გრაკლიან გორაზე კიდევ ერთი სამარხი აღმოაჩინეს

რაკლიანის გორაზე მიწა თითქოს არასდროს ამბობს ბოლო სიტყვას. ყოველი ახალი გათხრა აქ კიდევ ერთ ფენას ხსნის — ზოგჯერ საცხოვრებელ ნაგებობას, ზოგჯერ საკურთხეველს, იარაღს ან სამკაულს, ახლა კი კლდოვან ქანში ამოკვეთილ სამარხს, რომელშიც სამი ადამიანის ნეშტი აღმოჩნდა.2026 წლის აგვისტოში გრაკლიანის გორაზე განახლებული არქეოლოგიური სამუშაოებისას, მეხუთე ტერასაზე, არქეოლოგებმა წრიული ფორმის სამარხს მიაკვლიეს. გათხრებს, რომელშიც თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის სტუდენტებიც მონაწილეობენ, პროფესორი ვახტანგ ლიჩელი ხელმძღვანელობს.საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის ეროვნული სააგენტოს ინფორმაციით, სამარხი უშუალოდ კლდოვან ქანშია ამოკვეთილი. მასში სამი ადამიანის ნეშტი აღმოჩნდა. ეს დეტალი აღმოჩენას განსაკუთრებით საინტერესოს ხდის, თუმცა სამარხის ზუსტი ასაკი, დაკრძალულთა ერთმანეთთან კავშირი და მათი სოციალური მდგომარეობა ჯერ საბოლოოდ დადგენილი არ არის.პირველადი დაკვირვებით, ერთ-ერთი ნეშტი მამაკაცს ეკუთვნის. მედიაში გავრცელებული ინფორმაციით, მეცნიერებმა მის ძვლებზე შემორჩენილი ნიშნებით მისი საქმიანობის შესახებაც გამოთქვეს მოსაზრება. სრული დასკვნისთვის კი დამატებითი ანთროპოლოგიური და ლაბორატორიული კვლევაა საჭირო. ძვლებზე ხანგრძლივი ფიზიკური შრომით დატოვებულმა კვალმა შესაძლოა მკვლევრებს უთხრას, როგორ მოძრაობდა ადამიანი, რა ტიპის საქმეს ასრულებდა და სხეულის რომელ ნაწილებზე მოდიოდა ყველაზე დიდი დატვირთვა.სამარხის კვლევამ შესაძლოა კიდევ უფრო რთულ კითხვებს გასცეს პასუხი: სამივე ადამიანი ერთდროულად დაკრძალეს თუ სხვადასხვა დროს? იყვნენ ისინი ერთი ოჯახის წევრები? ჰქონდათ თუ არა რაიმე განსაკუთრებული მდგომარეობა იმ საზოგადოებაში, რომელიც გრაკლიანის გორაზე ცხოვრობდა?ამ კითხვებზე პასუხი ჯერ არ არსებობს. სწორედ ამიტომ ახალი აღმოჩენა დასრულებული ამბავი კი არა, კვლევის ახალი დასაწყისია.გრაკლიანის გორა კასპის მუნიციპალიტეტში, სოფელ იგოეთისა და სამთავისის სიახლოვეს, მდინარეების — ლეხურასა და თორთლას — შორის მდებარეობს. არქეოლოგიური ძეგლი უშუალოდ თბილისი–სენაკი–ლესელიძის საავტომობილო გზის გასწვრივაა გადაჭიმული.მისი სისტემური შესწავლა გზატკეცილის გაფართოებას უკავშირდება. 2007 წელს ტერიტორიაზე არქეოლოგიური მასალის აღმოჩენის შემდეგ დაიწყო სამუშაოები, ხოლო 2008 წელს სამხრეთ ფერდობზე გადარჩენითი გათხრები ჩატარდა. მალევე გაირკვა, რომ არქეოლოგებს ერთი კონკრეტული ეპოქის ნამოსახლართან არ ჰქონდათ საქმე.გრაკლიანი მრავალფენიანი ძეგლია. აქ აღმოჩენილი მასალა ადამიანის ცხოვრების კვალს პალეოლითიდან ანტიკურ პერიოდამდე ინახავს. სხვადასხვა ეპოქის საცხოვრებელი სახლები, სამეურნეო ნაგებობები, ტაძრები, სამარხები და ნივთები ერთმანეთის ზემოთ და ზოგჯერ ერთმანეთის ნაშთებზეა მოქცეული.გორაზე აღმოჩენილია ქვისა და ლითონის სამუშაო იარაღები, კერამიკული ჭურჭელი, სამკაულები, ოქროს დისკო, საბეჭდავი, ბრინჯაოს ნივთები და სხვადასხვა დანიშნულების საკულტო საგნები. არქეოლოგიურმა მასალამ აჩვენა, რომ გრაკლიანზე ადამიანები არა მხოლოდ ცხოვრობდნენ და რელიგიურ რიტუალებს ასრულებდნენ, არამედ ამუშავებდნენ ლითონს, აწარმოებდნენ ნივთებს და შორეულ სამყაროსთან სავაჭრო თუ კულტურული კავშირებიც ჰქონდათ.ძეგლის მდებარეობაც შემთხვევითი არ უნდა ყოფილიყო. ცენტრალურ ამიერკავკასიაში გამავალი გზები ერთმანეთს აკავშირებდა კავკასიას, მცირე აზიას, ირანსა და შავი ზღვის სივრცეს. ამ გზებზე კი მხოლოდ საქონელი არ გადაადგილდებოდა — ვრცელდებოდა ცოდნა, ტექნოლოგიები, რელიგიური წარმოდგენები და სიმბოლოებიც.გრაკლიანის სახელი მსოფლიოსთვის განსაკუთრებით ცნობილი 2015 წლის აღმოჩენის შემდეგ გახდა. არქეოლოგებმა საკულტო ნაგებობაში, საკურთხევლის პოსტამენტზე, ერთმანეთისგან განსხვავებული ნიშნების მწკრივი აღმოაჩინეს.მათი ფორმა და განლაგება მკვლევრებს აფიქრებინებდა, რომ საქმე შემთხვევით ნაკაწრებთან ან ორნამენტთან არ ჰქონდათ. ნიშნები არ მეორდებოდა დეკორატიული კომპოზიციისთვის დამახასიათებელი წესით და მათი შესრულებაც მიზანმიმართული ჩანდა. ამიტომ აღმოჩენა თავდაპირველად უცნობი დამწერლობის შესაძლო ნიმუშად შეფასდა.წარწერის აღმოჩენამ უმნიშვნელოვანესი კითხვები გააჩინა: ვინ შექმნა ეს ნიშნები? რომელ ენას გამოხატავდა ისინი? ადგილობრივი დამწერლობა იყო თუ სხვა წერითი სისტემის გარდაქმნილი ფორმა? რატომ მოათავსეს ის საკურთხეველზე — ღვთაების სახელი ეწერა, რიტუალური ტექსტი თუ შეწირვასთან დაკავშირებული ჩანაწერი?ამ კითხვებზე ერთმნიშვნელოვანი პასუხი დღემდე არ არსებობს.ნიშნების გრაფიკული მსგავსება მკვლევრებმა სხვადასხვა ძველ წერით სისტემას, მათ შორის არამეულ და ბერძნულ დამწერლობებსაც შეადარეს. არსებობს მოსაზრება, რომ ეს შეიძლება ადგილობრივ გარემოში გარდაქმნილი წერითი სისტემა ყოფილიყო, თუმცა წარწერა საბოლოოდ გაშიფრული არ არის და კონკრეტულ ენასთან მისი დაკავშირებაც მეცნიერულად დადასტურებულ ფაქტად ვერ ჩაითვლება.წარწერის ასაკის დასაზუსტებლად გრაკლიანიდან აღებული ნიმუშები მაიამიში, რადიონახშირბადული კვლევების ლაბორატორია Beta Analytic-ში გაიგზავნა. თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის მიერ 2016 წელს გავრცელებული ინფორმაციით, მიღებულმა შედეგებმა ძვ. წ. XI–X საუკუნეების ქრონოლოგიური დიაპაზონი აჩვენა.აქ ერთი მნიშვნელოვანი დაზუსტებაა საჭირო: რადიონახშირბადული მეთოდი თავად ქვაზე ან თიხაზე ამოკვეთილ ნიშანს პირდაპირ ვერ ათარიღებს. ამ მეთოდით თარიღდება ორგანული მასალა — მაგალითად, ხე, ნახშირი, თესლი ან ძვალი. შესაბამისად, ლაბორატორიული შედეგი წარწერასთან დაკავშირებული არქეოლოგიური ფენისა თუ კონტექსტის ასაკზე მიუთითებს.თავდაპირველად საკულტო ნაგებობა და ნიშნები ძვ. წ. VII საუკუნეს მიაკუთვნეს. მოგვიანებით მიღებულმა ადრეულმა ლაბორატორიულმა თარიღმა — ძვ. წ. XI–X საუკუნეებმა — აღმოჩენის მნიშვნელობა კიდევ უფრო გაზარდა, მაგრამ ამავე დროს ახალი სამეცნიერო დისკუსიაც წარმოშვა. საჭიროა ერთმანეთისგან გაიმიჯნოს სამი საკითხი: რამდენი წლისაა შესაბამისი არქეოლოგიური ფენა, როდის შეიქმნა საკურთხეველი და ზუსტად როდის გამოისახა მასზე ნიშნები.ამიტომ ყველაზე ზუსტი ფორმულირებაა, რომ გრაკლიანზე აღმოჩენილია ჯერჯერობით გაუშიფრავი ნიშნების სისტემა, რომელიც შესაძლოა დამწერლობას წარმოადგენდეს და რომლის არქეოლოგიურ კონტექსტთან დაკავშირებულმა ნიმუშებმა უკიდურესად ადრეული თარიღი აჩვენა. მაგრამ იმის თქმა, რომ წარწერა უკვე წაკითხულია ან ქართული ანბანის უშუალო წინაპრადაა აღიარებული, დღევანდელი მონაცემებით ნაადრევი იქნებოდა.ახალი სამარხი გრაკლიანის ძველ საიდუმლოს პირდაპირ ვერ ხსნის, მაგრამ შეიძლება იმ საზოგადოების შესახებ მოგვცეს მეტი ინფორმაცია, რომლის გარემოშიც ასეთი ნიშნები, ტაძრები და რიტუალები არსებობდა.ნეშტების ანთროპოლოგიური შესწავლით შესაძლებელია დაკრძალულთა ასაკის, ბიოლოგიური სქესის, ჯანმრთელობის მდგომარეობისა და სხეულზე დატანილი დაზიანებების დადგენა. კბილებისა და ძვლების ანალიზმა შეიძლება მათი კვების რაციონიც დაგვანახოს. იზოტოპური კვლევა მეცნიერებს დაეხმარება დაადგინონ, ადგილობრივი მოსახლეები იყვნენ თუ ცხოვრების გარკვეულ ეტაპზე სხვა რეგიონიდან მოვიდნენ. დნმ-ის კვლევამ კი შესაძლოა გაარკვიოს, არსებობდა თუ არა სამ ადამიანს შორის ნათესაური კავშირი.რადიონახშირბადული ანალიზის გარეშე ჯერ ვერ ვიტყვით, რომელ საუკუნეში ცხოვრობდნენ ისინი და ემთხვევა თუ არა მათი ცხოვრება გრაკლიანის რომელიმე ცნობილ საკულტო თუ სამეურნეო ფენას. ასევე უცნობია, უკავშირდება თუ არა სამარხი იმავე საზოგადოებას, რომელმაც გორაზე იდუმალი ნიშნები დატოვა.მაგრამ გრაკლიანის მნიშვნელობა სწორედ ასეთ კითხვებშია. ეს ადგილი გვაჩვენებს, რომ ისტორია მხოლოდ მეფეების, ბრძოლებისა და წერილობითი მატიანეებისგან არ შედგება. ზოგჯერ წარსული ადამიანის ძვალზე დარჩენილი შრომის კვალით, გატეხილი ჭურჭლით, საკურთხევლის წინ აღმართული ვერძის თავით ან რამდენიმე გაუშიფრავი ნიშნით გვესაუბრება.2026 წელს აღმოჩენილი სამი ნეშტი ახლა გრაკლიანის კიდევ ერთი საიდუმლოა. მათი ამბავი ჯერ არ ვიცით, მაგრამ მიწიდან უკვე გამოჩნდა მისი პირველი წინადადება. დანარჩენის წაკითხვა მეცნიერებს მოუწევთ.