ჰორმუზის სრუტეში არსებული უზარმაზარი, მუქი ნავთობის ლაქები კოსმოსიდანაც ჩანს. ოქტომბრის განმავლობაში, ნავთობის ტანკერები რაკეტებით ან საზღვაო ნაღმებით დაზიანდა და ნედლი ნავთობი ზღვაში ჩაიღვარა. დაბინძურება მთელ ყურეში გავრცელდა, სანაპირო ზოლები დააბინძურა და საფრთხეს უქმნის ზღვის ეკოსისტემებს, სადაც დელფინები, ზღვის კუსები და უამრავი თევზის სახეობა ბინადრობს.

აშშ-სა და ირანს შორის ომის დაწყებიდან რვა თვეა გასული და მსოფლიოს ერთ-ერთი ყველაზე დატვირთული ნავთობის გადაზიდვის მარშრუტი ბრძოლის ველად და მზარდი ეკოლოგიური კატასტროფის ცენტრად იქცა.

სრუტის საზღვაო ბლოკადა ადგილზე დაბინძურების დოკუმენტირებას თითქმის შეუძლებელს ხდის. თუმცა, სატელიტური გამოსახულებების ანალიზი, გარემოსდაცვითი ექსპერტებისა და ზღვის ბიოლოგების ჩვენებებთან ერთად, საშუალებას იძლევა, საერთო სურათი შეიქმნას.

ჰორმუზის სრუტე, რომელიც ყურესა და არაბეთის ზღვას შორის ერთადერთი საზღვაო გასასვლელია, მდიდარი, თუმცა მყიფე ზღვის გარემოს მასპინძლობს — აქ кораლის რიფები, მანგროს ტყეები და ზღვის ბალახის მინდვრებია, რომლებიც მრავალფეროვან ზღვის სიცოცხლეს უზრუნველყოფს.

სრუტე მნიშვნელოვან როლს ასრულებს წყლისა და საკვები ნივთიერებების ცირკულაციაში და ზღვის ძუძუმწოვრების მიგრაციის მარშრუტადაც გამოიყენება. მშვიდობიან დროსაც კი, მისი ეკოსისტემები გადაზიდვის, ნავთობის მოპოვებისა და სანაპირო განვითარებისგან მზარდი წნეხის ქვეშ იმყოფებოდა.

ნავთობი ფრინველების ბუმბულს ფარავს, რაც მათთვის წყალში ცურვასა და საკვების პოვნას ართულებს. ის მანგროს ფესვებსაც ფარავს, რაც ხეებს ჟანგბადის შეწოვას უშლის ხელს და შესაძლოა, მათი დაღუპვაც გამოიწვიოს.

ბერნჰარდ რიგლი, ფლორიდის ნოვა საუთჰისტერნის უნივერსიტეტის ზღვის ბიოლოგი, რომელიც ყურეს 30 წელზე მეტია სწავლობს, აფრთხილებს, რომ ომი შესაძლოა, მის შეზღუდულ წყლებს ხანგრძლივი ზიანი მიაყენოს, რომლებიც კლიმატის კრიზისისგან უკვე ძლიერ წნეხის ქვეშ არიან.

„ყურე მეჩხერია და ზაფხული წლის ყველაზე უმეტესი ქარისგან თავისუფალი პერიოდია, ამიტომ ატმოსფერული სიცხე სწრაფად გადადის ოკეანის სიცხეში. ეს სიცხე კლავს кораლებს, წყალმცენარეებს, თევზებს. არ არსებობს ცივი, ღრმა წყალი, რომელიც ამ სიცხეს შეერევა და შეამცირებს,“ — ამბობს რიგლი.

„ყველას ესმის, რომ წყალში ნავთობი ცუდია. დამატებითი ზიანის პოტენციალი ძალიან მაღალია. არ არსებობს ‘სუფთა ომი’. არც იმ ადამიანებისთვის, ვინც მასში უნებურად ჩაება, არც იმ გარემოსთვის, სადაც კონფლიქტი მიმდინარეობს.“

ომის დაწყებიდან — 28 თებერვლიდან — Greenpeace-მა სატელიტური მონიტორინგით 500-ზე მეტი ნავთობის დაღვრის შემთხვევა გამოავლინა ყურეში, ჰორმუზის სრუტესა და არაბეთის ზღვაში. აღმოჩენებში შედის მსხვილი დაღვრის შემთხვევები, რომლებიც ხომალდებზე თავდასხმებს უკავშირდება, ასევე სხვა შემთხვევები, რომლებიც დარტყმების დროს დაფიქსირდა, თუმცა მათი წარმოშობა დადასტურებული არ არის.

„დაღვრის ყოველდღიური რუკების ჯამური კვალი დაახლოებით 20,000 კვადრატული კილომეტრია — თითქმის უელსის ზომის,“ — ამბობს ნინა ნოელი, Greenpeace-ის გარემოსდაცვითი კატასტროფების დახმარების ექსპერტი.

Greenpeace-ის მონაცემებით, კონფლიქტის დაწყებიდან 133-ზე მეტი თავდასხმა მოხდა ნავთობის ტანკერებზე. ოქტომბერი ყველაზე მძიმე თვე იყო — ჰორმუზის სრუტესა და მიმდებარე წყლებში 30-ზე მეტი დადასტურებული ან მოხსენებული თავდასხმა დაფიქსირდა, ვაშინგტონის ახლო აღმოსავლეთის პოლიტიკის ინსტიტუტის ცნობით. თავდასხმები ნოემბერშიც გაგრძელდა.

ოქტომბრის ყველაზე დამაბინძურებელი თავდასხმებს შორის იყო სუპერტანკერ Gem No 2-ზე დარტყმა, რომელიც არაბთა გაერთიანებული საემიროების სანაპიროსთან მოხდა და 21 მილის (35 კმ) სიგრძის ლაქა დატოვა. 19 ოქტომბრის სატელიტური გამოსახულება უზარმაზარ შავ ლაქას აჩვენებს, რომელიც უმმ ალ-ქუეინის სანაპიროს სუფთა წყლებში გადადის.

Greenpeace-ის შეფასებით, ივნისის დასაწყისში ტანკერზე თავდასხმა ომანის სანაპიროსთან 600 კვადრატული კილომეტრის (230 კვადრატული მილის) ლაქას გამოიწვია. მარტში დაზიანებული ორი ირანული სამხედრო ხომალდი რამდენიმე თვის განმავლობაში აგრძელებდა ნავთობის დაღვრას, ამბობს ვიმ ზვაინენბურგი, ჰოლანდიური მშვიდობის ორგანიზაცია Pax-ის გარემოსდაცვითი მკვლევარი.

3 აგვისტოს ლიბერიის დროშის ქვეშ მცურავ Minoan Pioneer-ზე თავდასხმაც დიდ ლაქას უკავშირდება.

ომის დაწყებიდან ნავთობის დაბინძურება რამდენიმე სანაპიროზე გავრცელდა. მარტში, Shahid Bagheri-დან წარმოშობილი ლაქა ჰარა მანგროს ტყეების მახლობლად დაფიქსირდა. აპრილში დაბინძურებამ საფრთხე შეუქმნა დაცულ შიდვარის კუნძულს, სადაც кораლის რიფები, ზღვის ფრინველები და კუსები ბინადრობენ. აგვისტოში ნავთობის ლაქა ქეშმის კუნძულზე გამოვლინდა, მნიშვნელოვანი თევზჭერის ზონებისა და კუსების ბუდობის ადგილების მახლობლად.

სატელიტური გამოსახულებები ასევე აჩვენებს ლაქებს ომანის მუსანდამის ეროვნული პარკისა და ირანის მინაბის მდინარის დელტასთან, ორივე ადგილას მდიდარია ველური ბუნება. მუსანდამში кораლის რიფები და ზღვის ფრინველების ბუდობის ადგილებია, ხოლო მინაბის დელტაში დაცული ტალახის ზონები და მანგროს ტყეებია.

გარემოსდაცვითი ორგანიზაციები აგრძელებენ სატელიტური გამოსახულებების ანალიზს, თუმცა აფრთხილებენ, რომ ზიანის სრული მასშტაბის დადგენა ადგილზე გამოძიების გარეშე შეუძლებელია, რაც კვლავ უკიდურესად რთულია. ირანსა და ყურის ქვეყნებში კომენტარისთვის დაკავშირებულმა მკვლევრებსა და გარემოსდაცველებმა განაცხადეს, რომ ადგილობრივი ხელისუფლებისგან მიიღეს მითითება, არ ისაუბრონ საჯაროდ ომისგან გამოწვეულ გარემოსდაცვით ზიანზე.

პასუხისმგებლობის დადგენა მარტივი არ არის, თუმცა ირანის ისლამური რევოლუციური გვარდიის კორპუსს (IRGC) უმეტეს თავდასხმებში ადანაშაულებენ. აშშ-ს ძალებმა ასევე გაანადგურეს ტანკერები, ირანული ხომალდები, რომლებიც აშშ-ს საზღვაო ბლოკადის გადალახვას ცდილობდნენ, და სხვა ხომალდები ირანული რაკეტების თავდასხმებზე პასუხად.

Wall Street Journal-ის ცნობით, ყველაზე დიდი ნავთობის დაღვრა არაბთა გაერთიანებული საემიროების საჰაერო ძალების მიერ ლავანის კუნძულზე ნავთობის საცავებზე განხორციელებულ დარტყმას უკავშირდება. დარტყმებმა ნედლი ნავთობი ყურეში ჩაასხა და სანაპირო ზონები დააზიანა, მათ შორის შიდვარის კუნძულის ახლოს მდებარე ბუნების ნაკრძალები.

ზოგ შემთხვევაში, სრუტის მიმდებარე ქვეყნები დაღვრის საპასუხოდ მოქმედებდნენ. მაგალითად, Gem No 2-ზე თავდასხმის შემდეგ, არაბთა გაერთიანებულმა საემიროებმა პლაჟები დახურა, მასშტაბური გაწმენდა დაიწყო და დესალინაციის ქარხნები მონიტორინგზე აიყვანა. ხელისუფლებამ 30 ოქტომბერს განაცხადა, რომ დაღვრა შეჩერებულია და დაბინძურება კლებულობს.

ომანში მყვინთავები და ტექნიკა დაზიანებულ ხომალდზე გაგზავნეს, ხოლო ეკიპაჟებმა ჰალანიატის კუნძულების მახლობლად 7 მილის სანაპიროზე ნავთობი გაწმინდეს.

თუმცა, ფართო ეკოლოგიური ზიანის შეჩერება გაცილებით რთული შეიძლება აღმოჩნდეს. „ნავთობი შეიძლება ლაქების გაქრობის შემდეგაც დარჩეს ნალექებში, სანაპიროებზე და მანგროს ფესვებში, რაც ზღვის საკვების ჯაჭვს აზიანებს და საფრთხეს უქმნის სანაპირო თემებს, რომლებიც თევზჭერაზე არიან დამოკიდებული,“ — ამბობს ნოელი.

დაბინძურება გავლენას ახდენს ორგანიზმებზე — პატარა უხერხემლოებისგან დაწყებული, თევზებით, ფრინველებითა და კუსებით დამთავრებული. „მანგროს ტყეებსა და кораლის რიფებს აღსადგენად ათწლეულები სჭირდებათ, განსაკუთრებით მაშინ, როცა ნავთობი ნალექებში რჩება,“ — დასძენს ის. „გადაბმული დაღვრის შემთხვევები, როგორიცაა ჰორმუზის სრუტეში, ზიანის გაღრმავების რისკს ქმნის.“

რიგლი ამბობს, რომ ირან-ერაყის 1980-იანი წლების ომისა და პირველი ყურის ომის შემდეგ, როცა ტანკერები, დატვირთვის ობიექტები და ნავთობის საბადოები მიზანში იყო ამოღებული, არსებობს მტკიცებულება, რომ მასშტაბური ნავთობის დაბინძურება ყურის ეკოსისტემებზე ხანგრძლივ გავლენას ახდენს.

2020 წლის კვლევამ ყატარის პლაჟებზე ფართოდ გავრცელებული ტარის — ნედლი ნავთობის დაშლის შედეგად დარჩენილი სქელი, წებოვანი ნალექის — დეპოზიტები ყურის ომს დაუკავშირა. 2022 წლის კვლევამ აჩვენა, რომ საუდის არაბეთის აბუ ალიის კუნძულზე ნალექი კვლავ დაბინძურებულია 1983-85 წლებში, ირან-ერაყის ომის დროს Nowruz-ის დაღვრის შედეგად, როცა ჯამში 80 მილიონი გალონი ნედლი ნავთობი ზღვაში ჩაიღვარა.

რიგლი ამბობს: „ნებისმიერი ორგანიზმი, რომელიც დაღვრისგან დაზიანებულ პლაჟებში უნდა ჩაყვინოს, მაგალითად, ზღვის კუსები კვერცხების დადებისას, დაბინძურებულ ფენებს შეხვდება და უარყოფითი შედეგები მოსალოდნელია. მიწაში მცხოვრები ორგანიზმები, როგორიცაა მოჩვენებითი კიბორჩხალები, დაბინძურებულ მასალას ზედაპირზე ამოიტანენ.

„ცხადია, მასშტაბური ნავთობის დაბინძურების ეფექტები ათწლეულების განმავლობაში რჩება — ეს თაობების პრობლემა ხდება. ჩვენ შეიძლება, მართლაც დავკარგოთ რაღაც, რაც შეუცვლელია.“