
აშშ-ის პრეზიდენტი დონალდ ტრამპი, ჩინეთის პრეზიდენტი სი ძინპინი და რუსეთის პრეზიდენტი ვლადიმირ პუტინი ხუთშაბათს, ჩინეთის ქალაქ შენჟენში, აზია-წყნარი ოკეანის ეკონომიკური თანამშრომლობის (APEC) სამიტის ფარგლებში, უპრეცედენტო სამმხრივ შეხვედრას გამართეს.
90-წუთიანი მოლაპარაკებები იყო პირველი შემთხვევა, როდესაც მსოფლიოს სამი უმსხვილესი ბირთვული სახელმწიფოს ლიდერები სამმხრივ ფორმატში შეხვდნენ ერთმანეთს. განხილვის თემები იყო ბირთვული იარაღი, ომი უკრაინაში, სურსათისა და ენერგეტიკის უსაფრთხოება, საერთაშორისო უსაფრთხოება, გაეროს მომავალი, ბირთვული იარაღის გავრცელება და ხელოვნური ინტელექტი. შეხვედრა კონკრეტული შეთანხმების ან ძირითადი საკითხების გარღვევის გარეშე დასრულდა.

ტრამპმა შეხვედრა გახსნა სიტყვებით: „ჩვენ მართლაც ვქმნით ისტორიას“. მან აღნიშნა, რომ ამ სამ ქვეყანას „უნიკალური შესაძლებლობა აქვს, განიხილოს, როგორ შევამციროთ ბირთვული იარაღის რაოდენობა დედამიწაზე“ და შევამციროთ მათი გამოყენების რისკი.
აშშ-ის პრეზიდენტმა თქვა, რომ ქვეყნებს „განსაკუთრებული პასუხისმგებლობა“ აკისრიათ ნაყოფიერი დიალოგის შენარჩუნებაზე და აღნიშნა, რომ მშვიდობა ვერ მიიღწევა მოწინააღმდეგეებთან საუბრის შესაძლებლობების უარყოფით.
„მშვიდობა არასდროს იქმნებოდა დიალოგის შესაძლებლობების უარყოფით,“ — განაცხადა ტრამპმა. „ძალიან ხშირად, წარსულში ლიდერები თავს არიდებდნენ საუბარს იმ ქვეყნებთან, ვისთანაც უთანხმოება ჰქონდათ. ჩვენ საპირისპიროდ ვფიქრობთ.“
სი ძინპინმა აღნიშნა, რომ „ძალაუფლების მქონე სახელმწიფოებს შორის პოზიტიური ურთიერთქმედება არჩევანი კი არა, აუცილებელი მოთხოვნაა“. პუტინმა კი ყურადღება გაამახვილა ქვეყნების „ბევრ თანხვედრ ინტერესზე“, მათ შორის კონფლიქტების მოგვარებაზე და თქვა, რომ მოლაპარაკებები ასევე შეეხება სურსათისა და ენერგეტიკის უსაფრთხოებას.

შეხვედრის შემდეგ გამოქვეყნებულმა ერთობლივმა სამშვიდობო დეკლარაციამ განაცხადა, რომ „ბირთვული ომი ვერ მოიგება და არასდროს უნდა დაიწყოს“. სი ძინპინმა მოუწოდა, ყველაფერი გაკეთდეს ბირთვული ომის თავიდან ასაცილებლად და თქვა, რომ ბირთვული იარაღი „სრულიად უნდა აიკრძალოს და დროთა განმავლობაში სრულად განადგურდეს, რათა მსოფლიო გათავისუფლდეს მისგან“.
დოკუმენტში არ იყო წარმოდგენილი ბირთვული განიარაღების ჩარჩო ან ახალი იარაღის კონტროლის შეთანხმება. ბირთვულ ომზე დეკლარაციის ფორმულირება ემთხვევა გაეროს უშიშროების საბჭოს ხუთი მუდმივი წევრის (სადაც ასევე შედიან საფრანგეთი და დიდი ბრიტანეთი) მიერ ადრე გამოქვეყნებულ ტექსტს.
მოლაპარაკებები იმ დროს გაიმართა, როდესაც New Start-ის ბირთვული ხელშეკრულება ვადის ამოწურვას უახლოვდება — თებერვალში. ეს შეთანხმება აშშ-სა და რუსეთს ავალდებულებს, თითოეულს ჰქონდეს არაუმეტეს 1,550 განლაგებული სტრატეგიული ბირთვული ქობინი. პუტინმა გასული წლის სექტემბერში შესთავაზა, რომ ორივე ქვეყანა ნებაყოფლობით შეინარჩუნებს ამ ლიმიტებს კიდევ ერთი წლის განმავლობაში, თუმცა ტრამპმა ეს მიდგომა უარყო და ახალი შეთანხმების გაფორმება მოითხოვა, რომელშიც ჩინეთიც ჩაერთვებოდა.
ტრამპმა ასევე აღნიშნა, რომ აუცილებელია თანამშრომლობა „ბირთვული იარაღის გავრცელების საფრთხის წინააღმდეგ სხვა ქვეყნებში“, და დაამატა: „აი, რას ვაკეთებთ ირანში. ჩვენ არ დავუშვებთ, რომ ირანს ჰქონდეს ბირთვული იარაღი.“
პატრისია კიმმა, ბრუკინგსის ინსტიტუტის ჩინეთის საგარეო პოლიტიკის ექსპერტმა, თქვა, რომ მთავარი გამოცდა იქნება, თუ რამდენად შეასრულებენ სამი ქვეყანა ბირთვული რისკების შემცირებისა და გავრცელების პრევენციის შესახებ მოლაპარაკებების გაგრძელების ვალდებულებას. იუნ სუნმა, სტიმსონის ცენტრის უფროსმა მკვლევარმა, აღნიშნა, რომ უკვე ის ფაქტი, რომ ჩინეთი მზად არის ასეთ დისკუსიაში ჩაერთოს, მნიშვნელოვანია.
დეკლარაციაში ქვეყნები ვალდებულებას იღებენ „სტრატეგიული სტაბილურობისა და საერთაშორისო უსაფრთხოების შენარჩუნებაზე“. ასევე, მოწოდებულია გაეროს რეფორმირებისკენ, „რათა უფრო ეფექტურად უპასუხოს გლობალურ გამოწვევებს“, და ნათქვამია, რომ სამ ქვეყანას სურს „გააძლიეროს ნავთობპროდუქტების წარმოება და მიწოდება ყველა ქვეყნის სასარგებლოდ“.
დოკუმენტში ასევე საუბარია საერთაშორისო სისხლის სამართლის სასამართლოზე (ICC) და მსგავს ინსტიტუტებზე, რომ მათ „არ უნდა გამოიყენონ თავიანთი იურისდიქცია ბოროტად“ და ხაზგასმულია სახელმწიფო თანხმობა და ოფიციალური პირების იმუნიტეტის პატივისცემა. ტრამპმა ცალკე განაცხადა, რომ ICC „უკონტროლოა“ და გააკრიტიკა სასამართლოს, როგორც მის აზრით, უფლებამოსილების გადამეტებისთვის.
ეს ფორმულირება განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რადგან პუტინი ICC-ს მიერ ომის დანაშაულებშია ბრალდებული. სასამართლომ 2023 წლის მარტში გასცა მისი დაპატიმრების ორდერი, უკრაინელი ბავშვების ოკუპირებული ტერიტორიებიდან რუსეთში უკანონო დეპორტაციისა და გადაყვანის ბრალდებით. აშშ და ჩინეთი რომის სტატუტის ხელმომწერები არ არიან და შესაბამისად, არ არიან ვალდებულნი, შეასრულონ სასამართლოს დაპატიმრების ორდერები. დეკლარაციის იმუნიტეტზე აქცენტი შეიძლება განიმარტოს, როგორც პუტინის წინააღმდეგ გაცემული ორდერის სამართლებრივი საფუძვლის გამოწვევა.
შემთხვევით, იმავე დღეს, საერთაშორისო სასამართლომ (ICJ) პირველად ცნო მიანმარი გენოციდში დამნაშავედ. შენჟენის განცხადებაში ICJ პირდაპირ არ იყო ნახსენები, მხოლოდ ირიბად იყო მითითებული ICC-სა და „სხვა მსგავს ინსტიტუტებზე“.
ჩინეთი და აშშ უკვე არიან გაეროს უშიშროების საბჭოს მუდმივი წევრები ვეტოს უფლებით, როგორც რუსეთი. სამივე ქვეყანა მიიჩნევს, რომ აზიის, აფრიკისა და სამხრეთ ამერიკის ქვეყნებს უფრო დიდი როლი უნდა ჰქონდეთ საერთაშორისო ორგანიზაციაში. რუსეთი ეწინააღმდეგება გერმანიისა და იაპონიის მუდმივ წევრობას, რადგან მიიჩნევს, რომ დასავლური და ნატოს ქვეყნები უკვე გადაჭარბებულად არიან წარმოდგენილნი და ერთ ბლოკად აძლევენ ხმას რუსეთის ინტერესების წინააღმდეგ.
უკრაინა მოლაპარაკებების ცენტრალური თემა იყო, თუმცა ომის დასრულების მიმართულებით პროგრესის ნიშნები თითქმის არ ჩანდა — უკვე მეხუთე წელია, რაც ომი გრძელდება. ერთობლივ დეკლარაციაში უკრაინა ან ომი ნახსენები არ ყოფილა, არც უკრაინასა და ირანში მიმდინარე ომებზე იყო საუბარი.
პუტინმა თქვა, რომ სამივე ლიდერს სურს კონფლიქტის დასრულება. ტრამპმა აღნიშნა, რომ მან და პუტინმა უკვე „გრძელი საუბარი“ გამართეს ომზე და რომ პუტინს „და იმედი მაქვს, მეორე მხარესაც“, სურს ომის დასრულება.
პუტინმა მოგვიანებით პრესკონფერენციაზე განაცხადა, რომ ლიდერებმა „თავისუფალი დისკუსია“ გამართეს და „ურთიერთგაგებას“ მიაღწიეს. მისი თქმით, უკრაინა და ევროპა ჯერ მზად არ არიან კომპრომისებისთვის, და რომ რუსეთმა ევროკავშირის წარმომადგენლები მოსკოვში მიიწვია, რათა უკეთ გაეგოთ ევროპის პოზიცია.
შეხვედრა იმ დროს გაიმართა, როდესაც კიევი რუსული დრონებით იბომბებოდა. პუტინმა არაერთხელ უარყო უკრაინის მხრიდან ცეცხლის შეწყვეტის შეთავაზებები და დაჟინებით მოითხოვა პირობები, რომლებიც კიევსა და მის ევროპელ მოკავშირეებს ქვეყნის კაპიტულაციად მიაჩნიათ. მან ასევე დაიმუქრა „მეტად მტკივნეული“ პასუხით უკრაინის თავდასხმებზე რუსეთსა და ოკუპირებულ ყირიმს შორის დამაკავშირებელ ხიდზე. სამშაბათს რაკეტებისა და დრონების შეტევამ ხიდის ცენტრალური საავტომობილო მონაკვეთი გაანადგურა.
პუტინს არ უხსენებია რუსეთის თითქმის ხუთწლიანი თავდასხმები უკრაინის ელექტროსადგურებზე, ხიდებსა და საცხოვრებელ შენობებზე. მან ისაუბრა შენჟენის შეხვედრისა და 1945 წლის იალტის კონფერენციის შედარებაზე, როდესაც საბჭოთა კავშირის, ბრიტანეთისა და აშშ-ის ლიდერები მეორე მსოფლიო ომის ბოლოს შეხვდნენ ერთმანეთს.
„იალტაში არავინ არავის არ უყოფდა მსოფლიოს,“ — თქვა პუტინმა. „უბრალოდ, იქ დაკანონდა ის რეალობა, რაც მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ ჩამოყალიბდა. და რაც შეეხება დღევანდელ კონფლიქტებს, ადგილზე არსებული რეალობა უნდა იქნეს მიღებული.“
პუტინმა ასევე დაახასიათა ჩინეთი, რუსეთი და აშშ მეორე მსოფლიო ომის გამარჯვებულებად, რაც ბრიტანეთისადმი განზრახ ირონია იყო. მან უარყო მოსაზრება, რომ შეხვედრა მხოლოდ ფოტოსესიისთვის ჩატარდა და უწოდა მას „სერიოზული ერთობლივი მუშაობა“, ხოლო მოგვიანებით სამიტი „დიპლომატიის ისტორიაში მნიშვნელოვან თავად“ შეაფასა.

ჩინეთი ოფიციალურად ნეიტრალურ პოზიციას ინარჩუნებს მას შემდეგ, რაც რუსეთმა 2022 წელს უკრაინაში სრულმასშტაბიანი ომი დაიწყო. პეკინი უარყოფს კიევის და მისი მოკავშირეების ბრალდებებს, რომ მან ფარულად დაუჭირა მხარი მოსკოვს, მათ შორის ორმაგი დანიშნულების ტექნოლოგიების ექსპორტით, რომელსაც რუსული არმია იყენებს. ჩინეთი არაერთხელ მოუწოდებდა მოლაპარაკებებისა და პოლიტიკური გადაწყვეტისკენ, თუმცა თავს არიდებდა რუსეთის აგრესიის დაგმობას.
სამიტმა მთლიანად დაჩრდილა APEC-ის შეხვედრა, სადაც მასპინძელმა ჩინეთმა დააანონსა, რომ ის „გარდამტეხი“ იქნებოდა. სი ძინპინმა დილა დაიწყო APEC-ის ლიდერებისადმი მიმართვით და კიდევ ერთხელ გაუსვა ხაზი ვაჭრობის გახსნილობისა და ინოვაციების თემებს. მან რეგიონული ჰარმონიისკენ მოუწოდა: „APEC-ის წევრები ერთ გემზე მგზავრებს ვგავართ. წყნარი ოკეანის ტალღებში რომ გავუძრეთ, ერთიანად უნდა ვიმოქმედოთ და ერთმანეთზე ვიზრუნოთ.“
APEC-ის დღის წესრიგი და სხვა საკითხები დღის უმეტეს ნაწილში უკანა პლანზე გადავიდა. ქვეყნების ურთიერთობები კვლავ რთულია: რუსეთი აშშ-ის სანქციების ქვეშაა უკრაინის ომის გამო, ხოლო ჩინეთმა და აშშ-მ გასული წლის დიდი ნაწილი ერთმანეთის საპასუხო სავაჭრო ომში გაატარეს, სანამ ტრამპმა და სიმ დროებითი ზავი არ გამოაცხადეს.
ტრამპმა და პუტინმა დღის დასაწყისში ცალკე შეხვედრა გამართეს — ეს მათი პირველი შეხვედრა იყო 2025 წლის აგვისტოს შემდეგ, სადაც ტრამპმა პუტინს „მეგობარი“ უწოდა. ტრამპმა და სიმ შემდეგ წელს უკვე მესამედ გამართეს ორმხრივი შეხვედრა. სი ძინპინმა ჩინეთის სახელმწიფო მედიის ცნობით, აშშ-ჩინეთის ურთიერთობა „ზოგადად სტაბილური და პოზიტიურია“ უწოდა, თუმცა ვაშინგტონს ტაივანის საკითხზე გააფრთხილა და აღნიშნა, რომ აშშ-მა „უნდა გააგრძელოს სწორი ქმედებები, რათა თავიდან აიცილოს სერიოზული უკუსვლა აშშ-ჩინეთის ურთიერთობებში“.

ხელოვნური ინტელექტი კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი თემა იყო, თუმცა კონკრეტული შედეგები არ დამდგარა. სი ძინპინმა თქვა, რომ ქვეყნებმა უნდა „გააძლიერონ კომუნიკაცია და კოორდინაცია უსაფრთხოების რისკების თავიდან ასაცილებლად ... და უზრუნველყონ, რომ AI ყოველთვის ადამიანის კონტროლის ქვეშ იყოს“.
სამიტმა თითოეულ ლიდერს პოლიტიკური და დიპლომატიური სარგებელი მოუტანა. ტრამპს შესაძლებლობა მიეცა, ეჩვენებინა თავისი სიახლოვე ორ ავტორიტარ ლიდერთან, რომლებსაც აღფრთოვანებით უყურებს. უკრაინამ რუსეთის ყირიმის ხიდი გაანადგურა, მაგრამ ტრამპმა პუტინი არა მხოლოდ მეგობრად, არამედ თითქმის ომისდროინდელ მოკავშირედ მიიჩნია.

პუტინს, რომელიც ფოტოსესიისას ზოგჯერ პროტოკოლის გამო უკანა პლანზე აღმოჩნდა, სახლში შეეძლო ეჩვენებინა, რომ მოსკოვი, და არა ევროპა ან უკრაინა, იმსახურებს ტრამპისა და სის ყურადღებას და პატივისცემას. დიდი ბრიტანეთის ყოფილი საგარეო საქმეთა მინისტრი ჯერემი ჰანტი ამბობს, რომ სამიტმა აჩვენა, ტრამპი აღარ არის თავისუფალი სამყაროს ლიდერი.
პუტინმა განაცხადა, რომ ევროპის მცდელობები რუსეთის იზოლაციისკენ წარუმატებელი აღმოჩნდა და რომ აზია-წყნარი ოკეანის რეგიონი გახდა გლობალური ეკონომიკის ცენტრი. მისი თქმით, ტრამპთან ურთიერთობა, მიუხედავად სირთულეებისა, „მსგავს ცივილიზაციურ ღირებულებებზეა“ დაფუძნებული. ბერლინში გამართული „მოწადინებულთა კოალიციის“ შეხვედრა, მისი თქმით, მეორეხარისხოვანი იყო.
სი ძინპინისთვის სამიტი პრესტიჟული შესაძლებლობა იყო მასპინძლობისთვის და იმის საჩვენებლად, რომ ამერიკული ჰეგემონიის ეპოქა დასრულდა. აშშ, როგორც მომხმარებლური ეკონომიკა, იძულებული გახდა, სცენა გაეზიარებინა ჩინეთისთვის, როგორც წარმოების გიგანტისთვის, და რუსეთისთვის, როგორც ენერგორესურსების ბანკისთვის.
დეკლარაციის ოთხი ძირითადი ვალდებულება — ენერგომომარაგების გაზრდა, გაეროს რეფორმა, ICC-ის უფლებამოსილების შეზღუდვა და ბირთვული განიარაღებისა და არაგავრცელების შესახებ დისკუსიების გაგრძელება — ზოგადი იყო და განხორციელების კონკრეტული გეგმა არ ახლდა. მისი დაპირება „საერთაშორისო სამართლის სისტემის შენარჩუნებისა და გაძლიერების“ შესახებ ზოგიერთმა ანალიტიკოსმა განიხილა, როგორც მცდელობა, დაიცვან მსოფლიო ლიდერები ICC-ის დაპატიმრების ორდერებისგან.
შან გუომ, შანხაიში დაფუძნებული Hutong Research-ის წარმომადგენელმა, თქვა, რომ ნავთობის წარმოებისა და მიწოდების გაზრდის დაპირება მნიშვნელოვანია, თუმცა დასძინა: „ახლა ვნახოთ, მოხსნის თუ არა აშშ სანქციებს.“ სუნმა აღნიშნა, რომ გაეროს რეფორმის თემა ჩინეთის საყვარელი პრიორიტეტია და აჩვენებს, რომ პეკინი „დიპლომატიურ კუნთებს აჩვენებს“.
„მას შეუძლია დაადგინოს დღის წესრიგი და შედეგები თავისი პრიორიტეტების მიხედვით ... და აიძულოს სხვა დიდი სახელმწიფოები, მიიღონ ისინი,“ — თქვა სუნმა.
დეკლარაციამ და სამიტის სიმბოლიზმმა განსხვავებული შეფასებები გამოიწვია. ზოგი ანალიტიკოსი მიიჩნევს, რომ შეხვედრის მთავარი მნიშვნელობა ვიზუალურ ეფექტში იყო და არა შინაარსში. „საერთო ჯამში, არსებითად ძალიან ცოტა რამ იქნა მიღწეული ... ეს სამიტი მთლიანად სიმბოლიზმსა და პრესტიჟს ეხებოდა,“ — ამბობს უილიამ ჰერსტი, კემბრიჯის უნივერსიტეტის გეოპოლიტიკის ცენტრიდან.
ჰერსტის თქმით: „ეს არ იყო იალტის მომენტი, მაგრამ ნამდვილად იყო რუსეთის (და პუტინის) მნიშვნელობისა და ძალის საჯარო დემონსტრაცია. ეს კიდევ ერთი მაგალითია, როგორ იყენებს პუტინი სუსტ პოზიციას მაქსიმალური ეფექტისთვის.“
კიმის აზრით, ძირითადი გარღვევების არარსებობა შესაძლოა ჩინეთის ინტერესებში იყოს, რომელსაც ნაკლებად სურს დიპლომატიური რისკების აღება უკრაინაში რეალური სამშვიდობო შეთანხმების მედიაციის ან ირანთან კონფლიქტის მოგვარების გამო. „ეს ჩააბამა ჩინეთს ისეთ კონფლიქტებში, რომლებსაც ის თავს არიდებს,“ — აღნიშნა მან.
შესაძლებელია, რომ კულისებს მიღმა ან სხვა ღონისძიებებზე სერიოზული პროგრესი მიმდინარეობს იმაზე, თუ როგორ შეიძლება ჩინეთი იქცეს ირანთან სამშვიდობო შეთანხმების გარანტად, ვინ უნდა უხელმძღვანელოს გაეროს რეფორმის ახალ ეტაპზე, ან როგორ შეიძლება პუტინმა ეცადოს უკრაინაში მშვიდობის მიღწევას ისე, რომ უკრაინის სუვერენიტეტი დაცული იყოს. ამ ეტაპზე კი სამიტმა არ გამოავლინა საჯარო გეგმები გაეროს რეფორმირებისთვის, ენერგოპროდუქციის გაზრდისთვის ან საერთაშორისო სამართლის პატივისცემის გაძლიერებისთვის.
ჩინეთის სახელმწიფო მაუწყებელმა CCTV-მ ტრამპისა და პუტინის შეხვედრა სი ძინპინთან „პოზიტიურ, კონსტრუქციულ და მეტად ნაყოფიერ“ შეხვედრად შეაფასა. მაუწყებლის ცნობით, სი ძინპინმა გაიხსენა ქვეყნების ისტორია მეორე მსოფლიო ომში გვერდიგვერდ ბრძოლის შესახებ, ხოლო სამმა ლიდერმა ხაზი გაუსვა „მშვიდობის დაფასების მნიშვნელობას“.
არსებული ინფორმაციით, სამმხრივი სამიტის ინიციატორი პუტინი იყო. რუსულმა გაზეთებმა მას „დიპლომატიური გამარჯვება“ უწოდეს მას შემდეგ, რაც დასავლეთის მრავალი ლიდერი ცდილობდა რუსეთის იზოლირებას უკრაინაში სრულმასშტაბიანი შეჭრის შემდეგ. ეს იყო პირველი საერთაშორისო შეხვედრა ომის დაწყების შემდეგ, სადაც პუტინი მონაწილეობდა ისეთ ლიდერებთან ერთად, როგორებიც არიან კანადა, იაპონია და ავსტრალია.
კრემლის ვიდეოში ჩანს, როგორ ტოვებს პუტინი შენობას და ემშვიდობება სი ძინპინს.
„გმადლობთ ორგანიზებისთვის,“ — უთხრა პუტინმა. „არ მგონია, ვინმეს ეგონა, რომ ყველაფერი ასე კარგად ჩაივლიდა.“


















