გერმანიის ალპების თვალწარმტაცი პეიზაჟის მაღალ ქედზე, განადგურებული მთის სახლის, „არწივის ბუდის“ (Eagle's Nest) დამწვარი ნანგრევები დგას — ადგილი, რომელიც დღეს გერმანიის ნაცისტურ წარსულთან დაკავშირებულ მწვავე დებატების ცენტრშია.
გერმანულად კელშტაინჰაუსად (Kehlsteinhaus) ცნობილი ეს რეზიდენცია ნაცისტებმა 1938 წელს ააშენეს და ადოლფ ჰიტლერი, სხვა მაღალი რანგის ნაცისტები და მათი სტუმრები ხშირად სტუმრობდნენ. მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ, იგი ისტორიულ ძეგლად გამოცხადდა, რომელიც ნაცისტურ ეპოქას ახსენებს.
გასულ თვეს, სავარაუდო განზრახი ხანძრის შედეგად, სახლი მთლიანად დაიწვა. ზოგი მიიჩნევს, რომ ნანგრევები უნდა განადგურდეს, ადგილი ბუნებას დაუბრუნდეს და ნაცისტური წარსულის ყველა მოგონება წაიშალოს.
სხვები კი ითხოვენ, რომ სახლი ნაწილობრივ ან სრულად აღდგეს, თუმცა ფრთხილობენ, რომ ამან შესაძლოა ადგილი ნეონაცისტური პილიგრიმობის ცენტრად აქციოს, განსაკუთრებით მაშინ, როცა გერმანიაში ულტრამემარჯვენეების გააქტიურება შეინიშნება.
„გერმანიას მარადიული პასუხისმგებლობა აკისრია, რომ გააგრძელოს ნაცისტურ წარსულთან გამკლავება და მისი კომუნიკაცია,“ — ამბობს იზაბელ ჰაინემანი, მიუნხენის ლუდვიგ-მაქსიმილიანის უნივერსიტეტის (LMU) თანამედროვე ისტორიის პროფესორი.
თუმცა, მისი თქმით, სრული აღდგენა ნიშნავს „ძალიან იდეოლოგიზებული ან იდეოლოგიური არქიტექტურის“ დაბრუნებას.
მანამდე, ვიდრე 23 ოქტომბრის საღამოს ხანძარი გაჩნდებოდა, „არწივის ბუდე“ ბავარიის სახელმწიფოს ეკუთვნოდა და წლების განმავლობაში პოპულარული ტურისტული ატრაქციონი იყო, სადაც რესტორანი ფუნქციონირებდა.
სტუმრები ავტობუსით ადიოდნენ მთაზე და შემდეგ ორიგინალური სპილენძისა და სარკის პანელებით გაფორმებული ლიფტით კელშტაინჰაუსში შედიოდნენ, რათა ბერჰტესგადენის თავზე ალპების ულამაზესი ხედებით დამტკბარიყვნენ.
იქ, ობერზალცბერგის ბაღში, ზღვის დონიდან 1 834 მეტრზე (6 017 ფუტი), სტუმრებს შეეძლოთ ლუდის ბაღში ძეხვი ეჭამათ და ალპების პანორამით დატკბენ.
ჰიტლერის ახლომდებარე საზაფხულო რეზიდენციისგან, ბერგჰოფისგან განსხვავებით, რომელიც მეორე მსოფლიო ომის დროს დაბომბეს და 1952 წელს დაანგრიეს, „არწივის ბუდემ“ ომი გადაიტანა.
თითოეულ სეზონზე ათიათასობით ტურისტი სტუმრობდა ამ ადგილს, რაც რეგიონისთვის მნიშვნელოვანი შემოსავლის წყარო იყო.
1990-იან წლებში, როცა გაჩნდა შეშფოთება, რომ ეს ადგილი საკმარისად არ ეწინააღმდეგებოდა ნაცისტური წარსულის დანაშაულებს, ახლოს გაიხსნა ობერზალცბერგის დოკუმენტაციის ცენტრი — მუზეუმი.
დაახლოებით 15 წლის წინ, კელშტაინჰაუსში გაიხსნა ფოტოგამოფენა მისი ისტორიის შესახებ.
მიუხედავად იმისა, რომ პოლიციის ინფორმაციით, „არწივის ბუდე“ ხანძარმა „ძირითადად გაანადგურა“, დოკუმენტაციის ცენტრი უვნებლად გადარჩა.
ხელისუფლებას ხანძრის მოტივზე კომენტარი არ გაუკეთებია, თუმცა 33 წლის მამაკაცი, რომელსაც ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემები ჰქონდა, ეჭვმიტანილად დააკავეს და ფსიქიატრიულ კლინიკაში გადაიყვანეს.
ზოგი ფიქრობს, რომ ახლა დროა, ეს ადგილი ისტორიას ჩაბარდეს.
„ახლა უკვე გადაწვეს. განადგურდა. ვფიქრობ, უბრალოდ უნდა გაწმინდონ ნანგრევები და მთა ბუნებრივ მდგომარეობაში დატოვონ,“ — ამბობს პროფესორი სერ რიჩარდ ჯ. ევანსი, კემბრიჯის უნივერსიტეტის ნაცისტური გერმანიის სპეციალისტი.
მისი თქმით, ასე მოხდა „არაერთ სხვა ნაცისტურ ობიექტთანაც“, მათ შორის ბერლინის ბუნკერთან, სადაც ჰიტლერმა თავი მოიკლა: „ბუნკერი ბეტონით ამოავსეს და მის ადგილზე საბავშვო მოედანი გააკეთეს.“
ევანსის აზრით, კელშტაინჰაუსი უბრალოდ „ნაცისტური ამპარტავნების პროექტი“ იყო, რომელსაც რომანტიზებული სახელი „არწივის ბუდე“ შემორჩა.
თუმცა ბავარიის ხელისუფლება ამ ადგილის მომავალს სხვაგვარად უყურებს.
ბავარიის შინაგან საქმეთა მინისტრმა იოახიმ ჰერმანმა და ხელოვნების მინისტრმა მარკუს ბლუმემ ორივემ კელშტაინჰაუსის აღდგენის მხარდაჭერა გამოხატეს.
„ნანგრევების დატოვება იქ თითქმის შეუძლებელია,“ — განაცხადა ჰერმანმა.
ობერზალცბერგის დოკუმენტაციის ცენტრის ხელმძღვანელი სვენ კელერი მიიჩნევს, რომ ნანგრევების დატოვება არ შეიძლება, რადგან ეს ნეონაცისტი პილიგრიმებისთვის ხელსაყრელ ადგილად იქცევა, სადაც ისინი უპრობლემოდ ავლენ.
„ობერზალცბერგში საკმაო გამოცდილება გვაქვს იმასთან დაკავშირებით, რა ხდება, როცა ასეთ ადგილებს ვასუფთავებთ. ჰიტლერის ბერგჰოფი 1950-იან წლებში დაანგრიეს, მაგრამ ჩვენი გამოცდილებით, ეს ადგილები ადამიანების მენტალური რუკებიდან არ ქრება,“ — განუცხადა მან BBC-ის გადაცემას Today.
ის ასევე არ თვლის, რომ „ზუსტი ასლის“ აღდგენა შესაძლებელია, ხოლო ბლუმემ ბავარიის რადიოში აღნიშნა, რომ „ეს არ უნდა და არ შეიძლება გადასახადის გადამხდელისთვის რაიმე დაჯდეს“.
ჰერმანის თქმით, ისტორიულად რთული გარემოებების გათვალისწინებით, გადაწყვეტილება ისტორიკოსებთან კონსულტაციით უნდა მიიღონ.
ჰაინემანი, რომელიც ასევე ხელმძღვანელობს ლაიბნიცის თანამედროვე ისტორიის ინსტიტუტს, მიიჩნევს, რომ სრული აღდგენა „საერთოდ არ უნდა განიხილებოდეს“.
„მე ვფიქრობ, შეგვიძლია დავაფიქსიროთ ხანძრის შედეგად დარჩენილი მდგომარეობა და ასევე ისტორიული ნაშთები, შემდეგ კი ნაწილობრივ აღვადგინოთ თანამედროვე დიზაინით, რათა აშკარად გამოჩნდეს ამ შენობაში დროის სხვადასხვა ფენა,“ — განუცხადა მან BBC-ს.
გერმანია და ავსტრია წლებია ცდილობენ გაუმკლავდნენ ნაცისტურ ეპოქასთან დაკავშირებული შენობებისა და ადგილების მტკივნეულ მემკვიდრეობას.
უკანასკნელ პერიოდში ულტრამემარჯვენე AfD-სა და ავსტრიის თავისუფლების პარტიის გააქტიურების ფონზე, დებატები ერინერუნგსკულტურის (Erinnerungskultur — მეხსიერების კულტურა) შესახებ კიდევ უფრო აქტუალური გახდა.
გერმანიაში ცოტა ხნის წინ სკანდალი მოჰყვა ფაქტს, როცა საქსონიის ერთ-ერთ ქალაქში AfD-სა და კონსერვატიული CDU-ს დეპუტატებმა გადაწყვიტეს, აკრძალონ „დაბრკოლების ქვები“ — ქუჩაში ჩაშენებული პატარა სპილენძის დაფები, რომლებიც ნაცისტების მსხვერპლთა ხსოვნას ეძღვნება.
ავსტრიაში, ზაფხულში, პოლიციის განყოფილება გაიხსნა ბრაუნაუ-ამ-ინში, სახლში, სადაც ჰიტლერი დაიბადა. ეს გადაწყვეტილება წლების განმავლობაში მიმდინარე დებატებს მოჰყვა, თუ როგორ უნდა გამოყენებულიყო ეს სახლი.
ავსტრიის მთავრობამ განაცხადა, რომ პოლიციის ყოფნა ხელს შეუშლის ნეონაცისტ პილიგრიმებს.
თუმცა სხვები ითხოვდნენ, რომ სახლი პასუხისმგებლობის ცენტრად ქცეულიყო, რომელიც აქტიურად დაუპირისპირდებოდა ნაცისტურ წარსულს.
როგორც ერთმა ბრაუნაუ-ამ-ინის მცხოვრებმა მითხრა, ეს იყო რთული ბალანსი — რამდენი უნდა გვახსოვდეს და რამდენი უნდა დავივიწყოთ.
