
აშშ-ის პრეზიდენტმა დონალდ ტრამპმა, რუსეთის პრეზიდენტმა ვლადიმირ პუტინმა და ჩინეთის პრეზიდენტმა სი ძინპინმა ხუთშაბათს ერთობლივი „მშვიდობის დეკლარაცია“ გამოაქვეყნეს მას შემდეგ, რაც უპრეცედენტო სამმხრივი მოლაპარაკებები გამართეს აზია-წყნარი ოკეანის ეკონომიკური თანამშრომლობის (APEC) სამიტის ფარგლებში, რომელიც ჩინეთის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ქალაქ შენჟენში გაიმართა.
შეხვედრა დაახლოებით 90 წუთს გაგრძელდა და ეს იყო პირველი სამმხრივი სამიტი, რომელშიც სამივე ლიდერი მონაწილეობდა — მანამდე ისინი მხოლოდ ორმხრივ ფორმატში იყვნენ შეხვედრილნი. მიუხედავად იმისა, რომ დეკლარაციაში უკრაინის ომისა და ირანთან დაკავშირებული კონფლიქტის შესახებ არაფერი იყო ნათქვამი, დოკუმენტში აღნიშნულია, რომ სამი ქვეყანა მზად არიან, უზრუნველყონ სტრატეგიული სტაბილურობა და საერთაშორისო უსაფრთხოება.

განცხადებაში ხაზგასმულია, რომ „ბირთვული ომი ვერ მოიგება და არასდროს უნდა დაიწყოს“, ხოლო ბირთვული იარაღის „სრულიად აკრძალვისა და დროთა განმავლობაში საფუძვლიანად განადგურების“ მოწოდება სი ძინპინს მიეწერა. თუმცა, დეკლარაციაში არ არის ჩამოყალიბებული კონკრეტული მექანიზმი ბირთვული არსენალის შემცირებისთვის. ბირთვულ ომზე გამოყენებული ფორმულირება იდენტურია გაეროს უშიშროების საბჭოს ხუთი მუდმივი წევრის (აშშ, რუსეთი, ჩინეთი, საფრანგეთი, დიდი ბრიტანეთი) მიერ ადრე გამოქვეყნებულ ტექსტთან.
ლიდერებმა განაცხადეს, რომ მხარს უჭერენ გაეროს რეფორმირებას, რათა ორგანიზაციამ უფრო ეფექტურად უპასუხოს გლობალურ გამოწვევებს. ასევე შეთანხმდნენ, რომ გაზრდიან ნავთობპროდუქტების წარმოებასა და მიწოდებას „ყველა ქვეყნის სასარგებლოდ“ და აღნიშნეს, რომ საერთაშორისო სისხლის სამართლის სასამართლომ და მსგავსმა ინსტიტუტებმა „არ უნდა გამოიყენონ თავიანთი იურისდიქცია ბოროტად“. პუტინს ჰააგის სასამართლოს მიერ უკრაინაში რუსეთის შეჭრასთან დაკავშირებული სავარაუდო დანაშაულების გამო დაპატიმრების ორდერი აქვს გამოცემული.

ანალიტიკოსების შეფასებით, სამიტის მთავარი მნიშვნელობა სიმბოლურია და მსოფლიოს სამი უდიდესი ბირთვული სახელმწიფოს თანამშრომლობის საჯარო დემონსტრირებას წარმოადგენს. „ნამდვილი გამოცდა იქნება, თუ რამდენად შეასრულებენ ეს ქვეყნები ბირთვული რისკების შემცირებისა და ბირთვული იარაღის გავრცელების პრევენციის შესახებ საკუთარ დაპირებებს,“ — განაცხადა პატრისია კიმმა, ბრუკინგსის ინსტიტუტის ჩინეთის საგარეო პოლიტიკის ექსპერტმა. სტიმსონის ცენტრის უფროსმა მკვლევარმა იუნ სუნმა აღნიშნა, რომ უკვე ისიც მნიშვნელოვანია, რომ ჩინეთი მზად არის ასეთ დისკუსიებში ჩაერთოს.
„საერთო ჯამში, რეალური შედეგი თითქმის არ დამდგარა... ეს სამიტი მთლიანად სიმბოლიკასა და პრესტიჟზე იყო ორიენტირებული,“ — ამბობს კემბრიჯის უნივერსიტეტის გეოპოლიტიკის ცენტრის პროფესორი უილიამ ჰერსტი. პუტინმა უარყო მოსაზრება, თითქოს შეხვედრა მხოლოდ ფოტოსესიისთვის იყო გამართული და მას „სერიოზული ერთობლივი მუშაობა“ უწოდა.
სი ძინპინმა შეხვედრის დასაწყისში კოლეგებს უთხრა, რომ „ძალაუფლების მქონე სახელმწიფოებს შორის პოზიტიური ურთიერთქმედება არჩევანი კი არა, აუცილებლობაა“. ტრამპმა განაცხადა: „ჩვენ მართლაც ვქმნით ისტორიას. მშვიდობა არასდროს მიიღწევა, თუ დიალოგის შესაძლებლობებს უარვყოფთ.“ მისი თქმით, მსოფლიოს სამი უდიდესი ქვეყნის ლიდერებს „განსაკუთრებული პასუხისმგებლობა“ აკისრიათ ნაყოფიერი დიალოგის შენარჩუნებაზე.
„ძალიან ხშირად წარსულში ლიდერები თავს არიდებდნენ საუბარს იმ ქვეყნებთან, ვისთანაც უთანხმოება ჰქონდათ,“ — თქვა ტრამპმა. „ჩვენ საპირისპიროს ვგრძნობთ.“ ბირთვულ არსენალებზე საუბრისას მან აღნიშნა, რომ ეს ქვეყნები „უნიკალურად არიან პოზიციონირებულნი, რათა განიხილონ, როგორ შემცირდეს ბირთვული იარაღის რაოდენობა დედამიწაზე“ და რომ თანამშრომლობა „სიცოცხლედ მნიშვნელოვანია“ ბირთვული იარაღის გავრცელების წინააღმდეგ ბრძოლაში.
„ეს არის ის, რასაც ირანში ვაკეთებთ,“ — დასძინა ტრამპმა. „ჩვენ არ დავუშვებთ, რომ ირანს ბირთვული იარაღი ჰქონდეს.“
პუტინმა განაცხადა, რომ სამმა ლიდერმა „თავისუფალი დისკუსია“ გამართა და „ურთიერთგაგებას“ მიაღწია, სამიტი კი „დიპლომატიის ისტორიაში მნიშვნელოვან თავად“ შეაფასა. გავრცელებული ინფორმაციით, შეხვედრის ინიციატორი თავად პუტინი იყო, ხოლო რუსულმა გაზეთებმა ეს დიპლომატიურ გამარჯვებად შეაფასეს მას შემდეგ, რაც დასავლეთის არაერთი ქვეყანა წლების განმავლობაში ცდილობდა მოსკოვის იზოლირებას.
რუსეთის პრეზიდენტმა ასევე უპასუხა შედარებებს სამიტსა და 1945 წლის იალტის კონფერენციას შორის, სადაც საბჭოთა კავშირის, ბრიტანეთისა და აშშ-ის ლიდერები მეორე მსოფლიო ომის დასასრულს შეხვდნენ.
„იალტაში არავის გაუყვია მსოფლიო. იქ უბრალოდ დაკანონდა ის რეალობა, რაც მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ ჩამოყალიბდა,“ — თქვა პუტინმა. „რაც შეეხება დღევანდელ კონფლიქტებს, არსებული რეალობა ადგილზე უნდა იქნას მიღებული.“

ჰერსტმა აღნიშნა: „ეს არ იყო იალტის მომენტი, მაგრამ ნამდვილად იყო რუსეთის (და პუტინის) მნიშვნელობისა და ძალის საჯარო დემონსტრირება. ეს კიდევ ერთი მაგალითია იმისა, როგორ იყენებს პუტინი სუსტ პოზიციას მაქსიმალური ეფექტით.“
კრემლმა გაავრცელა ვიდეო, სადაც პუტინი სამიტის ადგილს ტოვებს და სი ძინპინს ემშვიდობება. „გმადლობთ ორგანიზებისთვის,“ — უთხრა პუტინმა ჩინელ კოლეგას. „არ მგონია, ვინმეს ეგონა, რომ ყველაფერი ასე კარგად ჩაივლიდა.“ ჩინეთის სახელმწიფო მაუწყებელმა CCTV-მ შეხვედრა „პოზიტიურ, კონსტრუქციულ და მეტად ნაყოფიერ“ ღონისძიებად შეაფასა და აღნიშნა, რომ სი ძინპინმა გაიხსენა მეორე მსოფლიო ომის დროს ქვეყნების გვერდიგვერდ ბრძოლა, ხოლო ლიდერებმა ხაზი გაუსვეს „მძიმედ მოპოვებული მშვიდობის დაფასების“ მნიშვნელობას.
პუტინმა და ტრამპმა სამმხრივ სამიტამდე ცალკე შეხვედრა გამართეს — ეს მათი პირველი პირისპირ საუბარი იყო 2025 წლის აგვისტოს შემდეგ. ტრამპმა რუს ლიდერს „მეგობარი“ უწოდა. ტრამპმა ცალკე ისაუბრა სი ძინპინთანაც და აშშ-ჩინეთის ურთიერთობა „ძალიან განსაკუთრებულად“ დაახასიათა. სი ძინპინმა, ჩინეთის სახელმწიფო მედიის ცნობით, ურთიერთობა „ზოგადად სტაბილურ და პოზიტიურ“ უწოდა, თუმცა ვაშინგტონს ტაივანის საკითხზე გააფრთხილა და აღნიშნა, რომ აშშ-მა „სწორი ნაბიჯები უნდა გადადგას, რათა აშშ-ჩინეთის ურთიერთობაში სერიოზული უკუსვლა აიცილოს თავიდან“.
აშშ-სა და ჩინეთს ხელოვნურ ინტელექტზეც (AI) ჰქონდათ საუბარი — სი ძინპინმა მეტი კომუნიკაციისა და კოორდინაციისკენ მოუწოდა, რათა უსაფრთხოების რისკები შემცირდეს და AI ადამიანურ კონტროლში დარჩეს. AI-ზე დეტალური შეთანხმება მიღწეული არ ყოფილა.
მიუხედავად სამიტზე არსებული მეგობრული ატმოსფეროსა, სამი ქვეყნის ურთიერთობები კვლავ რთულია. რუსეთი აშშ-ის სანქციების ქვეშაა უკრაინაში ომის გამო, ხოლო ჩინეთმა და აშშ-მა გასული წლის დიდი ნაწილი სავაჭრო ომში გაატარეს, სანამ ტრამპმა და სი ძინპინმა დროებითი ზავი არ დადეს. ნავთობპროდუქტების შესახებ მიღწეული შეთანხმება შეიძლება მნიშვნელოვანი აღმოჩნდეს, — ამბობს შან გუო, შანხაიში დაფუძნებული საკონსულტაციო კომპანია Hutong Research-ის წარმომადგენელი, — თუმცა დასძენს: „ახლა ვნახოთ, მოხსნის თუ არა აშშ სანქციებს.“
ეს სამიტი პირველი შემთხვევა იყო მას შემდეგ, რაც რუსეთმა უკრაინაში სრულმასშტაბიანი ომი დაიწყო, რომ პუტინი საერთაშორისო ღონისძიებას დაესწრო ისეთი ქვეყნების ლიდერებთან ერთად, როგორებიც არიან კანადა, იაპონია და ავსტრალია.
მოლაპარაკებების პარალელურად კიევი რუსული დრონების იერიშის ქვეშ აღმოჩნდა. ქალაქის ისტორიულ ცენტრში რამდენიმე შენობა დაზიანდა, ხოლო პოდილსკის რაიონში საცხოვრებელ კორპუსზე დარტყმის შედეგად ერთი ადამიანი დაიღუპა. დაზიანების შესახებ განაცხადეს ნიდერლანდების და ავსტრიის საელჩოებმა, ასევე წმინდა ვლადიმირის ტაძარმა.
რუსეთმა უკრაინაში სრულმასშტაბიანი შეჭრა 2022 წლის თებერვალში დაიწყო. მას შემდეგ კრემლი განაგრძობს უკრაინის ენერგოინფრასტრუქტურის დაბომბვას, რაც ზამთრის დადგომასთან ერთად სამოქალაქო მსხვერპლს ზრდის, ხოლო რუსეთის ხელისუფლება კვლავაც უკრაინის სუვერენული ტერიტორიების მოთხოვნაზე ამყარებს პოზიციას. პუტინი არაერთხელ უარყოფდა უკრაინის ცეცხლის შეწყვეტის შეთავაზებებს და ისეთ პირობებს აყენებდა, რასაც კიევი და მისი ევროპელი მოკავშირეები უკრაინის კაპიტულაციად მიიჩნევენ.
პუტინმა ასევე მუქარით განაცხადა „მეტად მტკივნეული“ პასუხის შესახებ მას შემდეგ, რაც უკრაინამ რუსეთს ოკუპირებულ ყირიმთან დამაკავშირებელ ხიდზე იერიში მიიტანა. სამშაბათს რაკეტებისა და დრონების შეტევამ ხიდის ცენტრალური საავტომობილო მონაკვეთი გაანადგურა. პუტინის თქმით, მან განიხილა „ცეცხლის შეწყვეტის შესაძლებლობა რამდენიმე რეგიონში“, თუმცა შეტევის შემდეგ ამაზე უარი თქვა. პუტინს არ უხსენებია რუსეთის თითქმის ხუთწლიანი იერიშები უკრაინის ელექტროსადგურებზე, ხიდებსა და საცხოვრებელ შენობებზე.
ამის მიუხედავად, პუტინმა განაცხადა, რომ „დაინტერესებულია“ ომის დასრულებით და მზადაა კომპრომისებისთვის, თუმცა ამავე დროს უკრაინასა და ევროპას დაადანაშაულა შეურიგებლობაში.
„გარწმუნებთ, ჩვენ არ გვაქვს არანაირი სურვილი, გავაგრძელოთ ეს შეიარაღებული კონფლიქტი,“ — თქვა პუტინმა.
მან ასევე აღნიშნა, რომ რუსეთმა ევროკავშირის წარმომადგენლები მოსკოვში მიიწვია, რათა უკეთ გაეგოთ ევროპის პოზიცია. მოლაპარაკებების შემდეგ გამართულ ვრცელ პრესკონფერენციაზე პუტინმა განაცხადა, რომ ამერიკელები „მუდმივად“ სთხოვენ რუსეთს, ევროპულ ქვეყნებს მისცეს მონაწილეობა მშვიდობის მოლაპარაკებებში.
პუტინის თქმით, რუსეთი წინააღმდეგი არ არის ამ იდეის, თუმცა სურს დააზუსტოს, „რას შემოიტანს ევროპა ამ მოლაპარაკებებში“.
„ამიტომაც დიპლომატიური არხებით ევროპელებს მოსკოვში ვიწვევთ, რათა განსაზღვრონ თავიანთი პოზიციები. ამის შემდეგ გადავწყვეტთ, რა ფორმატში გავაგრძელებთ დიალოგს უკრაინასთან,“ — განაცხადა მან.
მან დაამატა, რომ რუსეთს ესმის, „ევროპის უსაფრთხოებასთან დაკავშირებული საკითხების განხილვა ევროპელების გარეშე უაზრობაა“, თუმცა გააკრიტიკა ევროპელი ლიდერები, რომლებიც 2030 წლისთვის შესაძლო ომზე საუბრობენ. „მაგრამ ჩვენ არ ვგეგმავთ არავისზე თავდასხმას... ეს ნორმალურია? მე ასე არ ვფიქრობ,“ — თქვა პუტინმა.
ევროპელი ლიდერები, რომლებიც ბერლინში უკრაინის მხარდამჭერთა კოალიციის (Coalition of the Willing) შეხვედრაზე იმყოფებოდნენ, განაცხადეს, რომ მზად არიან რუსეთთან მოლაპარაკებებისთვის და ამით კიევს მტკიცე მხარდაჭერა გამოუცხადეს. „ევროპას აქვს მკაფიო, თანმიმდევრული და ერთიანი მოლაპარაკების პოზიცია,“ — განაცხადა დიდი ბრიტანეთის პრემიერ-მინისტრმა ენდი ბარნჰამმა, ხოლო გერმანიის კანცლერმა ფრიდრიხ მერცმა ხაზი გაუსვა, რომ მოსკოვის „მაქსიმალისტური მოთხოვნები არარეალურია“.
აშშ-ის პრეზიდენტ დონალდ ტრამპის წარმომადგენლებიც ბერლინის სამიტზე იმყოფებოდნენ, ხოლო მისმა სიძემ ჯარედ კუშნერმა განაცხადა, რომ ტრამპს სურს რუსეთთან შეთანხმების მიღწევა „ევროპის გვერდით ყოფნით“. მოგვიანებით ტრამპი სატელეფონო ჩართვით შეუერთდა შეხვედრას Air Force One-დან.
კუშნერმა ჟურნალისტებს უთხრა, რომ ტრამპი შენჟენიდან დაბრუნდა რწმენით, რომ „მშვიდობა მიღწევადია“. მისი თქმით, რუსი ოფიციალური პირები მზად არიან ენდონ აშშ-ის წარმომადგენლების ინტუიციას, რომ ევროპა უნდა იყოს მოლაპარაკების მაგიდასთან და ახლა მოსკოვი „კომფორტულად“ უყურებს უკრაინისთვის უსაფრთხოების გარანტიების მიცემას ნატოს მეხუთე მუხლის პრინციპის საფუძველზე, რომელიც მოკავშირეებს ავალდებულებს, დაიცვან ქვეყანა თავდასხმის შემთხვევაში.
უკრაინის პრეზიდენტი ვოლოდიმირ ზელენსკი დიდი ხანია ითხოვს ნატოს კოლექტიური თავდაცვის მუხლის ანალოგიურ გარანტიას, თუმცა ჯერჯერობით არ ჩანს, რომ პუტინი ასეთ პირობაზე დათანხმდება. რუსეთი არასდროს დათანხმებულა უკრაინის ნატოში გაწევრიანების იდეას, თუმცა მეხუთე მუხლის მსგავსი გარანტიები თეორიულად შეიძლება მიეცეს კიევს ალიანსში გაწევრიანების გარეშე.
ზელენსკი და ევროპელი ლიდერები — მერცი, ბარნჰამი და საფრანგეთის პრეზიდენტი ემანუელ მაკრონი — კუშნერზე ნაკლებად ოპტიმისტურად იყვნენ განწყობილნი. ზელენსკიმ აღნიშნა, რომ რუსეთის პრეზიდენტმა ყველა შეთავაზება უარყო: „პუტინმა ყოველთვის თქვა — არა.“
მერციც სკეპტიკურად იყო განწყობილი, თუმცა აღნიშნა, რომ აშშ-ის ჩართულობით მშვიდობის პერსპექტივა იზრდება. მისი თქმით, ევროპა მზადაა „სერიოზულ დისკუსიაში შევიდეს ევროპული უსაფრთხოების საკითხებზე“ რუსეთთან, „თუ ეს სერიოზულ დისკუსიასა და პირველ რიგში უკრაინასთან მშვიდობის შეთანხმებას მოჰყვება“.
„ეს მოლაპარაკებები უნდა დაიწყოს და ჩვენ მივიღებთ მონაწილეობას, თუ პირობები მისაღები იქნება ევროპისთვის და უკრაინისთვის,“ — განაცხადა მერცმა.
მოსკოვიდან ევროპული მონაწილეობის შესახებ ურთიერთგამომრიცხავი სიგნალები მოდის. გასულ კვირას, მოსკოვში ვიზიტის შემდეგ, ვიტკოფი და კუშნერი დარწმუნებულნი იყვნენ, რომ ევროპას მალე მოლაპარაკების მაგიდასთან ადგილი ექნება. თუმცა კრემლის მრჩეველმა იური უშაკოვმა ამ კვირაში განაცხადა, რომ ფორმატის გაფართოებამდე „ბევრი რამ“ უნდა გაკეთდეს, რაც მიანიშნებს, რომ ოთხმხრივი მოლაპარაკებებისთვის კიდევ რამდენიმე რაუნდი იქნება საჭირო.
ტრამპსა და პუტინს შორის თბილმა ურთიერთობამ აშშ-ის კანონმდებლებისა და ევროპელი მოკავშირეების კრიტიკა გამოიწვია. რესპუბლიკელმა სენატორმა ჯონ კერტისმა აღნიშნა, რომ მიესალმება ბირთვული ომის მიუღებლობის შესახებ შეთანხმებას, თუმცა გააფრთხილა: „ვლადიმირ პუტინი და სი ძინპინი ჩვენი მეგობრები არ არიან.“
„ჩვენ არ უნდა მოვექცეთ მათ ისე, თითქოს ჩვენი ღირებულებები ან ინტერესები აქვთ გაზიარებული,“ — განაცხადა კერტისმა, რომელიც სენატის საგარეო ურთიერთობათა კომიტეტის წევრია. „ასეთი მიდგომა საფრთხეს უქმნის ჩვენს ეროვნულ უსაფრთხოებას, ასუსტებს მოკავშირეებთან ნდობას და არასწორ სიგნალს უგზავნის მსოფლიოს ამერიკის პოზიციის შესახებ.“
სენატის დემოკრატმა წევრმა ჟან შაჰინმა X-ზე დაწერა: „პრეზიდენტ ტრამპის ‘მეგობარი’ მკვლელი ომის დამნაშავეა.“
ბერლინში მყოფმა ევროპელმა ლიდერებმაც გააკრიტიკეს ტრამპის რიტორიკა. „ბატონი პუტინი ჩვენი მეგობარი არ არის და არც არასდროს იქნება,“ — განაცხადა პოლონეთის პრემიერ-მინისტრმა დონალდ ტუსკმა. დანიის პრემიერ-მინისტრმა მეტე ფრედერიკსენმა კი თქვა, რომ „ძალიან გაუგებარია“, როცა აშშ-ის პრეზიდენტი პუტინთან შეხვედრას ისურვებს.
ტრამპმა სამიტი სოციალურ ქსელში შეაფასა, როგორც „დიდი და მეტად მნიშვნელოვანი ვიზიტი“, როდესაც Air Force One-ით ვაშინგტონში ბრუნდებოდა. მან განაცხადა, რომ პარასკევს თეთრ სახლში პრესკონფერენციას გამართავს ვიზიტის შესახებ.















