რუსეთის მთავრობის ოფიციალური გაზეთი, როგორც წესი, არ არის ის ადგილი, სადაც ევროპული მედია, კრიტიკული ვლადიმირ პუტინის მიმართ და თავშესაფარი რუსი ჟურნალისტებისთვის, აღიარებას მიიღებს. თუმცა მაისში, მას შემდეგ, რაც რუსეთმა გამოსცადა თავისი ახალი კონტინენტთაშორისი ბალისტიკური რაკეტების სისტემა, რომელსაც ნატო „სატანა II“-ს უწოდებს, „როსიისკაია გაზეტაში“ გამოქვეყნებულმა სტატიამ არქტიკაში მდებარე ერთ პატარა რედაქციაში ზეიმი გამოიწვია.
სტატიაში, რომელიც აღწერდა „მსოფლიო წამყვანი მედიის“ რეაქციას სარმატ რაკეტის გამოცდაზე, მხოლოდ რამდენიმე გამოცემა იყო მოხსენიებული: BBC, Reuters, Associated Press და France 24. მაგრამ მათ შორის იყო „Barents Observer“-იც — პატარა, ჟურნალისტების საკუთრებაში არსებული ონლაინ გაზეთი, რომელიც ინგლისურ და რუსულ ენებზე აშუქებს ჩრდილოეთ რუსეთსა და ევრო-არქტიკულ რეგიონს, ნორვეგიის ჩრდილო-აღმოსავლეთ ქალაქ კირკენესში მდებარე მოკრძალებული ოფისიდან.
ეს განსაკუთრებით გასაკვირი იყო, რადგან გამოცემა რუსეთის გენერალური პროკურორის ოფისმა „არასასურველ ორგანიზაციად“ გამოაცხადა, ხოლო მისი ჟურნალისტების ნახევარი რუსეთის ძებნილთა სიაშია.
რედაქტორი, თომას ნილსენი, ამბობს: „ჩვენ დაგვაყენეს იმ სიაში, რომელსაც რუსეთის მთავრობის გაზეთი თავად უწოდებს ‘მსოფლიო წამყვან მედიას’. ეს ძალიან კარგი დღე იყო Barents Observer-ში, რადგან ეს ნიშნავს, რომ კრემლის შიდა წრეში შევედით.“
გასულ კვირას ნორვეგიის პრემიერ-მინისტრმა, იონას გაჰრ სტიორემ და ფინეთის პრეზიდენტმა, ალექსანდერ სტუბმა, პუტინთან სატელეფონო საუბარი გამართეს — ეს იყო იშვიათი კონტაქტი რუსეთის პრეზიდენტსა და ევროპელ ლიდერებს შორის. საუბრის შემდეგ სტიორემ აღნიშნა, რომ პუტინთან „მნიშვნელოვანი აზრთა სხვადასხვაობა“ არსებობს.
ეს განსაკუთრებით ეხება მედიის თავისუფლებას. რამდენიმე დღეში, ნობელის პრემიის ლაურეატი დამოუკიდებელი რუსული გაზეთი „Novaya Gazeta“ იძულებული გახდა დახურულიყო, ხელისუფლებისგან აუტანელი ზეწოლის გამო.
კირკენესი, რომელიც ნორვეგია-რუსეთის საზღვრიდან რამდენიმე წუთის სავალზეა და ერთადერთი დარჩენილი ლეგალური სახმელეთო საზღვარია რუსეთიდან ევროპულ შენგენის თავისუფალ გადაადგილების ზონაში, ის ადგილია, სადაც მოსკოვთან დაძაბულობა მძაფრად იგრძნობა. თუმცა უკრაინაში სრულმასშტაბიანი შეჭრის შემდეგ, ქალაქი თავშესაფრად იქცა იმ რუსებისთვის, რომლებიც პუტინის რეჟიმის სამიზნე გახდნენ — მათ შორის არიან ჟურნალისტები, რომლებიც Barents Observer-მა დაიქირავა.
ბოლოდროინდელი შემთხვევაა ჟურნალისტი დენის ზაგორე, რომელიც მურმანსკიდანაა. ის რუსეთის შინაგან საქმეთა სამინისტროს მონაცემთა ბაზაში მოხვდა, „არასასურველ ორგანიზაციასთან“ თანამშრომლობისა და „უცხოელი აგენტების“ შესახებ კანონების დაუცველობის ბრალდებით. მურმანსკის ოფიციალურმა პირებმა ზაგორეს დაპატიმრების შუამდგომლობა წარადგინეს, დაუსწრებლად.
ის მესამე Barents Observer-ის ჟურნალისტია, რომელიც კირკენესში ემიგრაციაში ცხოვრობს და რუსეთის ძებნილთა სიაში მოხვდა. მიუხედავად ამისა, ის და მისი კოლეგები მტკიცედ განაგრძობენ მუშაობას.
„ვერ ვიტყვი, რომ ეს სიურპრიზი იყო, რადგან რუსეთის სახელმწიფოს ქმედებები საკმაოდ პროგნოზირებადია და სისხლის სამართლის საქმეების დაწყება მხოლოდ დროის საკითხი იყო,“ — ამბობს ზაგორე ინტერვიუში. „ამ მიზეზით არაფრის შეცვლას არ ვაპირებ ჩემს ცხოვრებაში. თანაც, მათ ჩემი ძებნაში გამოცხადების გარეშეც შეეძლოთ ჩემი პოვნა.“
ზაგორეს რუსეთის სამიზნეთა სიაში მოხვედრა მოჰყვა მის კოლეგა ოლესია კრივცოვას დაუსწრებლად გამოტანილ განაჩენს — ივლისში მას ექვსი წლით სასჯელაღსრულების კოლონიაში გაგზავნა მიუსაჯეს „ტერორიზმის გამართლებისა“ და რუსეთის არმიის „დისკრედიტაციის“ ბრალდებით.
გასულ წელს გაზეთის ახალი ამბების რედაქტორი, ფარიდა კურბანგალეევა, დაუსწრებლად რვა წლით თავისუფლების აღკვეთით დასაჯეს „რუსეთის არმიის შესახებ ცრუ ინფორმაციის გავრცელებისა“ და „ტერორიზმის გამართლების“ ბრალდებით. მანამდე მას „უცხოელი აგენტის“ სტატუსი მიენიჭა და უშედეგო ექსტრადიციის მოთხოვნა წარადგინეს ჩეხეთში, სადაც იმ დროს ცხოვრობდა.
კიდევ ერთი Barents Observer-ის ჟურნალისტი, გიორგი ჩენტემიროვი, ასევე დაემატა „უცხოელი აგენტების“ რეესტრს, სისხლის სამართლის ბრალდება წაუყენეს და დაჯარიმეს.
გაზეთის ოფისში თანამშრომლები ცდილობენ, რომ მუქარებსა და დაშინებას იუმორით უპასუხონ — მათ „ძებნილთა“ კედელი აქვთ, სადაც რუსეთის ძებნილთა სიიდან თავიანთი ფოტოებია გამოკრული. წლების განმავლობაში საზღვრის იქიდან ზეწოლის პირობებში ცხოვრებისა და მუშაობის შემდეგ, ნილსენი ამბობს, რომ ბოლო თვეებში „დრამატული ესკალაცია“ მოხდა.
„ჩვენ ძალიან ახლოს ვცხოვრობთ საზღვართან, ამიტომ ალბათ მოვლენები უფრო ადრე დავინახეთ, ვიდრე დანარჩენმა ევროპამ,“ — ამბობს ის. თუმცა, როგორც ჟურნალისტი, ყველაზე მეტად ის აწუხებს, რომ რუსეთის პრეზიდენტი ცდილობს მედიის კონტროლის გავრცელებას საკუთარი საზღვრების მიღმა, ევროპაში გამოცემებისა და ემიგრირებული ჟურნალისტების მიზანში ამოღებით.
ხშირად, როცა ადამიანები რუსეთის ხელისუფლების სამიზნე ხდებიან, ისინი საჯარო სივრციდან საკუთარ სახელს შლიან და უკრაინაში ომის კრიტიკას სოციალურ ქსელებში წყვეტენ.
Barents Observer-ში კი პირიქით მოქმედებენ. „ჩვენ ვამბობთ, რომ პუტინი ჩვენთვის საფრთხე არ არის, ჩვენ ვართ მისთვის საფრთხე. თავისუფალი და დამოუკიდებელი ჟურნალისტიკა ნებისმიერი დიქტატურისთვის საფრთხეა,“ — ამბობს ნილსენი.
მას შემდეგ, რაც გამოცემას „კრიმინალური ორგანიზაციის“ სტატუსი მიენიჭა და რუსეთში მისი ჟურნალისტებისთვის საუბარი დანაშაულად გამოცხადდა, გაზეთმა კიდევ უფრო მეტად უნდა იბრძოლოს, რომ შეზღუდვები გადალახოს. ჟურნალისტები ამას აკეთებენ ღია წყაროების გამოყენებით, საზღვრის გადამკვეთ ადამიანებთან საუბრის, სატელიტური გამოსახულებების, ფრენებისა და გემების რადარების მონიტორინგით და ემიგრირებულ რუსებთან კონტაქტით. „არ მინდა ვთქვა, რომ ეს ადვილია. ყოველდღე უფრო და უფრო რთულდება. მაგრამ მაინც შესაძლებელია,“ — ამბობს ნილსენი.
თუმცა ახლა მათ ლონდონის უმაღლეს სასამართლოში რუსი მილიარდერის, ვიტალი ორლოვის, სარჩელი ემუქრებათ, რის გამოც გაზეთი შესაძლოა გაკოტრდეს. სარჩელი ეხება ხუთ სტატიას, რომლებიც 2025-2026 წლებში გამოქვეყნდა Norebo-ს შესახებ — ეს არის თევზჭერის კომპანია, რომლის თანადამფუძნებელი და უმრავლესობის მფლობელი ორლოვია.
კრივცოვა, 23 წლის, 19 წლის სტუდენტი იყო, როცა არხანგელსკში შინაპატიმრობიდან გაიქცა — ელექტრონული სამაჯური მოიხსნა და ბელარუსის გავლით ლიტვაში გადავიდა. მის წინააღმდეგ სისხლის სამართლის საქმე მას შემდეგ აღიძრა, რაც მან სოციალურ ქსელში გააზიარა შეტყობინება ყირიმის ხიდზე აფეთქების შესახებ და ღიად აკრიტიკებდა ომს.
Guardian-თან პირველად საუბრისას, 2023 წელს, კირკენესში გაზეთის ოფისში, ის ახლახან იყო იქ ჟურნალისტად დასაქმებული. მაშინ პოსტტრავმული სტრესის სინდრომით იტანჯებოდა. „ძალიან მეშინოდა, რომ დამაკავებდნენ, გამიტაცებდნენ ან როგორმე რუსეთში გამგზავნიდნენ,“ — ამბობს ის.
ახლა, მიუხედავად ახლახან გამოტანილი განაჩენისა, ის მშვიდი პრაგმატიზმით საუბრობს. „რუსეთის სპეცსამსახურებისთვის მნიშვნელობა არ აქვს, სად ხარ. მნიშვნელობა არ აქვს, კირკენესში ხარ, ავსტრალიაში თუ სხვაგან,“ — ამბობს ის. „თუ უნდათ, რომ მოგკლან, მოგწამლონ ან დაგაკავონ, აუცილებლად გიპოვიან.“
