ირანის მთავარმა მოლაპარაკე აშშ-სთან, პარლამენტის სპიკერმა მოჰამად ბაგერ ღალიბაფმა განაცხადა, რომ ამერიკელებმა „ომს უარი უთხრეს“, მას შემდეგ რაც პრეზიდენტ დონალდ ტრამპის რესპუბლიკურმა პარტიამ შოკისმომგვრელი მარცხი განიცადა შუალედურ არჩევნებში.
„შეიძლება ეს სინდისის ან ცხოვრების ხარჯების გამო მოხდა, მაგრამ ამერიკამ ომს უარი უთხრა და ჩვენ ამ გზავნილს ვუჭერთ მხარს“, — დაწერა ღალიბაფმა X-ზე.
„თუ აშშ-ის მთავრობა საზოგადოებრივ ნებას უღალატებს და საერთაშორისო დამქირავებლებისა და შანტაჟისტების სამსახურში ჩადგება, ის გაიგებს, რომ ჩვენი ‘უარი’ მათთვის კოშმარად იქცევა“, — გააფრთხილა მან.
ამ კვირაში ირანმა ასევე წარადგინა უზარმაზარი ბილბორდი და ბანერები თეირანის ცენტრში, ენქელაბის მოედანზე, ინგლისურ ენაზე წარწერით: „ჩვენ მოვკლავთ ტრამპს“. ბილბორდზე აშშ-ის პრეზიდენტი ბადრაგებში იყო გამოსახული, თავი დახრილი, რაც ირანულ ოფიციალურ წრეებში ტრამპისადმი პირად მტრობას უსვამდა ხაზს.
არჩევნების შედეგები ირანში ტრიუმფით მიიღეს, რადგან ქვეყანა აღნიშნავდა 1979 წელს თეირანში აშშ-ის საელჩოს დაკავების წლისთავს — მოვლენას, რომელმაც მაშინდელი პრეზიდენტი ჯიმი კარტერი ჩათრია.
ეჰსან მოვაჰეიდიანი, საერთაშორისო ურთიერთობების მკვლევარი, ამბობს: „ირანის ისლამურმა რესპუბლიკამ ამერიკაში რეჟიმის ცვლილებას მიაღწია. იგივე მალე ევროპაშიც მოხდება. დაიხარეთ ირანის ძალის წინაშე.“
მეისამ ზოჰურიანი, პარლამენტის კონსერვატორი წევრი, აცხადებს: „სიხარული აშშ-ის არჩევნების შედეგებზე არ უკავშირდება ამ პარტიის მოსვლას ან იმ პარტიის წასვლას. საკითხი ისაა, რომ აგრესორი ტალახში ამოიგანგლა და ირანს შედეგზე გავლენა ჰქონდა.“
ალი ნიქზადი, პარლამენტის პირველი მოადგილე, მარცხებს „ტრამპის ირანელი ხალხის მიერ დამარცხების შემდგომი ბიძგები“ უწოდა.
ტრამპმა სამშაბათს აღიარა, რომ რესპუბლიკელი კონგრესის კანდიდატებისთვის ცუდი შედეგები ნაწილობრივ ომსა და საწვავის ფასების ზრდას უკავშირდებოდა. თუმცა, მან აღნიშნა, რომ არ ნანობს თებერვალში ისრაელთან ერთად ირანზე ერთობლივი თავდასხმის დაწყებას.
Fox News-თან ინტერვიუში ტრამპმა თქვა: „ვფიქრობ, ნაწილობრივ ეს ირანი იყო.“
მან დაამატა: „ხალხი ეთანხმება ჩემს მოქმედებებს ირანთან მიმართებაში, მაგრამ ალბათ არ სურდა მოკლევადიანი შედეგები — უფრო ძვირი ბენზინის გადახდა. მე ეს მესმის.“
CBS News-თან, BBC-ის ამერიკულ პარტნიორთან, ცალკე საუბარში ტრამპმა განაცხადა, რომ კონფლიქტი დასრულდება „როცა მე ვიტყვი, რომ დასრულდა“.
Financial Times-თან ინტერვიუში, არჩევნებამდე, ტრამპმა აღნიშნა, რომ კონფლიქტის მდგომარეობით კმაყოფილია და არ თვლის, რომ აშშ და ირანი „რეალურად ომში არიან“. როდესაც გაზეთმა ჰკითხა ისრაელის პრემიერ-მინისტრ ბენიამინ ნეთანიაჰუსგან მიღებულ მტკიცე მინიშნებებზე, რომ იმ კვირაში ირანზე თავდასხმა იგეგმებოდა, ტრამპმა თქვა: „ისინი მზად არიან, თუ საჭირო იქნება, მაგრამ შეიძლება საჭიროებაც არ იყოს.“
ბოლო კვირებში ტრამპი აფრთხილებდა, რომ თუ ირანთან კონფლიქტის დასრულების შეთანხმება ვერ შედგება, აშშ და ისრაელი არჩევნების შემდეგ სრულმასშტაბიან ომში დაბრუნდებიან.
ირანის უმაღლესი ლიდერი მოჯთაბა ხამენეი, რომელიც ომის დაწყების შემდეგ საჯაროდ არ გამოჩენილა, ამბობს, რომ არჩევნების შედეგად აშშ-ის პოლიტიკის ცვლილებას არ ელოდება.
„ვინც ჯერ კიდევ თუნდაც მცირე იმედს ამყარებს, რომ ჰეგემონური სისტემის ქცევა პარტიული ან ფრაქციული ცვლილებებით შეიცვლება, ან ვინც ფიქრობს, რომ აშშ-თან დათმობებით შეიძლება ირანის ერისადმი მტრული დამოკიდებულება შემცირდეს, სერიოზულად ცდება“, — განაცხადა მან.
ხამენეის განცხადებაში აღნიშნულია, რომ აშშ-ის პოლიტიკის ცვლილების მოლოდინი „მძიმედ მცდარია“. სხვა ირანელი ფიგურები პროგნოზირებენ შემდგომ არჩევნებში მარცხს იმათთვის, ვისაც ევროპაში ომის წამქეზებლად მიიჩნევენ, და საბოლოოდ აშშ-ის ბაზების გაძევებას ახლო აღმოსავლეთიდან.
ომი უკვე რვა თვეა გრძელდება, ხოლო ჰორმუზის სრუტე ინფლაციისა და დიზელის მაღალი ფასების არხად იქცა, რომელიც აშშ-ის ეკონომიკაზე გადადის. ტრამპმა ოთხშაბათს აღიარა, რომ ამერიკელმა ამომრჩევლებმა გადაწყვიტეს, რომ ინფლაციის „მოკლევადიანი“ ტკივილი არ ღირს ირანის ბირთვული ძალად გადაქცევის შეჩერების ფასად.
შედეგებმა გააჩინა კითხვები, გადახედავს თუ არა რომელიმე მხარე დიპლომატიურ სტრატეგიას. ზოგი ირანელი დიპლომატი იმედოვნებდა, რომ რესპუბლიკელების მარცხის პერსპექტივა და ტრამპის პარტიაში არსებული ზეწოლა აშშ-ის პრეზიდენტს თეირანთან დათმობებზე წაახალისებდა. ორივე მხარე, ასევე ყატარი, როგორც მთავარი შუამავალი, ცდილობდნენ არჩევნების დღეს ბერკეტად გამოეყენებინათ, მაგრამ არც ერთი უკან არ დაიხია.
კონფლიქტის დასრულების შესახებ არაპირდაპირი მოლაპარაკებები უკვე რამდენიმე თვეა შეჩერებულია. ტრამპი ირანზე ზეწოლას ინარჩუნებს, თუმცა ხშირად მიანიშნებს, რომ შეთანხმება შეიძლება მალე შედგეს, ნაწილობრივ იმისთვის, რომ ნავთობის ფასები დაბალი იყოს. მას მეტი თავისუფლება და ნაკლები ანგარიშვალდებულება ექნება იმ ორ თვეში, სანამ ახალი კონგრესი იანვარში შეიკრიბება, თუმცა რესპუბლიკური პარტიისთვის ზიანი უკვე მიყენებულია.
პრეზიდენტმა მასუდ პეზეშკიანმა სამშაბათს განაცხადა, რომ მისი მთავრობა ცდილობს კრიზისის „დიალოგით“ გადაწყვეტას.
„თუ ომი განახლდება, არავინ მიიღებს სარგებელს“, — გააფრთხილა მან.
პეზეშკიანმა ასევე აღნიშნა, რომ ირანის უმაღლესმა ლიდერმა მთავრობას მოლაპარაკებების უფლება მისცა „საკითხებზე, რომლებიც მან ადრე აკრძალულად მიიჩნია“. საგარეო საქმეთა სამინისტროს სპიკერმა ესმაილ ბაღაიმ ორშაბათს განაცხადა, რომ მიმდინარე არაპირდაპირი მოლაპარაკებების საფუძველი, ყატარის შუამავლობით, რჩება ირანის მიერ სექტემბერში წარდგენილი შვიდსაფეხურიანი წინადადება. მისი თქმით, წინადადება „შეკვეცილია, რაც შესაძლებელს ხდის მისი განხორციელებას ორ დღეში“.
ირანს შესაძლოა ზეწოლა განიცადოს სპარსეთის ყურის მონარქიებისგან, ასევე რუსეთისა და ჩინეთისგან, რათა გადახედოს პოზიციას. ჩინეთი, როგორც ჩანს, ცდილობს ჰორმუზის სრუტის ბლოკადის შესაძლო გადაწყვეტის მოძიებას, რაც ხელს უშლის ახლო აღმოსავლეთის ნავთობის ექსპორტს მის ინდუსტრიებში. ჩინეთის სპეციალური წარმომადგენელი ომანს, ირანსა და საუდის არაბეთს ეწვევა.
ერთ-ერთი შესაძლო წინადადება, რომელიც განიხილება, გულისხმობს ირანის მიერ ქვეყნის შიგნით მაღალ გამდიდრებული ურანის მარაგის „დაბალანსებას“ ან განზავებას საერთაშორისო ზედამხედველობით.
დიპლომატიური მცდელობები მოჰყვა აშშ-სა და ირანს შორის წინასწარი შეთანხმების მიღწევას ომის დასრულებისა და სრუტის გახსნის შესახებ ივნისში. შეთანხმება რამდენიმე კვირაში დაიშალა, როცა ირანმა კვლავ დაიწყო თავდასხმები გემებზე და აშშ-მ ბლოკადა აღადგინა.
ირანი დაჟინებით მოითხოვს, რომ წყლის გზაზე გარკვეული კონტროლი შეინარჩუნოს და დაიწყო გემების მიზანში ამოღება, რომლებიც სამხრეთის მარშრუტს იყენებენ ომანის წყლებში, რათა ირანის წყლების ნაცვლად იქ გავლენ. სრუტე, რომლის გავლითაც მსოფლიოში ნავთობისა და გაზის მეხუთედი გადის, ფაქტობრივად დაიკეტა ომის დაწყების შემდეგ, ირანის რაკეტებისა და დრონების თავდასხმების, ასევე აშშ-ის საზღვაო ბლოკადის გამო.
სპარსეთის ყურის არაბული სახელმწიფოებიდან ექსპორტის შენარჩუნების მიზნით, აშშ-ის სამხედრო ძალები ტანკერებს ჰორმუზის სრუტეში დაცვას უწევენ.
ოთხშაბათს, ირანის ისლამური რევოლუციური გვარდიის კორპუსმა (IRGC) განაცხადა, რომ ოთხი ნავთობის ტანკერი ცეცხლში გაეხვა, მას შემდეგ რაც სრუტეში საზღვაო ნაღმებს დაეჯახა. IRGC-ის ცნობით, ორი გემი კვლავ იწვის, ხოლო ორი დამატებითი ტანკერი შეაჩერეს, როცა ისინი აკრძალულ სამხრეთის მარშრუტს იყენებდნენ, — ამის შესახებ ნახევრად ოფიციალურმა სააგენტო Tasnim-მა გაავრცელა.
BBC Verify-მ შეისწავლა ეს განცხადებები და ვერ იპოვა მტკიცებულება, რომ ოთხი ტანკერი განადგურდა.
სხვა შემთხვევაში, ბრიტანეთის საზღვაო ვაჭრობის ოპერაციების ცენტრმა განაცხადა, რომ ტანკერი ორჯერ დაუდგენელი ტიპის ჭურვით დაიბომბა ომანის მუსანდამის ნახევარკუნძულზე, ლიმაჰის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, დაახლოებით 14 საზღვაო მილის (26 კმ) მანძილზე, სამშაბათ საღამოს. მსხვერპლი არ დაფიქსირებულა.
ორშაბათს, ინდოელი ეკიპაჟის წევრი, რომელიც ხის ნავზე — დჰაუსზე იმყოფებოდა, ლიმაჰის ჩრდილო-აღმოსავლეთით თავდასხმისას დაიღუპა. კიდევ 13 ეკიპაჟის წევრი ომანის ხელისუფლებამ გადაარჩინა.
IRGC-მ ასევე განაცხადა ოთხშაბათს, რომ მისმა ძალებმა ჰორმუზის სრუტეში კიდევ ერთი აშშ-ის MQ-9 დრონი ჩამოაგდეს. მსგავსი განცხადება გააკეთეს ორშაბათ ღამითაც, როცა აშშ-ის ოფიციალურმა პირებმა თქვეს, რომ აშშ-ის სამხედრო ძალებმა ირანის ქეშმის კუნძულზე შეზღუდული დარტყმები განახორციელეს IRGC-ის ცეცხლის საპასუხოდ აშშ-ის თვითმფრინავზე.
არჩევნების შედეგების მიუხედავად, ტრამპის ომის მომხრე მოკავშირეები მოუწოდებენ მას, კვლავ დაარტყას ირანს. ლორა ლუმერმა X-ზე დაწერა: „დადგა დრო, პრეზიდენტმა ტრამპმა საბოლოოდ მოაგვაროს ირანის საკითხი. უბრალოდ გააკეთე, ახლა აღარაფერს კარგავ. დაასრულე საქმე.“
მისი და სხვა მომხრეების რეპუტაცია დაზიანდა წინა პროგნოზებით, რომ ირანში რეჟიმის ცვლილება ადვილი იქნებოდა. თებერვალში ლუმერმა ტრამპს ურჩია, რომ ეს „პატარა ექსკურსია“ იქნებოდა, ვენესუელაში მადუროს რეჟიმის ჩამოშლის მსგავსად.
ნეთანიაჰუ ახლა ავრცელებს დაზვერვას, თითქოს ირანი ქიმიური იარაღის გამოყენებას ამზადებს, თუმცა ისრაელის პრემიერ-მინისტრის მიერ წარსულში მსგავსი დაზვერვის მარტივად წარმოება ირანზე თავდასხმების გასამართლებლად შესაძლოა გავლენას ახდენდეს მის მიღებაზე თეთრ სახლში.
ჰილარი კლინტონი, ტრამპის ყოფილი პოლიტიკური ოპონენტი, ამბობს, რომ სჯერა, ტრამპი ალბათ დაიწყებს დიდი ხნის გადადებულ თავდასხმას.
„ვფიქრობ, ის თავს მომწყვდეულად იგრძნობს. გაბრაზდება, გაღიზიანდება და აგრესიულად იმოქმედებს“, — განაცხადა მან.
ტრამპი ამბობს, რომ ირანს „ძალიან ცოტა რაკეტები და დრონები დარჩა, და კიდევ უფრო ნაკლები შესაძლებლობა, ახალი ააშენოს“. დაამატა: „ჩვენ სრული ძალით ვმოქმედებთ. ნებისმიერ დროს შეგვიძლია დავასრულოთ.“
თუ ტრამპი ცდილობს „საქმის დასრულებით“ მემკვიდრეობა უზრუნველყოს, როგორც თავად განსაზღვრავს, ეს ჯერ კიდევ გაურკვეველია. არჩევნების შედეგმა კონფლიქტის პოლიტიკური ფასი გაზარდა, მაგრამ აშშ-ის პრეზიდენტი კვლავ ამტკიცებს, რომ სამხედრო ზეწოლა და ომის განახლების მუქარა თეირანს შეთანხმებაზე აიძულებს.
