
უკრაინაში სრულმასშტაბიანი შეჭრის დაწყებიდან რამდენიმე საათში, 2022 წლის 24 თებერვალს, ვლადიმერ პუტინმა კრემლის ვრცელ ეკატერინეს დარბაზში რუსეთის უმდიდრესი ადამიანები შეკრიბა.
მათგან სამზე მეტი ათეული კედელთან, ერთმანეთთან ახლოს ჩამწკრივებულიყო და პირბადეები ეკეთათ კოვიდპანდემიის გამო. ერთმა რუსმა ჟურნალისტმა ისინი „გაფითრებულ და უძილარ“ ადამიანებად აღწერა. პუტინი დარბაზში შესვლისას მოპირდაპირე მხარეს დაჯდა, რაც მასსა და ბიზნესმენებს შორის უზარმაზარ დისტანციას ქმნიდა. როგორც ყოველთვის, მას პირბადე არ ეკეთა.
თავის ჩვეული, შეფარული ენით, პუტინმა მიანიშნა, რომ ომის მხარდაჭერას ელოდა.
„მინდა მოგიწოდოთ, გაიგოთ, რა ხდება,“ – თქვა მან, – „და ერთად იმუშაოთ მთავრობასთან, რათა ვიპოვოთ ინსტრუმენტები, რომლებიც წარმოებას, ეკონომიკას, სამუშაო ადგილებს დაუჭერენ მხარს.“
კრემლის მიერ გამოქვეყნებულ ვიდეოში, შეხვედრაზე მიწვეულ მილიარდერებს სიტყვაც არ დაუძრავთ.
ეს დუმილი რუსეთის სუპერ-მდიდრების დამახასიათებელ ნიშნად იქცა. პუტინის მმართველობის ათწლეულებში მათ ისწავლეს, რომ ხმამაღლა საუბარს მაღალი ფასი შეიძლება ჰქონდეს. 2003 წელს, ნავთობის მაგნატმა მიხაილ ხოდორკოვსკიმ, რომელიც იმ დროს რუსეთის უმდიდრესი ადამიანი იყო და ოპოზიციურ ჯგუფებს აფინანსებდა, პუტინი კორუფციის ხელშეწყობაში დაადანაშაულა. ამის შემდეგ მან ციხეში 10 წელი გაატარა – გადასახადების არასწორად გადახდის, თაღლითობისა და გაფლანგვის ბრალდებით, რაც სხვებისთვისაც გაფრთხილება იყო. თავად ბრალდებებს უარყოფდა.

და თუკი რომელიმე მაგნატს ომთან დაკავშირებით პრეტენზიაც ჰქონდა, ისინი საკუთარ აზრებს, როგორც წესი, თავისთვის იტოვებდნენ.
თუმცა, ამ დუმილშიც კი, ჩურჩული ისმის: რუსეთის ოდესღაც ძლევამოსილი ბიზნეს-ელიტის ზოგიერთი წევრი უკვე წარმოიდგენს რუსეთს პუტინის შემდეგ. ისინი ფიქრობენ, რომ პრეზიდენტის წასვლის ან გარდაცვალების შემდეგ, ქვეყანა შეიძლება 1990-იანების რუსეთს დაემსგავსოს, როცა ოლიგარქები ძალაუფლების ნაყოფს იმკიდნენ – ან თუნდაც ჯანსაღი პოლიტიკა აღმოცენდეს.
ჟურნალისტი არკადი ოსტროვსკი, გამოცემა The Economist-ის კრემლის საკითხების წამყვანი მიმომხილველი, რომელმაც ცოტა ხნის წინ რუსეთის ერთ-ერთ უმდიდრეს ადამიანთან საათობით ისაუბრა, ამბობს, რომ „ისტორიული, პოლიტიკური ძვრა მიმდინარეობს“ იმაში, თუ როგორ უყურებენ ულტრა-მდიდრები ქვეყნის მომავალს.
საბჭოთა კავშირის დაშლამ 1991 წელს შიდა არენაზე ახალი, ძლიერი ძალა წარმოშვა: ადამიანები, რომლებმაც კომუნიზმის დასრულებით ისარგებლეს, გამორჩეულად გამდიდრდნენ და შემდეგ პოლიტიკოსების კონტროლი საკუთარი ინტერესებისთვის მოისურვეს. მათ „ოლიგარქები“ უწოდეს – ძველი ბერძნულიდან, რაც „მცირერიცხოვან მმართველებს“ ნიშნავს. მათ ფული ჰქონდათ, რაც მაშინ ძალაუფლებას ნიშნავდა.
„ველური 1990-იანების“ ეპოქაში, ე.წ. „ახალი რუსები“ სცენაზე გამოჩნდნენ. უზარმაზარი სახელმწიფო კომპანიები გასაყიდად გამოვიდა, და ვინც საჭირო კავშირები ჰქონდა, ერთ ღამეში მილიონერი – ან მილიარდერიც კი – ხდებოდა. კორუფცია ყვაოდა, ნეპოტიზმი ჩვეულებრივი იყო, შეკვეთილი მკვლელობები – ხშირი.
მაგრამ თითქმის მაშინვე, რაც პუტინი 2000 წელს პირველად აირჩიეს პრეზიდენტად, მან ოლიგარქები დაიმორჩილა. მას ძალაუფლების სხვებთან გაზიარება არ აინტერესებდა. მილიარდერებს წინააღმდეგობას იმიტომაც უწევდა, რომ რუსეთის ეკონომიკა ფეხზე დგებოდა და ცენტრალური მთავრობა ძლიერდებოდა.

ბილ ბრაუდერი, ფინანსისტი, რომელიც ერთ დროს რუსეთის უმსხვილესი უცხოელი ინვესტორი იყო და 2005 წელს კორუფციასთან ბრძოლის გამო ქვეყნიდან გააძევეს, ამბობს, რომ რუსი მაგნატები პუტინის წინაშე დამორჩილდნენ და დაპატარავდნენ – მაგალითად, დავოსის ეკონომიკურ ფორუმზე, ომამდე, როცა იქ ჯერ კიდევ მიესალმებოდნენ.
„მახსოვს, როგორ დადიოდნენ ოლიგარქები იქ, თითქოს ყველაფერი მათ ეკუთვნოდათ – ყველაზე ამპარტავანი და თავდაჯერებული ხალხი. და მერე პუტინი გამოჩნდა, და საოცარი იყო, როგორ გადაიქცნენ ეს თითქოსდა ალფა-მამრები აბსოლუტურად დამორჩილებულ, თითქმის სასოწარკვეთილ სკოლის ბავშვებად,“ – ეუბნება ბრაუდერი BBC-ს.
ომის დაწყების შემდეგ, 2022 წელს, კრემლმა რუსეთის მდიდარი ბიზნესმენები მკაცრი „კარი და ჯოხის“ პოლიტიკით დაიმორჩილა. ომის კრიტიკოსებს ქონება ჩამოართვეს, ხოლო ერთგულებს მდიდრული სახელმწიფო სამხედრო კონტრაქტები მისცეს: დღეს რუსეთში მილიარდერების რაოდენობა რეკორდულია (Forbes-ის მიხედვით, სულ 155). მათი საერთო ქონება თითქმის 700 მილიარდ დოლარს (525 მილიარდ ფუნტს) აღწევს.
თუმცა, ერთგული და დაჯილდოებული მაგნატებისთვისაც კი, ეს სიმდიდრე ბედნიერებას აღარ ჰგავს. ზოგიერთი მათგანი სულ უფრო მოუსვენარი ხდება.
მათი მილიარდები აღარაფერს ნიშნავს, როგორც ადრე: ქვეყნის შიგნით, პოლიტიკურ გავლენას ვეღარ ყიდულობენ.
„არაფერი აქვთ ხელში, არანაირი თამაში,“ – ამბობს დევნილი პოლიტიკოსი და ანალიტიკოსი დმიტრი ნეკრასოვი. „მდიდრები არიან იმიტომ, რომ პუტინთან აქვთ საქმე, და არა პირიქით.“
რუსეთის გარეთ კი, ისინი იზოლირებულნი არიან დასავლეთის სანქციების გამო, რომლებიც სრულმასშტაბიანი შეჭრის შემდეგ დაწესდა.
„მათ როგორც დაბალი რანგის კრიმინალებს, ისე ეპყრობიან. ვეღარ დაფრინავენ კერძო თვითმფრინავებით. მათი იახტები ვეღარ დგას ევროპის საუკეთესო ნავსადგურებში. მათთვის ეს ძალიან საშინელი და დამამცირებელი უნდა იყოს,“ – ამბობს ბრაუდერი, პუტინის ცნობილი კრიტიკოსი.
ამიტომ, ჩუმად, ზოგიერთი მათგანი ფიქრობს, რა მოხდება პუტინის წასვლის შემდეგ. ასე მეუბნებიან ანალიტიკოსები, რომლებიც ამ მაგნატების სამყაროში კარგად არიან ჩახედულნი.
პრეზიდენტის უახლოესი წასვლის პერსპექტივა არ ჩანს, არც იმის ნიშნებია, რომ ჯანმრთელობა არ აქვს. მაგრამ პუტინი, რომელმაც გასულ თვეს 74 წელი შეუსრულდა, უკვე მეოთხედ საუკუნეს ატარებს კრემლში; მოსკოვში ყველამ იცის, რომ მისი წასვლის დღე ოდესმე დადგება. როცა Reuters-მა შარშან ჰკითხა, აპირებს თუ არა 2036 წლამდე დარჩენას, როცა მისი კონსტიტუციური ვადა იწურება, პუტინმა უპასუხა: „მხოლოდ ღმერთმა იცის, გვეყოფა თუ არა ჯანმრთელობა.“

თუ პუტინი გადადგება ან თანამდებობაზე გარდაიცვლება, პრემიერ-მინისტრი მიხაილ მიშუსტინი უფლებამოსილებას გადაიბარებს. მაგრამ მიშუსტინს პრეზიდენტობის ამბიციები არ გამოუჩენია (ალბათ ესეც იყო მისი დანიშვნის ერთ-ერთი მიზეზი). ეს გარკვეულ ძალაუფლების ვაკუუმს შექმნის.
ამ სცენარში, რუსეთზე დაკვირვებული ანალიტიკოსები რამდენიმე შესაძლო ვარიანტს განიხილავენ.
ზოგი დასავლეთში, და ალბათ რუსეთშიც, იმედოვნებს, რომ პოსტპუტინურ რუსეთში დემოკრატია გაიფურჩქნება, მთავრობას ხალხი უხელმძღვანელებს და არა ახალი ოლიგარქების კლანი ან ერთი ავტოკრატი. მაგრამ ანალიტიკოსების თქმით, ეს ყველაზე ნაკლებად მოსალოდნელი გზაა. პუტინის მმართველობისას ძირითადი დემოკრატიული ინსტიტუტები ან დაასუსტეს, ან გაანადგურეს. „რუსეთი იმდენად შეეჩვია ძალადობას, რომ სტანდარტულ დემოკრატიულ პროცედურებს გადაჩვეულია,“ – ამბობს ალექსანდრა პროკოპენკო, დევნილი რუსი ჟურნალისტი და ანალიტიკოსი.
სხვა გზა უფრო მეტი ავტოკრატიაა. შეიძლება პუტინი სხვა ფიგურამ ჩაანაცვლოს და მისი რეპრესიული კულტურა გააგრძელოს. მაგრამ პროკოპენკოს აზრით, ეს თავიდანვე ძლიერი დიქტატურა არ იქნება – ასეთი რამ დრო სჭირდება: პუტინის მემკვიდრე თავდაპირველად მასზე სუსტი და ნაკლებ რესურსიანი იქნება.
მესამე ვარიანტია: მაგნატები ძალაუფლებას დაიბრუნებენ და რუსეთი 1990-იანების ოლიგარქიულ სისტემას დაემსგავსება. დმიტრი ნეკრასოვი, კრემლის ყოფილი მრჩეველი და ოპოზიციონერი, რომელიც ახლა ემიგრაციაშია, ამბობს, რომ ამ სცენარში ქვეყანას რამდენიმე ძლიერი ელიტური კლანი და ბიზნესინტერესები მართავენ.
ეს უკანასკნელი ვარიანტი, რა თქმა უნდა, ბევრ მაგნატს სურს. „ისინი იმ დროში დაბრუნება უნდათ, როცა მათ უსმენდნენ, ქონებას არ ართმევდნენ და თამაშის წესები ესმოდათ,“ – ამბობს პროკოპენკო, რომელმაც რუსეთის უმდიდრეს ადამიანებთან ბევრი დრო გაატარა.
მიუხედავად იმისა, რომ მათი ძალაუფლება 1990-იანების შემდეგ მნიშვნელოვნად შეიზღუდა, მაგნატების მოსმენა მაინც ღირს: მათი უზარმაზარი ქონების გათვალისწინებით, სავარაუდოა, რომ ადრე თუ გვიან პოლიტიკურ გავლენას კვლავ ეცდებიან.
უკვე ახლა, ზოგიერთი მათგანი „სწორი ტიპის უსაფრთხოების მაღალჩინოსნებთან ან მინისტრებთან მეგობრობას ცდილობს,“ – ამბობს ნეკრასოვი, დევნილი პოლიტიკოსი. მაგრამ მისი თქმით, ნებისმიერი შემდგომი ნაბიჯი „ძალიან სახიფათოა.“

მისი თქმით, მაგნატების ქცევა მომდევნო წლებში ნაწილობრივ მათ ფინანსებზე იქნება დამოკიდებული. ვისაც ბევრი ლიკვიდური ფული აქვს, უფრო თავდაჯერებულად „ითამაშებს პოლიტიკურ თამაშებს“ და პოსტპუტინური ქვეყნისთვის პოზიციებს დაიკავებს. ხოლო ისინი, ვისი ქონებაც სახელმწიფო კონტრაქტებსა ან მთავრობის კეთილგანწყობაზეა დამოკიდებული, მეტისმეტად შეშინდებიან, რომ ყველაფერი არ დაკარგონ.
პროკოპენკო ამბობს, რომ უკვე შეიცვალა, როგორ საუბრობენ ბიზნესმენები პუტინზე. ადრე მას „ნაჩალნიკს“ (რაც „ბოსს“ ნიშნავს), ასევე „პერვის“ („პირველი“) ან ინიციალებით „VV“ ეძახდნენ – ყველა ეს მეტსახელი პატივისცემას გამოხატავდა. ახლა კი „დედს“ ეძახიან, რასაც პროკოპენკო „ზიზღის ნატამალს“ უწოდებს. „დედი“ ქართულად „ბერიკაცს“ ან „ბაბუას“ ნიშნავს – ბევრად ნაკლებად პატივსაცემი სახელია.
ზოგი მდიდარი რუსი „პოლიტიკის დაბრუნებას ხალხის ცხოვრებაში“ ნატრობს, ამბობს ის – ნაკლები რეპრესიით, მეტი ღია სიტყვით და ჯანსაღი კონკურენციით პარტიებსა და პოლიტიკოსებს შორის.
მაგრამ ამ ეტაპზე, ამბობს პროკოპენკო, ისინი მეტისმეტად შეშინებულნი არიან, რომ ეს რეალობად აქციონ რუსეთის დამთრგუნველი ატმოსფეროს გამო. პროკოპენკომ ერთ მაგნატთან ინტერვიუს დროს შენიშნა, რომ ის მთელი საუბრის განმავლობაში ტელეფონზე ზის, რადგან ფიქრობს, რომ ასე ფარული მოსმენა უფრო გაუჭირდება უშიშროებას. „ვიფიქრე, რომ ეს აბსოლუტურად სტალინისტური შიშის ტიპია. სრულიად ირაციონალურია,“ – ამბობს ის.
საინტერესო მინიშნება იმაზე, თუ რა სურთ მაგნატებს პოსტპუტინური მომავლისგან, ანდრეი მელნიჩენკოსგან მოვიდა, რომელიც მსოფლიოში სასუქების მეფედაა ცნობილი და ამჟამად რუსეთის მერვე უმდიდრესი ადამიანია.
წელს მან დამკვირვებლები გააოცა, როცა The Economist-ს ინტერვიუ მისცა – რაც იშვიათია რუსი მდიდრებისთვის, მით უმეტეს, იმ ქვეყნის გამოცემისთვის, რომელსაც კრემლი არამეგობრულად მიიჩნევს. მათ ასევე გამოაქვეყნეს მისი ავტორობით დაწერილი ესე.
ინტერვიუს ნაწილებში მელნიჩენკომ კრემლის ნარატივები გაიმეორა. თქვა, რომ უკრაინა რუსეთსა და დასავლეთს შორის ბრძოლის ველია, და მიაჩნია, რომ დასავლეთმა რუსეთის უსაფრთხოების ინტერესები უგულებელყო და მის სუვერენიტეტს ემუქრება.
მაგრამ შემდეგ უფრო საინტერესო გახდა. მელნიჩენკომ პუტინის წასვლა არ მოითხოვა, მაგრამ – და ეს მნიშვნელოვანია – ცვლილებას ემხრობა, რომელიც რუსეთში ერთპიროვნულ მმართველობას დაასრულებს. თქვა, რომ რუსეთმა უფრო მეტად უნდა ჩაერთოს მსოფლიო პროცესებში.
პროკოპენკოს აზრით, მაგნატი საზოგადოებრივი დისკუსიის გაღვივებას ცდილობდა. ეს იყო „მოწოდება მისნაირი მდიდარი ადამიანებისთვის, რომ საუბარი დაიწყონ,“ – ამბობს ის.
ჟურნალისტი, რომელმაც მას ინტერვიუ ჩამოართვა, არკადი ოსტროვსკი, ამბობს, რომ მათ „დაძაბული და ცხარე დისკუსიები“ ჰქონდათ „სასტუმროებსა და კაფეებში, ძირითადად ყავას სვამდნენ, ბევრ ყავას, ზოგჯერ ეწეოდნენ კიდეც“. მისი თქმით, მაგნატი „მართლა ფიქრობდა“ პასუხებზე და არა პოლიტიკოსივით სპინს აძლევდა.
რუსეთში არაფერი მარტივია, და უმეტესობა ფიქრობს, რომ ინტერვიუ ალბათ კრემლის რაღაც ფორმის – ირიბი თუ პირდაპირი – თანხმობით ჩატარდა. უცნობია, რატომ მოეწონათ ხელისუფლებას ასეთი უჩვეულო ცვლილების მოწოდების დაშვება; შესაძლოა, სურდათ ეჩვენებინათ, რომ ქვეყანაში რაღაც დოზით პლურალიზმი ჯერ კიდევ არსებობს.
არც ერთი მაგნატი მას მხარს არ დაჰყოლია. თუმცა, ჟურნალისტს მიაჩნია, რომ მელნიჩენკო მხოლოდ საკუთარ თავზე კი არა, კოლეგა ბიზნესმენებზეც საუბრობდა.

ზოგიერთი მათგანი იმედოვნებს, რომ პუტინის წასვლის შემდეგ ქვეყანა „ოლიგარქიულ რესპუბლიკად“ იქცევა, როგორც ჟურნალისტი ოსტროვსკი ამბობს – დაახლოებით ისეთი, როგორიც 1990-იან წლებში იყო, როცა ბიზნეს-ელიტა მართავდა.
რუსეთში გატარებული წლების გამოცდილებაზე დაყრდნობით, ოსტროვსკი ამბობს, რომ ქვეყნის მეგა-მდიდრების უმეტესობა დღეს „სრული ჩიხის განცდას“ განიცდის, „სადაც ომმა რუსეთი მიიყვანა... მომავლის არქონას“.
მაგრამ, თუნდაც მაგნატები მომავალზე ფიქრობდნენ, როგორც ჩანს, მათგან მალე ქმედებას არ უნდა ველოდოთ.
ბრაუდერი, პუტინის კრიტიკოსი, ამბობს, რომ მიუხედავად იმისა, რომ ბევრი მათგანი უკმაყოფილოა, პუტინის სიცოცხლეში მის წინააღმდეგ შეთქმულებას არ აპირებენ. „ისინი ხვდებიან, რომ თუ რამეს გააკეთებენ, რაც პუტინს გამოწვევას შეუქმნის, ის მოკლავს მათ. და პუტინი ძალიან პარანოიდული პატარა კაცია.“
მაიკ კალვი, ამერიკელი ფინანსისტი, რომელიც ერთ დროს რუსეთის მთავარი ინვესტორი იყო, ეთანხმება. „რა შეუძლიათ, გარდა იმისა, რომ პირდაპირ ციხეში წავიდნენ და ქონება დაკარგონ? ადვილია ლონდონში მყოფებისთვის თქმა, რომ 'რატომ არ დგებით და პირდაპირ ციხეში არ მიდიხართ?' – ზუსტად ეს მოხდება.“
რუსეთის უმდიდრეს ადამიანებს ადრე შეეძლოთ, ძალაუფლების უმაღლეს დონეებზე თოკები ეწიათ. პუტინის წასვლის შემდეგ, ეჭვგარეშეა, რომ გავლენის დაბრუნებას ეცდებიან. კითხვა ისაა: დაუშვებს თუ არა ამას ამჟამინდელი რეჟიმის ნარჩენები?
ზედა ფოტოს ავტორი: Getty.

BBC InDepth – ეს არის ვებგვერდისა და აპის სივრცე საუკეთესო ანალიზისთვის, ახალი პერსპექტივებით, რომლებიც სტერეოტიპებს ეჭვქვეშ აყენებს და დღის ყველაზე მნიშვნელოვან საკითხებზე ღრმა რეპორტაჟებს სთავაზობს მკითხველს. ემა ბარნეტი და ჯონ სიმპსონი ყოველ შაბათს გთავაზობენ ყველაზე საინტერესო ანალიზებსა და სტატიებს. გამოიწერეთ საინფორმაციო ბიულეტენი აქ.















