საქართველოში განათლება ისტორიულად არ შემოიფარგლებოდა მხოლოდ ცოდნის გადაცემით. იგი ფუნქციონირებდა როგორც საზოგადოებრივი და კულტურული გადარჩენის მექანიზმი იმ პერიოდებში, როდესაც სახელმწიფოებრივი სტრუქტურები სუსტდებოდა, ტერიტორიული მთლიანობა ირღვეოდა ან ფიზიკური ძალა ინტელექტუალურ ძალაზე დომინირებდა. ასეთ გარემოში განათლება ინარჩუნებდა აზრს, ღირებულებებსა და იდენტობას, რაც საზოგადოების არსებობის წინაპირობას წარმოადგენდა.

24 იანვარი, განათლების საერთაშორისო დღე, საშუალებას გვაძლევს ანალიტიკურად შევაფასოთ, რა როლი შეასრულა განათლებამ ქართული საზოგადოების ფორმირებასა და ისტორიულ მდგრადობაში. განათლება საქართველოში ყოველთვის მჭიდროდ იყო დაკავშირებული ეთიკასთან, პასუხისმგებლობასთან და საზოგადოებრივი ცნობიერების განვითარებასთან.

ქართული საგანმანათლებლო ტრადიციის ერთ-ერთი ფუნდამენტური საფუძველი ჰაგიოგრაფიული ტექსტებია. იაკობ ხუცესის „წამებაჲ წმიდისა შუშანიკისი“ მხოლოდ ლიტერატურული ძეგლი არ არის. იგი ასრულებს ინტელექტუალური და მორალური სახელმძღვანელოს ფუნქციას, რომელიც ასწავლის პიროვნულ სიმტკიცეს, ღირსების დაცვას და ჭეშმარიტების ერთგულებას ზეწოლისა და ძალადობის პირობებში. ამგვარი ტექსტები განათლებას ანიჭებდა ღირებულებით შინაარსს და მას პრაქტიკულ მნიშვნელობას სძენდა.

ჰაგიოგრაფია განათლების განუყოფელი ნაწილი იყო, რადგან ის მხოლოდ ტექსტის გაგებას არ ისახავდა მიზნად. იგი აყალიბებდა აზროვნების მოდელს, მორალურ ჩარჩოს და შინაგან დისციპლინას. შესაბამისად, განათლება საქართველოში თავიდანვე მოიაზრებოდა როგორც ადამიანის სრულყოფის პროცესი.

ქართული საგანმანათლებლო სივრცის განვითარება შეუძლებელია იმ მწერლებისა და მოაზროვნეების გარეშე, რომლებმაც ენის, აზრისა და ეროვნული თვითშეგნების შენარჩუნება შეძლეს. ვაჟა-ფშაველა, ილია ჭავჭავაძე, გალაკტიონ ტაბიძე და სხვა ავტორები მხოლოდ ლიტერატურულ ტექსტებს არ ქმნიდნენ. მათი საქმიანობა ემსახურებოდა კრიტიკული აზროვნების, სამოქალაქო პასუხისმგებლობისა და კულტურული თვითშეგნების ჩამოყალიბებას.

ისტორიულად, განათლების მიღება ხშირად უცხო ქვეყნის გზას უკავშირდებოდა. ეს არჩევანი მარტივი არ იყო, თუმცა სტრატეგიულად აუცილებელი აღმოჩნდა. უცხო საგანმანათლებლო სივრცეებში მიღებული ცოდნა ქართველ მოღვაწეებს საშუალებას აძლევდა, საკუთარი ქვეყნისთვის ახალი ხედვები და პრაქტიკული გამოცდილება ჩამოეტანათ. მეცხრამეტე საუკუნეში ილია ჭავჭავაძის სწავლა პეტერბურგში სწორედ ამ პროცესის მაგალითია. მიღებული ცოდნა მან საქართველოში დანერგა როგორც საზოგადოებრივი და სახელმწიფოებრივი განვითარების პრაქტიკული ინსტრუმენტი.

ამავე გზას გაჰყვნენ ნოე ჟორდანია, ნიკო ნიკოლაძე, ივანე ჯავახიშვილი და სხვა მოაზროვნეები. მათი გამოცდილება ნათლად აჩვენებს, რომ განათლება, რომელიც უცხო გარემოში მიიღება, ეროვნული განვითარების საფუძვლად შეიძლება იქცეს, თუ იგი ქვეყნის საჭიროებებზეა მორგებული. ამგვარად ფართოვდებოდა ქართული საგანმანათლებლო სივრცე, რომელიც მუდმივად ინარჩუნებდა ეროვნულ ფოკუსს და ამავე დროს ღია იყო გლობალური გამოცდილების მიმართ.

საბოლოოდ, განათლება რჩება იმ ძალად, რომელიც განსაზღვრავს საქართველოს მომავალს. ეს გავლენა არ შემოიფარგლება ტექნოლოგიური ან ეკონომიკური პროგრესით. განათლება აყალიბებს ღირებულებებს, პასუხისმგებლობის განცდას და თავისუფალი აზროვნების უნარს. საქართველოს ისტორიული გამოცდილება ცხადყოფს, რომ სადაც აზროვნება და ინტელექტუალური სივრცე შენარჩუნდა, იქ სახელმწიფომაც და საზოგადოებამაც არსებობა შეძლო.