
ნორთჰემპტონშირის პატარა დასახლების, ნობოტლის სახელწოდება ძველ ინგლისურად „ახალ შენობას“ ნიშნავს. თუმცა, გასულ თვეს, ერთ სამშაბათ დღეს, აღმოსავლეთ მიდლენდსის ამ პატარა სოფლის სახელმა სრულიად სხვა მნიშვნელობა შეიძინა.
სოფლის მწვანესთან, მოპირდაპირე მხარეს, ერთ-ერთი სახლის ეზოში გაჩერებულმა ფურგონმა Innocent-ის ჯანჯაფილის შოთები დაარიგა, თუმცა ერთი მნიშვნელოვანი განსხვავებით: ბოთლი არ იყო. სასმელები საკვებ კაფსულებში იყო მოთავსებული, რაც Notpla-სთან, ბიოდეგრადირებადი შეფუთვების მწარმოებელ კომპანიასთან ერთობლივი საპილოტე პროექტის ნაწილი გახლდათ. დაახლოებით ოცდაათამდე ადგილობრივიდან ნახევარმა სცადა უჩვეულო პროდუქტი, რომელიც ლანგრებზე იყო განლაგებული.

„სრულიად განსხვავებული რამ იყო. უმეტესობას ძალიან მოეწონა,“ — ამბობს 57 წლის სტივ ანდერსონი. „ერთადერთი უარყოფითი რეაქცია, რაც მოვისმინე, ჯანჯაფილის შოთს შეეხებოდა — ზოგისთვის ძალიან ძლიერი აღმოჩნდა... მაგრამ ეს გემოვნების საკითხია. თავად კაფსულები კი ძალიან სასიამოვნო იყო.“
გლობალური შეფუთვის ნარჩენები 2025 წლისთვის სავარაუდოდ 434.5 მილიონ ტონას მიაღწევს, ხოლო 2030 წლისთვის — 525 მილიონ ტონას, წლიური ზრდის ტემპით 3.9%, — ნათქვამია Smithers-ის კვლევაში. პლასტმასი ამ პრობლემის გულშია: 2000-2019 წლებში პლასტმასის ნარჩენების მოცულობა გაორმაგდა, საიდანაც დაახლოებით 40% შეფუთვაზე მოდის. მიუხედავად ამისა, პლასტმასი ერთ-ერთი ყველაზე ნაკლებად გადამუშავებადი მასალაა — 2024 წელს მისი გადამუშავების გლობალური მაჩვენებელი მხოლოდ 27.9%-ს შეადგენს. დიდ ბრიტანეთში პლასტმასის შეფუთვების გადამუშავებამ 2023 წელს 52.5%-ს მიაღწია, რაც 2022 წლის 51.4%-თან შედარებით ზრდაა.
საკვები შეფუთვა შეიძლება იყოს ამ პრობლემის ერთ-ერთი გადაწყვეტა — მისი ბაზრის მოცულობა 2024 წელს 1.04 მილიარდ დოლარად (790 მილიონი ფუნტი) შეფასდა და 2033 წლისთვის 1.84 მილიარდ დოლარამდე გაიზრდება, რაც მომხმარებელთა გარემოსდაცვითი შეშფოთებით არის განპირობებული.
თუმცა, ბაზრის კვლევები მიუთითებს, რომ არსებობს სირთულეები. ერთ-ერთ ანგარიშში ნათქვამია, რომ ეს გამოწვეულია საკვები შეფუთვის მგრძნობელობით ცვალებადი გარემო პირობების მიმართ, რაც სპეციალურ ტრანსპორტირებასა და შენახვას საჭიროებს. ასევე აღნიშნულია, რომ მომხმარებლები სკეპტიკურად არიან განწყობილი საკვები ჭურჭლის მიმართ და ეს სირთულეები აფერხებს ფართო გავრცელებას.

თუმცა, შეფუთვის მეცნიერების მიღმა, უფრო ფართო დებატები მიმდინარეობს ჩვენი მოხმარების ჩვევებზე. გარემოსდაცვითი აქტივისტები ამტკიცებენ, რომ პლასტმასის ნარჩენების კრიზისის საბოლოო გადაწყვეტა არა ერთჯერადი ნივთების უკეთ შეფუთვის გზების პოვნაა, არამედ მთლიანად უარის თქმა გადაგდების კულტურაზე.
მათთვისაც კი, ვინც უკეთესი შეფუთვის შექმნას ცდილობს, ფინანსები კვლავ სერიოზულ დაბრკოლებად რჩება. კემბრიჯის უნივერსიტეტის პროფესორი ჯეიმს ელიოტი, რომელიც პლასტმასის ალტერნატივებზე მუშაობს, ამბობს, რომ მწარმოებლებს ბიოდეგრადირებადი ალტერნატივებისთვის მეტი თანხის გადახდა არ სურთ. „ისინი ძალიან ფასზე ორიენტირებულები არიან,“ — ამბობს ის და ამატებს, რომ არაბიოდეგრადირებადი პლასტმასის ბაზარი 265 მილიარდ დოლარს შეადგენს, „ამ ფონზე საკვები შეფუთვის 1 მილიარდი დოლარი ძალიან მცირეა“.
ენდრიუ უოლისი, Innocent Drinks-ის შეფუთვის მიმართულების ხელმძღვანელი, ამბობს, რომ გამოკითხვის მიხედვით, მომხმარებელთა 78% მზად არის შეიძინოს ზღვის მცენარეში შეფუთული ჯანჯაფილის შოთი. მისი თქმით, ეს შეიძლება გამოყენებულ იქნას Innocent-ის ბავშვთა ხაზშიც, სადაც ამჟამად ქაღალდის საწრუპები პლასტმასის შეფუთვაშია მოთავსებული. „შეიძლება ეს შეფუთვა ზღვის მცენარის ფენით შევცვალოთ?“ — კითხულობს ის.
Notpla-მ მსგავსი კაფსულები ლონდონის მარათონისთვისაც შექმნა. ინოვაციების სხვა მაგალითებია Xampla, რომელმაც საკვები ფირით შეფუთული ბულიონი შექმნა, და Cupffee, რომელმაც მსოფლიოში პირველი საკვები ჭიქა დაამზადა.
Notpla-ს სათავო ოფისში, აღმოსავლეთ ლონდონში, ზღვის მცენარე გამოიყენება როგორც ზეთის მცირე რაოდენობის შესაფუთად, ასევე სენდვიჩების შეფუთვაში და პლასტმასის ფირის ჩანაცვლებად მუყაოს შეფუთვაში. გუნდმა ზღვის მცენარისგან კოვზებიც დაამზადა, რომლებიც ლონდონის ნაყინის სალონებში, მათ შორის Ice Cream Union-ში გამოიყენება.
როდრიგო გარსია გონსალესი, Notpla-ს თანადამფუძნებელი, ამბობს, რომ ზღვის მცენარე მდგრადი გადაწყვეტაა, რადგან სწრაფად იზრდება. „ზოგიერთი ზღვის მცენარე დღეში 60 სანტიმეტრამდე იზრდება,“ — ამბობს ის. „ეს ერთ-ერთი ყველაზე სწრაფად მზარდი მცენარეა დედამიწაზე, ბევრად სწრაფად, ვიდრე ბამბუკი, და მიწაზე არაფერს ეჯიბრება.“ ასევე აღნიშნავს, რომ ის ფოთოლზე სწრაფად ბიოდეგრადირდება.

Notpla-ში სპეციალური მანქანა ჯანჯაფილის შოთებს ზღვის მცენარის გარსში ათავსებს, როგორც ქარხნის კონვეიერზე ძეხვს. კომპანია ჯერ კიდევ სწავლობს, როგორ შეიძლება მსგავსი პროდუქტის სუპერმარკეტში გაყიდვა: ის მხოლოდ სამი დღე ინახება, მაშინ როცა გაუხსნელ ბოთლში კვირების განმავლობაში ძლებს.
ელიოტი ამბობს, რომ საკვები შეფუთვის ერთ-ერთი მთავარი პრობლემა მასშტაბია: „მსოფლიოში გამოყენებული პლასტმასის დაახლოებით 30-40% შეფუთვაზე მოდის... მასშტაბი უზარმაზარია. დიდ ბრიტანეთში წელიწადში 2 მილიონი ტონა პლასტმასას ვიყენებთ.“ მისი თქმით, „ასეთი რაოდენობის ზღვის მცენარის მოპოვება უზარმაზარ ცვლილებებს მოითხოვს“.
თუმცა, გონსალესი ამბობს, რომ ზღვის მცენარე „უკვე ისეთ მასშტაბზეა, რაც ბევრს არ წარმოუდგენია“. ის ამატებს: „ყოველწლიურად დაახლოებით 40 მილიონი ტონა იკრიფება, თითქმის ყველაფერი მოშენებულია და უკვე ყოველდღიურ პროდუქტებში გვხვდება — კბილის პასტიდან ნაყინამდე. ეს ასევე ერთ-ერთი ყველაზე სწრაფად მზარდი ორგანიზმია პლანეტაზე.“

ელიოტი მუშაობს საკვებად უვარგისი, მაგრამ კომპოსტირებადი შეფუთვის შექმნაზე, რომელიც ცელულოზისგან მზადდება. „ის კომპოსტირებისთვისაა განკუთვნილი. ცელულოზა ყველა მცენარეში უხვადაა, ამიტომ ნარჩენ მცენარეულ მასალას ვიღებთ და ფირებად ვაქცევთ.“
ის Xampla-საც ასახელებს, კიდევ ერთ კომპანიას, რომელიც პლასტმასის ალტერნატივებს ქმნის და ფირს ბარდის ცილისგან ამზადებს. მისი თქმით, დიდი უპირატესობა ისაა, რომ მასალა არა მხოლოდ მოშენებადია, არამედ შეიძლება ვატებში, ბიოქიმიური პროცესის მსგავსად, დამზადდეს.
ლუბომილა იორდანოვა Cupffee-დან და ბერლინში დაფუძნებული მდგრადი გადაწყვეტილებების ექსპერტი ამბობს, რომ ყველაზე რთული იყო „ის, რომ პასუხების მისაღებად არსად იყო მისვლა“. მისი თქმით, საკვები ჭიქა „არც პურია და არც ვაფლი. მას ჭიქის თვისებები უნდა ჰქონდეს: 85°C-ზე ყავა უნდა დაიჭიროს, არ უნდა გაჟონოს და ხელში არ უნდა დარბილდეს, სანამ სვამ“.
Cupffee ახლა მილიონობით საკვებ ჭიქას აწარმოებს და მისი რეცეპტი 14 ევროპულ ქვეყანაშია პატენტირებული. თუმცა, მასშტაბის გაზრდა ძალიან რთული იყო. „მომხმარებლები ელიან, რომ ყველა ჭიქა იდენტური იყოს, ზუსტად ისეთი, როგორც პლასტმასის ან ქაღალდის ჭიქა. მაგრამ ჩვენ საკვებს ვამზადებთ. ასეთი თანმიმდევრულობის მიღწევას დიდი ინვესტიცია დასჭირდა ავტომატიზაციაში, ხარისხის კონტროლსა და საკუთარი მანქანების შექმნაში.“

ელიოტი ამბობს, რომ ფასიც პრობლემაა. „მწარმოებლების კითხვა ისაა, დააწვებიან თუ არა ხარჯს მომხმარებელს, ან მზად არიან თუ არა მომხმარებლები გადაიხადონ მეტი საკვებ შეფუთვაში მოთავსებული პროდუქტისთვის. შეიძლება იყოს ნიშური გამოყენებები. ჯანჯაფილის შოთი პრემიუმ პროდუქტია, მაგრამ თუ კომბოსტო საკვებ ფირშია გახვეული, გადაიხდით ორმაგს, რომ ის საკვებ მასალაში იყოს შეფუთული? „მაგრამ რაც უფრო გაიზრდება წარმოების მასშტაბი, მით უფრო დაიკლებს ფასი. საკვებ ფირებშიც შეიძლება მივაღწიოთ ამას, მაგრამ ამას დრო და ინვესტიცია დასჭირდება.“
სიან სადერლენდი, კამპანიის ჯგუფის A Plastic Planet-ის თანადამფუძნებელი, ამბობს: „საკვები შეფუთვა სახალისოა, თვალშისაცემია და შესანიშნავად იყიდება. ეს პლასტმასის ალტერნატივების უსაფრთხოების საბოლოო მტკიცებულებაა. თუ შეფუთვას უსაფრთხოდ ჭამ, ვერავინ გეტყვის, რომ პლასტმასისგან თავისუფალი მასალები უსაფრთხო არ არის ან რომ ისინი უვნებლად ვერ იშლება. „მაგრამ სკეპტიკურად ვუყურებ მის გრძელვადიან პერსპექტივას. შეფუთვის მთავარი დანიშნულება ისაა, რომ შიგთავსი გარე სამყაროსგან დაიცვას. ყველაფერი, რაც ხელში უჭირავთ, ალაგებენ, ტრანსპორტირებენ და თაროებზე ტოვებენ, გზაში რაღაცას მაინც აიკიდებს. ხალხს ყოველთვის ექნება შიში მისი ჭამის მიმართ და ეს გასაგებია. ასე რომ, არ ვფიქრობ, რომ საკვებში საკვების შეფუთვა გრძელვადიანი გამოსავალია.“
ის ამბობს, რომ „სურათის ფართო ხედვა“ უნდა შევინარჩუნოთ.
„ნებისმიერი ინოვაცია, რომელიც პლასტმასისგან გვაშორებს, კარგი ინოვაციაა,“ — ამბობს ის. „სახელმწიფომ უნდა იხელმძღვანელოს და მხარი დაუჭიროს პიონერებს, რომლებიც ამ ცვლილებას ახორციელებენ.“
ჯანჯაფილი დაჭერით და ბლენდერში ვაშლთან და ლიმონის წვენთან ერთად დააბლენდერეთ. მიღებული მასა ძალიან წვრილ საცერზე გადაწურეთ, რბილობი კოვზის ზურგით გამოწურეთ. სასმელი მაცივარში ოთხ დღემდე ინახება.

















