უნგრეთმა კომუნისტური ეპოქის საიდუმლო პოლიციის არქივები საზოგადოებისთვის გახსნა – ეს გადაწყვეტილება, რომელსაც მთავრობა ქვეყნის 45-წლიანი კომუნისტური მმართველობის ტრავმებისგან განკურნების გზად მიიჩნევს, დიდი დაპირისპირების საგანი გახდა.
კრიტიკოსები ამბობენ, რომ ეს ნაბიჯი დაგვიანებულია, თავად არქივები კი არასრულია და მათი გამოქვეყნება საზოგადოებაში განხეთქილებასა და ოჯახებისთვის უსაფუძვლო ტკივილის მოტანას გამოიწვევს.
გახსნის თარიღი სიმბოლურია – 1956 წლის 4 ნოემბერს საბჭოთა ტანკებმა ბუდაპეშტსა და სხვა ქალაქებში უნგრეთის ხანმოკლე რევოლუცია ჩაახშეს.
„ყველას ვთხოვ, ამ დიდი ხნის დაგვიანებით გამოქვეყნებულ დოკუმენტებს ღირსეულად და ადამიანურად მოეკიდოს,“ – განუცხადა ჟურნალისტებს პრემიერ-მინისტრმა პეტერ მაჯარმა ბუდაპეშტის სახელმწიფო არქივში.
„ახლა ბევრ ოჯახს მოუწევს რთული ინფორმაციის მიღება, რომელიც ხშირად გარდაცვლილ ნათესავს ეხება,“ – დაამატა მან. „ტრავმის გადალახვა შეუძლებელია დისკუსიისა და კითხვების გარეშე.“
მაჯარი იცავს ამ ნაბიჯს, რომელიც მისი საარჩევნო კამპანიის ცენტრალური დაპირება იყო და აპრილის არჩევნებში დამაჯერებელი გამარჯვების შემდეგ, 1989 წელს უნგრეთში კომუნისტური პარტიის დამხობისას მიცემული პირობის შესრულებად მიიჩნევს.
შემდგომ ათწლეულებში, კონსერვატიულმა, სოციალისტურ-ლიბერალურმა და ფიდესის მთავრობებმა ყველა განიხილეს, მაგრამ საბოლოოდ უარი თქვეს არქივების გახსნაზე.
1998 წლიდან შესაძლებელი იყო საკუთარი საქმის მოთხოვნა, ხოლო ისტორიკოსებს – სხვათა საქმეების შესწავლა. თუმცა, ბევრი სახელი წაშლილი იყო, ხოლო მრავალი საქმე პოსტ-კომუნისტური საიდუმლო სამსახურების მიერ საკუთარი მიზნებისთვის იყო შენახული.
ბოლო 36 წლის განმავლობაში, არქივებიდან მონაცემების გაჟონვა ხშირი იყო – მორიგი მთავრობები ოპონენტების დაზიანებას ცდილობდნენ. ბევრი საქმე კი განადგურდა, როცა 1988-89 წლებში კომუნისტურმა პარტიამ ძალაუფლება დაკარგა.
ოთხშაბათიდან, კომუნისტური ეპოქის საიდუმლო სამსახურების მიერ რეკრუტირებული დაახლოებით 60 000 ადამიანის სახელები და პირადი მონაცემები ხელმისაწვდომი გახდა ვებგვერდზე nyitottaktak.hu.
ტიპური ჩანაწერი შეიცავს ინფორმატორის ნამდვილ სახელს, კოდურ სახელს, დაბადების თარიღს, მისამართსა და დედის სახელს, რეკრუტირების მოტივს – მოხალისეობრივს თუ შანტაჟის ან იძულების შედეგად – და მისი კურატორის სახელს.
სხვა პარტია დოკუმენტებისა, ე.წ. „B-დოსიეები“, ამჟამად ციფრულდება და 25 თებერვალს გახდება ხელმისაწვდომი.
ეს დოკუმენტები რეკრუტირების პროცესის შესახებ ბევრად უფრო დეტალურ ინფორმაციას და მათ მიერ მიწოდებული ინფორმაციის ღირებულების შეფასებასაც შესთავაზებს საზოგადოებას.
კრიტიკოსები ხაზს უსვამენ, რომ ადამიანები არქივებში აღმოჩენილ პირებს ზედმეტად სწრაფად განსჯიან და ვერ გაითვალისწინებენ გარემოებების სირთულეს.
შეფასებით, 1944 წლის დეკემბრიდან 1990 წლის თებერვლამდე უნგრეთში 150-160 ათასი ადამიანი იყო ინფორმატორად რეკრუტირებული.
მათგან ბევრი შანტაჟის მსხვერპლი იყო – ემუქრებოდნენ სამუშაოს ან სწავლის შესაძლებლობის დაკარგვით, მედიკამენტებზე წვდომის შეზღუდვით, ან პირადი ცხოვრების დეტალების, მათ შორის სექსუალური ცხოვრებისა და დამოკიდებულებების გამჟღავნებით. ასეთი ინტიმური დეტალები ახლანდელ გამოქვეყნებაშიც ფრთხილად იქნება რედაქტირებული.
ისტორიკოსი კრისტიან უნგვარი, რომელიც წლებია არქივების სრულად გახსნისთვის იბრძვის, ამბობს, რომ მოქალაქის შესახებ სახელმწიფოს მიერ შეგროვებულ ინფორმაციაზე წვდომა მოქალაქის უფლებაა და არ უნდა იყოს ხელისუფლების ნებაზე დამოკიდებული.
„დარჩენილი აგენტების უმრავლესობის ანგარიშებში აგენტის იდენტიფიცირება საერთოდაც შეუძლებელია, მათი მოტივების დადგენაზე რომ აღარაფერი ვთქვათ,“ – პასუხობს დღევანდელი ნაბიჯის ოპონენტი, ისტორიკოსი და ევროპარლამენტარი ჟუჟანა ბორვენდეგი, ულტრამემარჯვენე „ჩვენი სამშობლო“ პარტიიდან.
ინფორმატორების სახელების გამოქვეყნება, მათი რეკრუტირების და საქმიანობის გარემოებების სრულად ახსნის გარეშე, საზოგადოებას შეცდომაში შეიყვანს, განუცხადა მან უნგრულ მედიას.
