
„სიხარული იყო, როცა აქ გადმოვედი. ბოლოს და ბოლოს შემეძლო დამესვენა,“ — ამბობს აბდულვაჰაბ დამდუმი, როცა ხმელთაშუა ზღვის ხედით ახალ, მდიდრულ ბინას ათვალიერებს ლიბიის აღმოსავლეთ ქალაქ დერნაში.
სამი წლის წინ ის შიშით ეკიდა სახლის სახურავზე, როცა ამ საუკუნის ყველაზე მომაკვდინებელი წყალდიდობა მის გარშემო მძვინვარებდა.
ახლა 27 წლის პორტის მუშაკს, მის ცოლსა და ორ პატარა ქალიშვილს ახალი, უფასო, 300 კვადრატული მეტრის ბინა გადასცეს საცხოვრებელ კომპლექსში, რომელიც ხალიფა ჰაფთარის ვაჟის დაკვეთით აშენდა — იმ სამხედრო ლიდერის, რომელიც ლიბიის აღმოსავლეთს აკონტროლებს.
ეს დერნას სწრაფი, 2 მილიარდი დოლარის (1,5 მილიარდი ფუნტის) ღირებულების აღდგენის ნაწილია, რომელსაც გავლენიანი ჰაფთარის ოჯახი ქვეყნის მასშტაბით განვითარების მოდელად მიიჩნევს და იმედოვნებს, რომ ამით გავლენას გაზრდის ქვეყანაში, რომელიც ამჟამად აღმოსავლეთ-დასავლეთადაა გაყოფილი და სხვადასხვა მთავრობა მართავს.
ფული ნავთობით მდიდარი ქვეყნის სახელმწიფო ბიუჯეტიდან მოდის, რომელიც პარლამენტმა გამოყო. თუმცა, არ არსებობს საჯარო ინფორმაცია, როგორ იხარჯება ეს თანხები, რაც გამჭვირვალობისა და შესაძლო კორუფციის კითხვებს აჩენს.
დამდუმი, როგორც ბევრი წყალდიდობის გადარჩენილი, უბრალოდ მადლობას უხდის განვითარების და რეკონსტრუქციის ფონდის ხელმძღვანელს, ბელქასემ ჰაფთარს, იმისთვის, რაც 2023 წლის 11 სექტემბრის გამთენიისას გაკეთდა, როცა შტორმ დანიელის ძლიერი წვიმის შედეგად დერნას ზემოთ ორი კაშხალი გაირღვა და 7 მეტრის (23 ფუტის) სიმაღლის წყლის კედელი მძინარე ქალაქს დაატყდა.
ზუსტი მსხვერპლის რაოდენობა ალბათ არასდროს გახდება ცნობილი. ზოგიერთი შეფასებით, დაღუპულთა რიცხვი 6 000-მდეა, თუმცა ახლა უფრო რეალურ ციფრად 4 000 მიიჩნევა. ბევრი ცხედარი ჯერ კიდევ ამოუცნობია.

დაახლოებით 100 000-იანი ქალაქისთვის ეს ნიშნავს, რომ თითქმის ყველას დაკარგული ჰყავს საყვარელი ადამიანი. იმ 14 ნათესავსა და მეზობელს, რომლებიც დამდუმთან ერთად სახურავზე იყვნენ — მათ შორის მამა, ძმა და და — ყველა დაიხრჩო.
ის გადარჩა, მაგრამ სახლი დაენგრა და დროებითი საცხოვრებლის ძებნა მოუწია. „ქირა, ქირა, ქირა იყო,“ — ამბობს ის. „ახლა კი ამ ბინას ვერავინ წამართმევს. მადლობა ინჟინერ ბელქასემს. ღმერთმა გამოგვიგზავნა ეს ადამიანი, რომელმაც ქალაქი კატასტროფიდან ამოიყვანა.“
ბელქასემის, რომელიც ფართოდ ცნობილია როგორც „ინჟინერი“, მისი უმცროსი ძმის სადამის — ასევე რეკონსტრუქციაში ჩართული სამხედრო ლიდერის — და მათი მამის, ხალიფას პორტრეტები დერნასა და რეგიონში ყველგან ბანერებზეა გამოფენილი.
„2011 წლის შემდეგ ლიბიაში ასეთი დიდი პროექტები არ აშენებულა,“ — ამბობს ჰუსეინ ელ-მანსორი, იმ „2 000 ბინის“ კომპლექსის მენეჯერი, სადაც ახლა დამდუმი ცხოვრობს. „ძალიან ბედნიერი და ამაყი ვარ და ჩემს შვილებს ვეტყვი: ‘ეს მე გავაკეთე.’“
კომპლექსში ახალი მეჩეთი, საავადმყოფო, სავაჭრო ცენტრი და სკოლებია. დერნაში ასევე აშენდა ახალი გზები და ხიდები. თუმცა, მიუხედავად იმისა, რომ ბევრი გადარჩენილი უკვე ახალ ბინაშია, ზოგი ჯერ კიდევ ელოდება.

მათ შორისაა იზზ ალ-ნასრ იბზეუ, უნივერსიტეტის საზღვაო მეცნიერების ლექტორი. მისი ცოლი სალიმა, დედამთილი მუნა და წყვილის ყველა შვიდი შვილი, ერთი წლიდან თერთმეტ წლამდე ასაკის, დაიხრჩო.
მისი სახლი განადგურდა, მაგრამ ხელისუფლებამ ჯერ ბოლომდე არ აღადგინა, რადგან იბზეუს ქალაქის სხვა ნაწილში დაუზიანებელი ბინაც აქვს.
ის ყოველდღე ბრუნდება თავის ძველ, ახლა უკვე ცარიელ სახლში, რათა შვილების ნივთები ნახოს, რომლებიც მტვერშია ჩაფლული.
„ეს ჩემი შვილის, მოეზის ველოსიპედია. ყოველდღე თამაშობდა მასთან. ეს კი ჩემი ქალიშვილის, ფავზიას კაბაა. ყოველთვის იცვამდა, როცა ქორწილში მიდიოდა,“ — ამბობს იბზეუ. „თუნდაც გადავწყვიტო, აღარ მოვიდე მათ გასახსენებლად, ფეხები მაინც თავისით მომიყვანს აქ.“
დღემდე ვერ უპოვია მათი ცხედრები. დერნას ახალ, დიდ სასაფლაოზე უმეტეს საფლავს მხოლოდ ნომერი აწერია, არა სახელი, რადგან გადარჩენილთა დნმ-ის ცხედრებთან შედარების პროცესი ჯერ არ დასრულებულა.
„სასაფლაოზე მივდივარ და ვცდილობ გამოვიცნო, სად არიან ჩემი ოჯახი,“ — ამბობს ის. „ეს ძალიან მტკივნეულია. ღმერთს მადლობა, მოთმინება მაქვს, მაგრამ ჯერ კიდევ ველოდები, რომ მათ საფლავზე ყურანი წავიკითხო და მივესალმო.“

ბელქასემ ჰაფთარმა ახლა თავისი რეკონსტრუქციის ფონდის საქმიანობა ლიბიის მეორე ქალაქ ბენღაზის და სხვა იმ რეგიონებზეც გაავრცელა, რომლებიც მამამისს ექვემდებარება.
ლიბიის აღმოსავლეთში განთავსებულმა პარლამენტმა შარშან მას დამატებით თითქმის 11 მილიარდი დოლარი გამოუყო სამ წელიწადში დასახარჯად, გარდა იმ 2 მილიარდისა, რომელიც დერნასთვის უკვე ჰქონდა მიცემული.
ბენღაზიში მშენებლობა მოიცავს ახალ ცათამბჯენებს, საავადმყოფოებს, საცხოვრებელ კომპლექსებს და განახლებულ საფეხბურთო სტადიონს, სადაც შარშან ინტერ მილანი და ატლეტიკო მადრიდი ამხანაგურად შეხვდნენ ერთმანეთს. ოფიციალური პირები წარსულში საუბრობდნენ ქალაქის „ხმელთაშუაზღვის დუბაიდ“ გადაქცევაზე.
ბელქასემი BBC-ს ეუბნება, რომ მან უფრო მეტი გააკეთა, ვიდრე რომელიმე წინა ლიბიურმა ადმინისტრაციამ.
„ლიბიამ გადალახა კადაფის ეპოქა — 40 წელი უყურადღებობისა და სიღარიბის. გარდამავალმა მთავრობებმა (კადაფის შემდეგ, ტრიპოლიში) ბევრი ფული გაფლანგეს ისე, რომ ხალხისთვის ხელშესახები არაფერი გაუკეთებიათ. მე ხალხისთვის დაპირებები არასდროს მიმიცია. მაგრამ მივეცი ის, რაც სჭირდებოდათ.“
საერთაშორისო უფლებადამცველი ორგანიზაციები არაერთხელ ადანაშაულებენ ლიბიის აღმოსავლეთის ხელისუფლებასა და ხალიფა ჰაფთარის ხელმძღვანელობით მოქმედ ლიბიის არაბულ შეიარაღებულ ძალებს სერიოზულ დარღვევებში, მათ შორის საიდუმლო სიკვდილით დასჯებში, თვითნებურ დაკავებებსა და იძულებით გაუჩინარებებში.
ჰაფთარები და ბენღაზიში დაფუძნებული მთავრობა ბრალდებებს უარყოფენ. ბელქასემმა BBC-ს განუცხადა, რომ ლიბიის აღმოსავლეთში სიტყვის სრული თავისუფლებაა.

კრიტიკოსები ასევე ამბობენ, რომ ჰაფთარები განვითარების პროცესს ზემოდან ქვემოთ მართავენ, საზოგადოებრივი ჩართულობისა და გამჭვირვალობის გარეშე.
„სრული ნულოვანი ანგარიშვალდებულებაა. რეკონსტრუქციის ფონდის არცერთი ფინანსური ანგარიში არ გვინახავს, თუნდაც იმ თანხების, რომლებიც ოფიციალურად, კანონიერად გაიცა,“ — ამბობს კლაუდია გაზინი, საერთაშორისო კრიზისების ჯგუფის (ICG) ანალიტიკოსი.
ბელქასემი ამბობს, რომ ფონდი დამოუკიდებლად მოწმდება და ყველა კონტრაქტი მაღალი საერთაშორისო სტანდარტებით იდება. გამჭვირვალობის შესახებ კითხვებს კი ასე პასუხობს: „დენაში რაც გავაკეთეთ, თითქმის შეუძლებელი იყო. ჩვენთვის მთავარი რეალობაა — ის, რასაც ადგილზე ვაკეთებთ.“
მან BBC-ს აუდიტების ჩვენებაზე დათანხმდა, თუმცა, განმეორებითი თხოვნების მიუხედავად, დოკუმენტები არ წარუდგენია.

ჯალელ ჰარჩაუი, ლიბიის საკითხების ექსპერტი ლონდონის სამეფო გაერთიანებული სამხედრო კვლევების ინსტიტუტიდან, რომელიც რეკონსტრუქციის კონტრაქტორ უცხოელ პარტნიორებთანაც საუბრობდა, ამბობს, რომ ისინი ხშირად ვალდებულნი არიან, იმუშაონ კერძო ლიბიურ კომპანიასთან, რომელიც ირიბად ჰაფთარის ოჯახს ან სხვა გავლენიან პოლიტიკურ ფიგურებს უკავშირდება.
მისი თქმით: „ის, რასაც ეს უცხოური კომპანიები კულისებში ამბობენ, არის ის, რომ სამუშაოს უდიდეს ნაწილს თავად ასრულებენ, ხოლო ლიბიური პარტნიორი ხშირად თითქმის ცარიელი ნაჭუჭია, იმ პირობებში, როცა თანხა ხშირად 50-50-ზე იყოფა, რაც მიუთითებს, რომ ბევრი ობიექტი, ხიდი და კოშკი ზედმეტად ძვირია, ორჯერ მეტი ღირს.“
„ეს ზედმეტი ფასის დაწესების ფორმაა სრულიად გაუმჭვირვალე გარემოში, და ეს არ არის ზღაპრული არსება, რომელიც ციდან აფინანსებს ამ რეკონსტრუქციას. ყველაფერი ლიბიის საზოგადოებრივი სიმდიდრით ფინანსდება.“
ბელქასემ ჰაფთარი უარყოფს რეკონსტრუქციის პროექტებში კორუფციის არსებობას.
მისი თქმით, რეკონსტრუქციის დაფინანსება ლიბიის ცენტრალური ბანკის მეშვეობით ხორციელდებოდა, რომელიც როგორც გაეროს მიერ აღიარებული, ტრიპოლიში დაფუძნებული მთავრობის, ასევე აღმოსავლეთ ბენღაზის მთავრობის სახელით მუშაობს.
„ჰაფთარის ხელისუფლებამ დერნა გამოიყენეს, როგორც ვიტრინა, რომ დანარჩენ ლიბიას საკუთარი შესაძლებლობები ეჩვენებინათ,“ — ამბობს გაზინი ICG-დან.

ქვეყნის გაერთიანების საერთაშორისო მცდელობებს შორის იყო დონალდ ტრამპის სპეციალური წარმომადგენლის, მასად ბულოსის წინადადება ძალაუფლების განაწილების შესახებ, რომლის მიხედვითაც სადამ ჰაფთარი ლიბიის პრეზიდენტი გახდებოდა.
დერნაში არ არსებობს გეგმა დანგრეული კაშხლების აღსადგენად, ამიტომ მსგავსი მასშტაბის კატასტროფა ნაკლებად მოსალოდნელია, თუმცა მომავალი წყალდიდობის რისკი მაინც რჩება.
გაზინი ამბობს, რომ ხელისუფლებამ არ მიიღო საერთაშორისო ექსპერტების რჩევები რისკის შემცირების გზებზე, მაგალითად, მდინარის გასწვრივ წყალდიდობის ველების შექმნის შესახებ, რომელიც ქალაქს კვეთს.
„მოველოდი კომპლექსურ პროექტს წყლის ნაკადის მართვაზე,“ — ამბობს გაზინი.
„მაგრამ ეს არ მოხდა. ლიბიურმა მხარემ უფრო ხალხის საჭიროებებს უპასუხა და ქალაქის სწრაფად აღდგენა არჩია.“

მეტი სიახლე აფრიკის კონტინენტიდან იხილეთ BBCAfrica.com-ზე.
გამოგვყევით Twitter-ზე @BBCAfrica, Facebook-ზე BBC Africa ან Instagram-ზე bbcafrica















