რეზა ფაჰლავი - ირანის ტახტის მემკვიდრე და მისი როლი საპროტესტო მოძრაობაში

ბევრმა დემონსტრანტმა ირანში მოითხოვა რეზა ფაჰლავის, ირანის ბოლო შაჰის (მეფის) დევნილობაში მყოფი შვილის დაბრუნება. თავად ფაჰლავმა მოუწოდა ხალხს ქუჩებში გასვლისკენ. მაშ, ვინ არის ყოფილი ტახტის მემკვიდრე და რამდენი მხარდაჭერა აქვს მას?დაბადებიდან გაწვრთნილი ირანის ფარშევანგის ტახტის მემკვიდრედ, რეზა ფაჰლავი აშშ-ში იმყოფებოდა მფრინავი პილოტის მომზადების დროს, როდესაც 1979 წლის რევოლუციამ ჩამოაგდო მისი მამის მონარქია. ის შორიდან უყურებდა, როდესაც მისი მამა, მოჰამედ რეზა შაჰ ფაჰლავი - ოდესღაც დასავლეთის მოკავშირეების მიერ მხარდაჭერილი - იბრძოდა თავშესაფრის პოვნაში სხვა ქვეყანაში და საბოლოოდ გარდაიცვალა კიბოთი ეგვიპტეში. ძალაუფლების უეცარმა დაკარგვამ ახალგაზრდა ტახტის მემკვიდრე და მისი ოჯახი უსახლკაროდ დატოვა, ეყრდნობოდა სამეფოელებისა და კეთილისმყოფელების სულ უფრო და უფრო მცირე წრეს დევნილობაში. მომდევნო ათწლეულებში ოჯახს უბედურება არაერთხელ დაატყდა თავს. მისმა უმცროსმა დამ და ძმამ ორივემ სიცოცხლე თვითმკვლელობით დაასრულეს, რის გამოც ის დინასტიის სიმბოლურ მეთაურად დატოვა, რომელსაც ბევრი ფიქრობდა, რომ ისტორიამ განდევნა. ახლა, 65 წლის ასაკში, რეზა ფაჰლავი კვლავ ცდილობს როლი შეასრულოს თავისი ქვეყნის მომავლის ჩამოყალიბებაში. ვაშინგტონის მახლობლად მდებარე წყნარ გარეუბანში მდებარე სახლიდან, მხარდამჭერები აღწერენ მას, როგორც დაბალ პროფილს და მისაწვდომს - ხშირი სტუმარი ადგილობრივ კაფეებში, ხშირად თან ახლავს მისი ცოლი, იასმინი, აშკარა უსაფრთხოების გარეშე. 2022 წელს, როდესაც გამვლელმა ჰკითხა, ხედავდა თუ არა ის თავს ირანის საპროტესტო მოძრაობის ლიდერად, მან და იასმინმა ერთხმად უპასუხეს: "ცვლილება შიგნიდან უნდა მოდიოდეს". თუმცა, ბოლო წლებში მისი ტონი უფრო თავდაჯერებული გახდა. 2022 წელს ისრაელის საჰაერო დარტყმების შემდეგ, რომლებმაც რამდენიმე უფროსი ირანელი გენერალი მოკლეს, ფაჰლავმა პარიზში გამართულ პრესკონფერენციაზე განაცხადა, რომ მზად იყო დახმარებოდა გარდამავალ მთავრობას, თუ ისლამური რესპუბლიკა დაინგრეოდა. მას შემდეგ მან ჩამოაყალიბა 100-დღიანი გეგმა დროებითი ადმინისტრაციისთვის. ფაჰლავი ამტკიცებს, რომ ეს ახალი თავდაჯერებულობა მომდინარეობს დევნილობაში ნასწავლი გაკვეთილებიდან და მისი მამის მიერ დატოვებული "დაუმთავრებელი მისიიდან". "ეს არ არის წარსულის აღდგენაზე", - განუცხადა მან ჟურნალისტებს პარიზში. "ეს არის ყველა ირანელის დემოკრატიული მომავლის უზრუნველყოფა."https://ichef.bbci.co.uk/news/1536/cpsprodpb/56ab/live/7be5aa00-51d8-11f0-b652-b7603ee3d6cb.jpgდაბადებული 1960 წლის ოქტომბერში თეირანში, ფაჰლავი შაჰის ერთადერთი ვაჟი იყო წინა ორი ქორწინების შემდეგ, რომლებმაც ვერ შექმნეს მამრობითი სქესის მემკვიდრე. ის გაიზარდა პრივილეგიებით, განათლებული კერძო მასწავლებლების მიერ და გაწვრთნილი იყო ახალგაზრდა ასაკიდან მონარქიის დასაცავად. 17 წლის ასაკში ის გაგზავნეს ტეხასში, რათა გაწვრთნილიყო მფრინავად. მაგრამ სანამ ის დაბრუნდებოდა მსახურებისთვის, რევოლუციამ დაამხო მისი მამის მმართველობა. მას შემდეგ ფაჰლავი ცხოვრობს შეერთებულ შტატებში. მან შეისწავლა პოლიტიკური მეცნიერება, დაქორწინდა იასმინზე - იურისტზე და თანამემამულე ირანელ-ამერიკელზე - და გაზარდა სამი ქალიშვილი: ნური, იმანი და ფარა. დევნილობაში ფაჰლავი მონარქისტებისთვის ძლიერ სიმბოლოდ რჩება. ბევრი იხსენებს ფაჰლავის ეპოქას, როგორც სწრაფი მოდერნიზაციისა და დასავლეთთან უფრო მჭიდრო კავშირების დროს. სხვები იხსენებენ ცენზურისა და შიშის მომგვრელი სავაკის საიდუმლო პოლიციის დროს, რომელიც გამოიყენებოდა დისიდენტების ჩასახშობად და ცნობილი იყო ადამიანის უფლებების დარღვევით. წლების განმავლობაში, მისი პოპულარობა ირანში მერყეობდა. 1980 წელს მან ჩაატარა სიმბოლური კორონაციის ცერემონია კაიროში, თავი შაჰად გამოაცხადა. მიუხედავად იმისა, რომ მას მცირე პრაქტიკული გავლენა ჰქონდა, ზოგიერთი ოპონენტი ამბობს, რომ ამან ძირი გამოუთხარა მის ამჟამინდელ დემოკრატიულ რეფორმებს. მან მრავალჯერ სცადა ოპოზიციის კოალიციების შექმნა, მათ შორის ირანის თავისუფალი არჩევნების ეროვნული საბჭო, რომელიც 2013 წელს დაარსდა. უმეტესობა ებრძოდა შიდა უთანხმოებას და შეზღუდულ წვდომას ირანში. განსხვავებით ზოგიერთი დევნილი ოპოზიციის ჯგუფისგან, ფაჰლავი თანმიმდევრულად უარყოფდა ძალადობას და დისტანცირდა შეიარაღებული ფრაქციებისგან, როგორიცაა მოჯაჰედინ-ე ხალიკი (MEK). მან არაერთხელ მოითხოვა მშვიდობიანი გადასვლა და ეროვნული რეფერენდუმი ირანის პოლიტიკური სისტემის მომავლის გადასაწყვეტად. https://ichef.bbci.co.uk/news/1536/cpsprodpb/4fb0/live/f814da20-51d7-11f0-8485-7bd50fa63665.jpgფაჰლავმა ბოლო წლებში ახალი ყურადღება მიიპყრო. 2017 წელს ანტისამთავრობო პროტესტების დროს კვლავ გაისმა შეძახილები "რეზა შაჰ, დაე, შენი სული იყოს დალოცვილი" - მითითება მის ბაბუაზე. მაჰსა ამინის მკვლელობამ პოლიციის პატიმრობაში 2022 წელს გამოიწვია ეროვნული დემონსტრაციები, რამაც ის კვლავ მედიის ყურადღების ცენტრში მოაქცია. მისი მცდელობა, გაეერთიანებინა ირანის ფრაგმენტული ოპოზიცია, საერთაშორისო ინტერესის ფრთხილი ყურადღება მიიპყრო, მაგრამ საბოლოოდ ვერ შეინარჩუნა იმპულსი. კრიტიკოსები ამტკიცებენ, რომ მას ჯერ არ შეუქმნია მდგრადი ორგანიზაცია ან დამოუკიდებელი მედია საშუალება საზღვარგარეთ ოთხი ათწლეულის შემდეგ. 2023 წელს ისრაელში ვიზიტმა, რომლის დროსაც ის დაესწრო ჰოლოკოსტის მემორიალურ ღონისძიებას და შეხვდა პრემიერ-მინისტრ ბენიამინ ნეთანიაჰუს, კიდევ უფრო პოლარიზებული აზრი გამოიწვია. ზოგი ირანელი ხედავდა ამას, როგორც პრაგმატულ მიღწევას; სხვები ხედავდნენ მას, როგორც ირანის არაბ და მუსლიმ მოკავშირეებთან დაშორებას. ბოლოდროინდელი ისრაელის საჰაერო დარტყმების შემდეგ ირანში, მას რთული კითხვები შეექმნა. BBC-ის ლორა კუენსბერგისთვის მიცემულ ინტერვიუში მას ჰკითხეს, უჭერდა თუ არა მხარს ისრაელის თავდასხმებს, რომლებიც საფრთხეს უქმნიდა სამოქალაქო სიცოცხლეს. მან შეინარჩუნა, რომ ჩვეულებრივი ირანელები არ იყვნენ სამიზნეები და თქვა, რომ "ყველაფერი, რაც ასუსტებს რეჟიმს" მისასალმებელი იქნებოდა ბევრისთვის ირანში - შენიშვნები, რომლებმაც გამოიწვია სასტიკი დებატები. დღეს ფაჰლავი საკუთარ თავს არ წარმოადგენს, როგორც მეფე-მოლოდინს, არამედ როგორც ეროვნული შერიგების ფიგურას. ის ამბობს, რომ სურს დაეხმაროს თავისუფალი არჩევნებისკენ, კანონის უზენაესობისა და ქალებისთვის თანაბარი უფლებებისკენ მიმავალ გზაზე - ხოლო საბოლოო გადაწყვეტილება მონარქიის აღდგენის ან რესპუბლიკის დაარსების შესახებ გადაეცეს ეროვნულ კენჭისყრას. მისი მხარდამჭერები ხედავენ მას, როგორც ოპოზიციის ერთადერთ ფიგურას, რომელსაც აქვს სახელის აღიარება და გრძელვადიანი ვალდებულება მშვიდობიანი ცვლილებებისკენ. კრიტიკოსები პასუხობენ, რომ ის ჯერ კიდევ ზედმეტად ეყრდნობა უცხოურ მხარდაჭერას და ეჭვქვეშ აყენებენ, არიან თუ არა ირანში მცხოვრები ადამიანები, დაღლილები პოლიტიკური არეულობის ათწლეულების შემდეგ, მზად არიან ენდონ ნებისმიერ დევნილ ლიდერს. მიუხედავად იმისა, რომ ირანის მთავრობა მას საფრთხედ წარმოაჩენს, შეუძლებელია მისი ნამდვილი მხარდაჭერის გაზომვა ღია პოლიტიკური სივრცისა და სანდო გამოკითხვების გარეშე. ზოგიერთი ირანელი კვლავ პატივს სცემს მის გვარს; სხვები შიშობენ, რომ ჩაანაცვლონ ერთი არჩეული მმართველი მეორით, თუნდაც დემოკრატიული ფასადის ქვეშ. მისი მამის ცხედარი ჯერ კიდევ დაკრძალულია კაიროში, ელოდება იმას, რასაც მონარქისტები იმედოვნებენ, რომ ერთ დღეს ირანში სიმბოლურ დაბრუნებას. გაუგებარია, იხილავს თუ არა დევნილი ტახტის მემკვიდრე ამ დღეს - თუ თავისუფალ ირანს - რაც რჩება ერთ-ერთ მრავალ უპასუხო კითხვას შორის, რომელსაც ჯერ კიდევ ებრძვის ერი, რომელიც ჯერ კიდევ ებრძვის წარსულს.