საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკა მძიმე გამოცდის წინაშე 1921 წლის თებერვალში აღმოჩნდა, როდესაც ქვეყნის საზღვრებს რუსეთის წითელი არმია მოადგა. თბილისის მისადგომებთან ბრძოლაში მნიშვნელოვანი როლი ითამაშეს თბილისის სამხედრო სკოლის კურსანტებმა, იუნკერებმა, რომლებიც უმეტესად 20–30 წლის ახალგაზრდები იყვნენ და ჯერ კიდევ სწავლობდნენ სამხედრო ხელოვნებას. მათი ჩართვა ბრძოლაში სიმბოლური იყო, რადგან ისინი არა მხოლოდ სამხედრო მოვალეობას ასრულებდნენ, არამედ არჩევანს აკეთებდნენ ქვეყნის დამოუკიდებლობის დასაცავად.
იუნკერთა სამხედრო სკოლა 1919 წლის აგვისტოში გენერალ გიორგი კვინიტაძის ინიციატივით და საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის მთავრობისა და დამფუძნებელი კრების გადაწყვეტილებით დაარსდა. ეს იყო პირველი ქართული ეროვნული სამხედრო სასწავლებელი, რომლის პროგრამა იმდროინდელი ევროპის მოწინავე ქვეყნების გამოცდილებას ეყრდნობოდა. სკოლას ხელმძღვანელობდა გენერალი გიორგი კვინიტაძე, მისი თანაშემწე კი პოლკოვნიკი ალექსანდრე ჩხეიძე იყო. სასწავლებელში ძირითადად ქართველი თავადაზნაურების შვილები სწავლობდნენ და სულ 182 იუნკერი ეუფლებოდა სამხედრო საქმეს. სიტყვა „იუნკერი“ გერმანულად თავადაზნაურული წარმოშობის უნტეროფიცერს ნიშნავს, თუმცა ქართულ რეალობაში ის ეროვნული ოფიცრის აღზრდის იდეასთან გაიგივდა.
სამხედრო სკოლის მნიშვნელობა საქართველოს მოწინააღმდეგეებმაც კარგად იცოდნენ. 1920 წლის მაისში, აზერბაიჯანის გასაბჭოებით გათამამებულმა ბოლშევიკებმა თბილისში წითელი დროშის აღმართვაც სცადეს. 2 მაისის ღამით განხორციელებული თავდასხმა იუნკერებმა მოიგერიეს და მათი სიმამაცის შესახებ რამდენიმე საათში მთელი ქალაქი საუბრობდა. სკოლის წარმატება მთავრობის თავმჯდომარემ, ნოე ჟორდანიამ, პირადად მიულოცა.
1921 წლის თებერვალში იუნკერები ბრძოლაში 17 რიცხვიდან ჩაერთნენ და თბილისის მისადგომებს იცავდნენ. პირველი იერიშების მოგერიება მათ საბრძოლო პოზიციებზე ასვლისთანავე მოუწიათ. რუსეთის მე-11 არმიამ ვერ შეძლო მათი ხაზის გარღვევა არც ბაქოელი კურსანტების მონაწილეობით და არც განმეორებითი შეტევებით. კოჯორ-ტაბახმელას მიდამოებში რამდენიმე იერიშის მოგერიების შემდეგ იუნკერები კონტრიერიშზე გადავიდნენ და მტერს მნიშვნელოვანი სიმაღლეები წაართვეს, რითაც დროებით შეაფერხეს თბილისის მიმართულებით შეტევა.
ალექსანდრე ჩხეიძის მეთაურობით იუნკერები დაახლოებით ათი დღის განმავლობაში იგერიებდნენ შეტევებს და თავადაც არაერთხელ გადავიდნენ იერიშზე. ერთ-ერთი ასეთი შეტევის დროს მოწინააღმდეგის ტყვიამფრქვევის ცეცხლმა მათი წინსვლა შეაფერხა. მაშინ 22 წლის შალვა ერისთავი გამოეყო თანამებრძოლებს და საკუთარი სხეულით გადაეფარა ტყვიამფრქვევს, რითაც გზა გაუხსნა დანაყოფს. ეს ეპიზოდი იუნკერთა თავგანწირვის ერთ-ერთ ყველაზე ცნობილ სიმბოლოდ იქცა.
ბრძოლებმა მძიმე დანაკარგები მოიტანა. დაღუპულთა შორის იყო მოხალისედ წასული პოეტ კონსტანტინე მაყაშვილის 20 წლის ქალიშვილი მარო მაყაშვილი, რომელიც ყუმბარის ნამსხვრევით სასიკვდილოდ დაიჭრა. 23 თებერვალს ის და კიდევ ათი იუნკერი თბილისში, რუსთაველზე, სამხედრო ტაძრის ეზოში, საძმო საფლავში დაკრძალეს იმ ადგილზე, სადაც დღეს საქართველოს პარლამენტის შენობა მდებარეობს.
იმ დღეებში ქართულ პრესაშიც ჩნდებოდა იმედიანი ცნობები. გაზეთი „ერთობა“ წერდა, რომ კოჯორისა და ტაბახმელას სიმაღლეებზე და ვაზიანის მიმართულებით განხორციელებული იერიშებით თითქოს თბილისს ალყა ეხსნებოდა და პირდაპირი საფრთხე დროებით იხსნებოდა. თუმცა ვითარება მალე შეიცვალა. 24 თებერვალს ღამით გაიცა ბრძანება თბილისის დატოვებისა და მცხეთის მიმართულებით უკანდახევის შესახებ. მთავრობამ დატოვა დედაქალაქი და 25 თებერვალს რუსეთის მე-11 წითელი არმიის ნაწილები თბილისში უბრძოლველად შევიდნენ. ბაქოდან სერგო ორჯონიკიძემ ლენინს დეპეშით აცნობა, რომ თბილისის თავზე წითელი დროშა ფრიალებდა.
26 თებერვალს, თბილისის გასაბჭოების მეორე დღეს, ქალაქის მოსახლეობამ რუსთაველის პროსპექტზე დიდი სამგლოვიარო პროცესი მოაწყო. შავი კუბოებით მიასვენებდნენ დაღუპულ იუნკერებს, ხოლო უკან მდუმარე და თავჩაქინდრული ხალხი მიუყვებოდა გზას. ამ მოვლენების თვითმხილველი გერონტი ქიქოძე იხსენებდა, რომ ეს სანახაობა იმდენად მძიმე და შთამბეჭდავი იყო, რომ მოკრძალების გრძნობას იწვევდა თვით გამარჯვებულთა რიგებშიც და ახალ ხელისუფლებას პროცესიის შეჩერებაც კი არ უცდია.
დღეს, ამ მოვლენების გახსენება მხოლოდ ისტორიული ქრონიკის გადმოცემა არ არის. იუნკერთა თავგანწირვა დარჩა მაგალითად იმისა, რომ საქართველოს დამოუკიდებლობა არ ყოფილა მხოლოდ პოლიტიკური დეკლარაცია, არამედ ღირებულება, რომელსაც ადამიანები საკუთარი სიცოცხლის ფასად იცავდნენ. სწორედ ამიტომ 23 თებერვალი იუნკერთა ხსოვნის დღედ აღინიშნება და მათი ისტორია კვლავ აგრძელებს საზოგადოებრივი მეხსიერების ფორმირებას.
