ენა, რომელიც გაქრა: უბიხური ენა და ენების გაქრობის საფრთხე

ჩვენ გაგვიმართლა, რომ საერთოდ ვიცით რამე უბიხური ენის შესახებ. 1800-იან წლებში, ათიათასობით ადამიანი საუბრობდა მასზე შავი ზღვის სანაპიროზე. როდესაც რუსეთმა დაიპყრო რეგიონი, უბიხები წინააღმდეგობას უწევდნენ მანამ, სანამ ოსმალეთის იმპერიაში გადასახლებას აიძულებდნენ. ტრავმირებული საზოგადოება, რომელიც ახლა თურქეთის მასშტაბით იყო მიმოფანტული, ათასობით მილს გადიოდა. უბიხური ენა გადარჩა 1992 წლამდე, სანამ მისი ბოლო თავისუფლად მოლაპარაკე ადამიანი არ გარდაიცვალა. ეს იყო მინიმუმ 244 ენიდან ერთ-ერთი, რომელიც გაქრა 1950 წლის შემდეგ და მალე - თუ რამე არ შეიცვლება - ჩემი ბებიის ენა შეუერთდება მათ.მომდევნო 40 წლის განმავლობაში, ენის დაკარგვა პროგნოზირებულია, რომ გასამმაგდება ჩარევის გარეშე. თუმცა, ჩვენ ბევრად ნაკლებად გვესმის ენის საფრთხის შესახებ, ვიდრე სხვა დანაკარგების შესახებ ჩვენი პლანეტის მრავალფეროვნებაზე ან ისტორიაზე. კოსტა რიკაში ტყეების გაჩეხვა აღდგება მისი უზარმაზარი ბუნებრივი და სამეცნიერო რესურსის გაცნობიერების შემდეგ, რომელიც შეიძლება გაქრეს მის ხეებთან ერთად. საერთაშორისო არქეოლოგებმა შეიკრიბნენ სირიის უძველესი ნაშთების შესანარჩუნებლად და აღსადგენად ისლამური სახელმწიფოს მიერ მიყენებული განადგურების შემდეგ. მაგრამ უმცირესობათა ენების დოკუმენტირების ან შენარჩუნების მცდელობებს იშვიათად აღნიშნავენ.არსებული მონაცემთა ბაზები, როგორიცაა Ethnologue, ასახავს წარმოუდგენელ კულტურულ სიმდიდრეს, რომელიც შეიცავს 7000-ზე მეტ ცნობილ ცოცხალ ენას. მაგრამ ამ ენების 44% ახლა კლასიფიცირებულია, როგორც საფრთხის ქვეშ მყოფი, რომელთაგან ბევრს 1000-ზე ნაკლები მოლაპარაკე დარჩა. ერთი ერი-ერთი ენის ნარატივები გვაიძულებს ვიფიქროთ, რომ საფრანგეთი საუბრობს ფრანგულად, ჩინეთი საუბრობს მანდარინზე; ეს უგულებელყოფს ათობით და ზოგჯერ ასობით რეგიონულ ენას, რომელთა მოლაპარაკეებმა განიცადეს ყველაფერი აქტიური დევნისგან დაწყებული სკოლაში აკრძალვებით დამთავრებული უბრალოდ თავს შეურაცხყოფილად გრძნობენ მშობლიური ენის გამო.ზოგიერთ თემს გაუმართლა, რომ აქვთ პოლიტიკური ან კულტურული ავტონომია თავიანთი ენების დასაცავად - იფიქრეთ უელსზე ან მაორიზე - მაგრამ ბევრი ასე არ არის იღბლიანი. ზოგი წუხს და იბრძვის; სხვები თავს ანებებენ დაცემას, არა იმიტომ, რომ მათ აქტიურად აირჩიეს ენის მიტოვება, არამედ იმიტომ, რომ მის შენარჩუნებაში დომინანტურთან შედარებით უზარმაზარი ნებისყოფა და რესურსებია საჭირო.ხშირად ენათმეცნიერები არიან წინა ხაზზე - ისეთები, როგორიცაა ჟორჟ დუმეზილი, რომელიც დაჟინებით ეძებდა უბიხს, სავარაუდო კავკასიურ ენას წარმოუდგენელი რაოდენობის განსხვავებული ბგერებით. ათწლეულების ძიებამ საბოლოოდ მიიყვანა იგი ტევფიკ ესენცთან, რომელიც ბებია-ბაბუის მიერ აღზრდილი უბიხზე მოლაპარაკე იყო. მათმა პარტნიორობამ გაგვაცნო, რომ უბიხს აქვს 80-ზე მეტი თანხმოვანი და მხოლოდ სამი ხმოვანი, თანაფარდობა, რომელიც მას ენის ევოლუციის ზღვარზე აყენებს - და ადამიანის კომუნიკაციის წარმოუდგენელი მრავალფეროვნების გაგების მნიშვნელოვანი დამატება.საფრთხეში მყოფი ენების შესწავლა ხშირად ავლენს, რომ ძირძველმა ხალხებმა დიდი ხნის წინ დაადგინეს და კლასიფიცირებდნენ ფლორასა და ფაუნას, ტუბერებიდან დელფინის სახეობებამდე, სანამ დასავლურ მეცნიერებას შეხვდებოდნენ. ბევრ მათგანს აქვს ვრცელი ლექსიკა, რომელიც დაკავშირებულია ტრადიციულ პრაქტიკასთან, რომლებიც ასევე საფრთხის ქვეშ არიან; ზოგიერთ შემთხვევაში, ენათმეცნიერები დროულად მივიდნენ ამ ყველაფრის ჩასაწერად, ინტერვიუებს უტარებდნენ უხუცესებს, სანამ ისინი გარდაიცვლებოდნენ.ენების დოკუმენტირება მნიშვნელოვანია, რადგან ეს ნიშნავს, რომ თემებს შეუძლიათ უკეთ აღადგინონ ისინი, თუ ისინი საბოლოოდ აირჩევენ ამის გაკეთებას. ჩემს უფრო ფართო საქმიანობაში, რომელიც იკვლევს ლინგვისტიკას - მიზანმიმართულ წაშლას - ცხადია, რომ ლინგვისტური და ადამიანის უფლებები ხშირად ხელს უწყობს ერთმანეთს. ძირძველი ხალხის გადაადგილება და დისბალანსი შეერთებულ შტატებში თან ახლდა ენების წარმოუდგენელი მრავალფეროვნების დაკარგვას; თემების მცდელობები, დაიბრუნონ და აღნიშნონ თავიანთი მემკვიდრეობა, ხშირად ფოკუსირებულია ენის აღორძინებაზე. რატომ აქვს ამას მნიშვნელობა? კანადაში კვლევამ აჩვენა, რომ იმ ჯგუფებში, სადაც ნახევარს მაინც შეეძლო მშობლიურ ენაზე საუბარი, თვითმკვლელობის მაჩვენებელი დაბალი ან საერთოდ არ იყო, მაშინ როცა ის ექვსჯერ მაღალი იყო იმ ჯგუფებში, სადაც ეს ასე არ იყო. ენა თავისთავად არ გადაარჩენს საზოგადოებას ცუდი ფსიქიკური ჯანმრთელობისგან, რა თქმა უნდა, მაგრამ ეს შეიძლება იყოს კულტურული გამძლეობის მაჩვენებელი. 2012 წელს ავსტრალიის სამთავრობო გამოძიებამ დაადგინა, რომ ძირძველი ენები გადამწყვეტ როლს ასრულებდნენ თემებში ჯანმრთელობასა და სიცოცხლის ხანგრძლივობაში და ამტკიცებდა, რომ ისინი უნდა იყოს აღიარებული კონსტიტუციაში. 14 წლის შემდეგ კონსტიტუცია ჯერ კიდევ მხოლოდ ინგლისურს აღიარებს. ევროპაში, ისეთი ინსტრუმენტები, როგორიცაა რეგიონული ან უმცირესობის ენების ქარტია, გვპირდება უკეთეს დაცვას, თუმცა ბევრმა ქვეყანამ არ მოახდინა მისი რატიფიცირება, მათ შორის საფრანგეთმა და იტალიამ.ეს ყველაფერი ხდება ჰომოგენიზაციის ფონზე - ისეთი ძირითადი ენებით, როგორიცაა ინგლისური, მანდარინი და ესპანური, დომინირებს (Ethnologue-ის მიხედვით, მსოფლიოს მოსახლეობის 88% არის მშობლიური ენა მხოლოდ 20 ენიდან). ენათმეცნიერებმა შენიშნეს, რომ მიგრანტები, როგორც წესი, ხდებიან მონოლინგვური მიმღები ქვეყნის ენაზე მესამე თაობაში.მე ეს ეფექტი პირადად მინახავს. მე გავიზარდე მხოლოდ სტანდარტული იტალიურისა და "დიალეტის" ხმის პეიზაჟის გაგებით, არა ლაპარაკით, რომელიც ჩემმა ბებიამ და დედამ პიაჩენცას მთებიდან ისაუბრეს. ის იმდენად გაუფასურებული იყო იტალიურ საჯარო ცხოვრებაში, რომ ეს არის ერთადერთი სახელი, რომელიც მას ოდესმე ჰქონია: იტალიური დიალექტი. ეს სინამდვილეში არის ემილიური ენის ჯიში, სახელად პიაშინტეინი, ვულგარული ლათინურის შთამომავალი. ჩრდილოეთში ბავშვების გადაცემისთვის პრაქტიკულად შეჩერდა და ასე შეიძლება წარსულის არტეფაქტად იგრძნოს თავი. მაგრამ ბებიაჩემის გარდაცვალების შემდეგ, მის დედასთან საუბარში მისი ჩართვა მისი ნაწილის ცოცხლად შენარჩუნების საშუალებაა.მაგრამ არა მხოლოდ მისი - უნიკალური დროის, ადგილისა და კულტურის, რომელსაც ის წარმოადგენს; წინ წაწეული ხმოვანი ბგერა ø, რომელიც შეიძლება აუტსაიდერებისთვის უფრო სკანდინავიურად ჟღერდეს, ვიდრე იტალიურად; ბუნების სიტყვები, განსაკუთრებით ისინი ფუნზ-ისთვის, ხეობის ცნობილი სოკოებისთვის. და კიდევ ბევრი რამ.უბიხურიდან პიაშინტეინამდე, ენის დოკუმენტაცია იმედს იძლევა, ყოველ შემთხვევაში, აღორძინებისთვის. სხვებისთვის - ავსტრალიის ვალანგამა, არგენტინის აბიპონი - ცოტა რამ, რაც გადარჩა, შესაძლოა ვერასოდეს იყოს საკმარისი. ვინ იტყვის, რა დავკარგეთ მათ ახლა გაქრობის სიტყვების ინვენტარში მცენარეებისთვის ან ცხოველებისთვის, ან მათ ბრძნულ გამონათქვამებში? ახლა არიან აქტივისტები, რომლებიც ითხოვენ იურიდიულ და კულტურულ აღიარებას ათასობით საფრთხის ქვეშ მყოფი ენისთვის. ჩვენ უნდა მოვუსმინოთ მათ, სანამ გვიან არ არის.სოფია სმიტ გალერი არის ჟურნალისტი და ავტორი "როგორ მოვკლათ ენა" (უილიამ კოლინზი). Guardian-ის მხარდასაჭერად შეუკვეთეთ თქვენი ასლი guardianbookshop.com-ზე. შეიძლება გამოყენებულ იქნას მიწოდების საფასური.იშვიათი ენები ლორნა გიბის მიერ (ატლანტიკი, £12.99)პროტო ლორა სპინინის მიერ (უილიამ კოლინზი, £10.99)ენის მინის მეშვეობით გაი დეშერის მიერ (Arrow, £10.99)