ბრეტ მაკალისტერ-ბერნი ოცდაათ წლამდე იყო, როცა პირველად იგრძნო მწვავე ტკივილი კოჭსა და დიდ თითში. „ფეხბურთის თამაშის შემდეგ ღამით ვიგრძენი და ვიფიქრე, ალბათ დავარტყი ან რამე მსგავსი“, — ამბობს ის. „მაგრამ მერე სულ უფრო და უფრო გამიუარესდა.“ მეორე დილით მაკალისტერ-ბერნი, რომელიც ურბანისტია, იმდენად ძლიერი ტკივილით გაიღვიძა, რომ სამსახურში წასვლა ვეღარ შეძლო. როცა ეს შემთხვევა ოჯახს მოუყვა, ურჩიეს, რომ შესაძლოა, ეს ნიკრისის ქარი ყოფილიყო.
„ვიფიქრე, მართლა?“ — ამბობს ის. „ნიკრისის ქარი ოცდაათში შეიძლება დაგემართოს?“
ნიკრისის ქარი კაცობრიობას იმდენი ხანია თან სდევს, რამდენიც ვიცით: 1910 წელს ნიკრისის ქარის შემთხვევა აღმოაჩინეს მუმიაში, რომელიც ეგვიპტეში, ერთ-ერთ ტაძართან იპოვეს. ეს არის ანთებითი ართრიტის ყველაზე გავრცელებული ფორმა — და ხშირად ამბობენ, რომ ერთადერთი განკურნებადი — რომელიც სისხლში შარდმჟავას დონის მატებას უკავშირდება. შარდმჟავა წარმოიქმნება მაშინ, როცა ორგანიზმი ანადგურებს პურინებს — მოლეკულებს, რომლებიც როგორც სხეულის უჯრედებში, ისე გარკვეულ საკვებში გვხვდება. ჭარბი შარდმჟავა ჩვეულებრივ თირკმელებში მუშავდება და შარდით გამოიყოფა, მაგრამ მუდმივად მაღალი დონე საბოლოოდ იწვევს მახვილ კრისტალებს სახსრებში. ამ კრისტალების არსებობა კი ძლიერ იმუნურ რეაქციას იწვევს: ანთებას, სიწითლესა და ტკივილს. საბოლოოდ, შეიძლება კანქვეშ გამაგრებული შარდმჟავას კრისტალების გროვები — ტოფუსები — ჩამოყალიბდეს.
შარდმჟავას მაღალი დონე შეიძლება მრავალი მიზეზით იყოს გამოწვეული, მაგრამ ეს თავისთავად ნიკრისის ქარის ერთადერთი მიზეზი არ არის. „ნიკრისის ქარის მქონე თითქმის ყველა ადამიანს შარდმჟავას მომატებული დონე აქვს,“ — ამბობს რევმატოლოგი პროფესორი ედვარდ როდი. „მაგრამ ადამიანების უმეტესობას, ვისაც შარდმჟავას მაღალი დონე აქვს, ნიკრისის ქარი არ ემართება.“
ნიკრისის ქარის შეტევის ტკივილი იმდენად დამანგრეველია, რომ აღწერაც კი რთულია: XIX საუკუნის მწერალი და მღვდელი სიდნი სმიტი ამბობდა, რომ ეს „თითქოს თვალის ბუდეებზე დადიხარო“. „ხშირად ფიქრობენ, რომ ძვალი აქვთ გატეხილი — ეს საკმაოდ გავრცელებული რეაქციაა,“ — ამბობს როდი. „არსებობს კვლევებიც, სადაც ადამიანები ტკივილის ინტენსივობას გულის შეტევას ან თირკმლის ქვებს ადარებენ, ხოლო ქალები მშობიარობასთან აიგივებენ.“
შეტევა ხშირად მოულოდნელად, ყოველგვარი გაფრთხილების გარეშე იწყება. „ხშირად ღამით იწყება,“ — ამბობს როდი. „ადამიანი ტკივილის გარეშე იძინებს, დილით კი ფეხის იატაკზე დადებაც აღარ შეუძლია.“
დიდ ბრიტანეთში, ევროპასა და აშშ-ში ნიკრისის ქარი მოსახლეობის 2-4%-ს აწუხებს. დიდ ბრიტანეთში ეს დაახლოებით 1,6 მილიონ ადამიანს უდრის. „ეს ბევრად მეტია, ვიდრე, მაგალითად, რევმატოიდული ართრიტის შემთხვევები,“ — ამბობს ლუსი დონალდსონი, Arthritis UK-ის კვლევების დირექტორი. მისი აზრით, ნიკრისის ქარის შესახებ გავრცელებული მცდარი წარმოდგენები ეფექტური მკურნალობის ბარიერს ქმნის. „არ არის აღიარებული, რამდენად გავრცელებულია ეს დაავადება, ამიტომაც ბევრს ჰგონია, რომ იშვიათია,“ — ამბობს ის. „და, ამასთან, ძალიან დამსჯელი დამოკიდებულებაა.“
უმეტესობა პირველად დიდ თითში განიცდის შეტევას, მაგრამ თუ არ იმკურნალა, ნიკრისის ქარი შეიძლება ფეხის სხვა სახსრებზე, კოჭზე, მუხლზე, ხელებზე, მაჯებსა და იდაყვებზეც გავრცელდეს. „სხვადასხვა სახსარი ერთვება პროცესში და შეტევები უფრო ხშირი ხდება,“ — ამბობს როდი. „ამ პროცესის თავიდან აცილება ადრეული მკურნალობის ერთ-ერთი მთავარი არგუმენტია.“
მსოფლიოში ნიკრისის ქარი მამაკაცებში სამჯერ უფრო ხშირად გვხვდება, ვიდრე ქალებში (განსაკუთრებით იშვიათია მენოპაუზამდე ქალებში). ზოგი ეთნიკური ჯგუფი, მათ შორის მაორები, განსაკუთრებულად მიდრეკილია ამ დაავადებისკენ. „ზოგიერთ ადამიანს შეიძლება გენეტიკური ვარიანტები ჰქონდეს, რომლებიც სისხლში შარდმჟავას დონის კონტროლს ართულებს,“ — ამბობს დონალდსონი. თუმცა, ნიკრისის ქარის გენეტიკური წინასწარგანწყობა ბოლომდე შესწავლილი არ არის. „ძირითადად ყურადღება შარდმჟავას დონის გენეტიკაზეა გამახვილებული,“ — ამბობს როდი, „მაგრამ ნაკლებად ვიცით იმ გენეტიკის შესახებ, რომელიც კრისტალების წარმოქმნასა და ანთებით პროცესებს განაპირობებს.“
გლობალურად ნიკრისის ქარის შემთხვევები 2020-დან 2050 წლამდე 70%-ით გაიზრდება; ეს ძირითადად მოსახლეობის ზრდასა და დაბერებას უკავშირდება. დაავადება უფრო ხშირია ხანდაზმულებში, თუმცა პირველი შეტევა 20-იან წლებში მყოფ ადამიანსაც შეიძლება დაემართოს. „ბოლო დროს ჩნდება ცნობები, რომ ნიკრისის ქარის ასაკი იკლებს,“ — ამბობს დონალდსონი.
თუ მაინც იშვიათად ვისმენთ, რომ ახალგაზრდებს ნიკრისის ქარი ემართებათ, ეს ალბათ იმიტომ, რომ ისინი პირველ შეტევაზე მკურნალობას არ მიმართავენ. მიუხედავად ძლიერი ტკივილისა, ნიკრისის ქარი სწრაფად ცხრება.
„უბრალოდ დაველოდე და რამდენიმე დღეში გამიარა,“ — ამბობს მაკალისტერ-ბერნი, რომელიც ახლა 40 წლისაა. „ერთი-ორი წლის შემდეგ ისევ გამიმეორდა, ისევ დაველოდე, როდის გამივლიდა. მხოლოდ ბოლო ორი-სამი წელია, რაც ექიმთან მივედი.“
ისტორიულად ნიკრისის ქარი მიჩნეული იყო ფუფუნების, გართობის, ხარისხის დაავადებად. როგორც წიგნში „ნიკრისის ქარი: პატრიციული სენი“ წერია, გეორგიანები მას „უკეთესი ფენის დაავადებად, უპირატესობის გადასახადად, ცნობილთა პრობლემად“ მიიჩნევდნენ. „ნიკრისის ქარი ჯენტლმენის სენია,“ — ამბობდა ლორდ ჩესტერფილდი, „ხოლო რევმატიზმი — ეტლის მძღოლის.“ ნიკრისის ქარი მემკვიდრეობით გადაეცემოდა „კარგ ოჯახებში“; ეს იყო ღირსების ნიშანი, გამორჩეულობის მარკა.
ამ წარმოდგენებმა დღემდე გარკვეულწილად ჩამოაყალიბა ნიკრისის ქარისადმი ჩვენი დამოკიდებულება, როგორც კომიკურ, ზედმეტი სიამოვნებისა და უსაქმურობის შედეგად გამოწვეულ დაავადებად. „ჩვენს მეხსიერებაში რჩება სურათები, სადაც ადამიანს დიდი თითი გადახვეული აქვს და აბაზანის სავარძელში ზის,“ — ამბობს დონალდსონი. „და ხშირად ეს ადამიანი საკმაოდ შეძლებულად გამოიყურება და აშკარად მდიდარი რაციონი აქვს.“
„სხვა ადამიანები ნამდვილად სერიოზულად არ აღიქვამენ ამ დაავადებას,“ — ამბობს მაკალისტერ-ბერნი, რომელიც იხსენებს, რომ ხშირად ჰენრი VIII-ს ადარებდნენ. „ეს ყველასგან მესმოდა, თითქოს ეს შენი ბრალია, ბევრ წითელ ღვინოს სვამ და წითელ ხორცს ჭამო.“ სინამდვილეში ის თითქმის ვეგეტარიანელია და რეგულარულად არ სვამს. თუმცა, მაკალისტერ-ბერნის ნიკრისის ქარი, სავარაუდოდ, მემკვიდრეობითია. „ასე ვფიქრობ, რადგან მამასაც აქვს.“
დიდი ბრიტანეთის ჯანმრთელობისა და მოვლის ეროვნული ინსტიტუტის (NICE) რეკომენდაციებით, ნიკრისის ქარის მქონე პაციენტებს, რომლებსაც შეტევები უმეორდებათ, უნდა დაენიშნოთ შარდმჟავას დამაქვეითებელი თერაპია მკურნალობის მიზნობრივი დოზით: ანუ უნდა დადგინდეს ეფექტური მედიკამენტის დონე და საჭიროებისამებრ დოზა შეიცვალოს. ყველაზე ხშირად ინიშნება ალოპურინოლი; ფებუქსოსტატი — კიდევ ერთი პრეპარატია, რომელიც სისხლში შარდმჟავას დონეს განსაზღვრულ ზღვარზე — 360 მიკრომოლზე ლიტრში — დაბლა ინარჩუნებს. ამ ზღვარზე ქვემოთ ახალი კრისტალები აღარ წარმოიქმნება და ძველი კრისტალები სახსრებში საბოლოოდ უნდა გაიხსნას. ნიკრისის ქარის შემდგომი შეტევების რისკი ეფექტურად შეიძლება აღმოიფხვრას.
თეორიულად ასეა, მაგრამ პრაქტიკაში პირველადი ჯანდაცვის დონეზე ასე ყოველთვის არ ხდება. „პრაქტიკის შეცვლა ზოგჯერ უზარმაზარი გემის შეჩერებას ჰგავს,“ — ამბობს როდი, რომელიც NICE-ის რეკომენდაციების შემუშავებაში აქტიურად მონაწილეობდა 2022 წელს.
„ყველა არ მკურნალობს მიზნობრივად,“ — ამბობს დონალდსონი. „უბრალოდ აძლევენ დოზას, რომელიც მათ სწორად მიაჩნიათ, მაგრამ შემდეგ არ ამოწმებენ, აქვს თუ არა მას სწორი ეფექტი. ბევრ შემთხვევაში პაციენტები იღებდნენ მხოლოდ იმ დოზის დაახლოებით 50%-ს, რაც ეფექტური უნდა ყოფილიყო.“
ხშირად თავად პაციენტებიც აღარ აგრძელებენ მკურნალობას, როგორც კი სიმპტომები გაივლის — ყოველ შემთხვევაში, სანამ კიდევ რამდენიმე მტკივნეული შეტევა არ ექნებათ. როგორც როდი ამბობს: „დაავადების ეპიზოდური ხასიათი ხელს უშლის ოპტიმალურ მართვას.“
გარდა ამისა, ნიკრისის ქართან დაკავშირებული სტიგმა ადამიანებს მკურნალობის ძიებასაც უშლის ხელს. ის კვლავაც ცხოვრების წესის დაავადებად მიიჩნევა — მდიდარი რაციონისა და ალკოჰოლის შედეგად. მართალია, არსებობს გარკვეული საკვები რისკ-ფაქტორები — ალკოჰოლი და პურინებით მდიდარი საკვები, როგორიცაა წითელი ხორცი და ზღვის პროდუქტები, ზრდის შარდმჟავას დონეს — მაგრამ მთლიანობაში სურათი ბევრად უფრო რთულია.
„ზომიერი ღვინის მოხმარება რეალურად რისკს არ ზრდის,“ — ამბობს როდი. „ყველაზე დიდი რისკი ლუდთანაა დაკავშირებული, რადგან ლუდი ძალიან მდიდარია გუანოზინით — ნაერთით, რომელსაც ორგანიზმი შარდმჟავად აქცევს.“ თუმცა, საბოლოოდ, მხოლოდ დიეტური შეზღუდვები ნიკრისის ქარს ვერ გააქრობს. „არ არსებობს მტკიცებულება, რომ დიეტის შეცვლას შარდმჟავას დონეზე მნიშვნელოვანი გავლენა აქვს,“ — ამბობს როდი.
მკურნალობის გარდა, მაკალისტერ-ბერნიმ ცხოვრების წესში ცვლილებები არ შეიტანა. „როცა შარშან სასოწარკვეთილი ვიყავი, დავიწყე კვლევა და მივხვდი, რომ თითქმის ყველაფერს ისედაც სწორად ვაკეთებდი,“ — ამბობს ის.
ნიკრისის ქარის ნამდვილი მიზეზები გენეტიკის, ეთნიკური წარმომავლობის, დიეტისა და თანმხლები დაავადებების — მათ შორის სიმსუქნის, გულის დაავადებებისა და თირკმლის ფუნქციის დაქვეითების — რთული ურთიერთქმედებაა. მაგრამ ისტორიულ დაავადებასთან დაკავშირებული სტიგმა კვლავაც რჩება. იქნებ ეს იმიტომ, რომ საუკუნეების შემდეგაც მას ისევ ნიკრისის ქარს ვეძახით?
დღეს აღარ ვსვამთ დიაგნოზს, მაგალითად, აპოპლექსიას ან დროპსიას, მაგრამ ნიკრისის ქარისთვის უკეთესი სახელი ჯერაც არ მოგვისმენია — ყველა თავისი ძველი ასოციაციით, გაუგებრობითა და სტერეოტიპით. 2018 წლის კვლევამ აჩვენა, რომ როცა გამოკითხულებმა ნიკრისის ქარის შესახებ კითხვარი შეავსეს, ისინი უფრო ხშირად თვლიდნენ, რომ ეს პაციენტის ქცევით იყო გამოწვეული, მაგრამ როცა მას „შარდმჟავას კრისტალური ართრიტი“ (UCA) ეწოდებოდა, მიზეზად ასაკს ასახელებდნენ. მონაწილეები UCA-ს უფრო სერიოზულ დაავადებად მიიჩნევდნენ, რომელიც მედიკამენტურ მკურნალობას საჭიროებს, მაშინ როცა ნიკრისის ქარი უფრო სოციალურ უხერხულობასთან ასოცირდებოდა.
მას შემდეგ, რაც მაკალისტერ-ბერნიმ წლის დასაწყისში ალოპურინოლით მკურნალობა დაიწყო, დაავადების შეტევები აღარ ჰქონია. თუმცა, თავს ბოლომდე განკურნებულად მაინც არ მიიჩნევს. „მართვადია, მაგრამ მაინც რაღაც წუხილი მაქვს — თუ ოდესმე რაიმე პრობლემა იქნება, კლიმატის ცვლილება ან სხვა რამ, რაც მიწოდების ჯაჭვებს შეაფერხებს,“ — ამბობს ის. „დავფიქრდი: იქნებ მარაგიც შევიძინო? რადგან ძალიან მალე ისევ კოჭლობით მომიწევდა სიარული.“
