
ლონდონის ბარბიკანის ხელოვნების გალერეაში გამოფენილია ამერიკელი მხატვრის, რობერტ რაიმანის, თეთრი ფერწერული ნამუშევრები, რომლებიც მან 1950-იანი წლებიდან 60 წლის განმავლობაში შექმნა. მისი ტილოები კვადრატულია, რადგან კვადრატი ნეიტრალურია და არ სურდა, მაყურებელს ისინი ლანდშაფტის ან პორტრეტის ვიზუალურ ენასთან დაეკავშირებინა. რაიმანისთვის მისი ნამუშევრები სწორედ ის იყო, რაც იყო — თეთრი საღებავი სხვადასხვა ზედაპირზე, რომელიც კედელზეა მიმაგრებული. ეს არ იყო „ფანჯრები“, საიდანაც სხვა სამყაროში ჩახედვა შეიძლებოდა.
ქალაქის მეორე მხარეს, ეროვნული გალერეის სივრცეში, წარმოდგენილია XV საუკუნის ფლამანდიელი მხატვრის, იან ვან ეიკის, 10 ნამუშევარი. ერთი გამონაკლისის გარდა — არნოლფინის პორტრეტი, რომელიც თავისებურად უნიკალურია — ყველა დანარჩენი A4 ზომის პორტრეტებია, თითოეული ისეა დახატული, რომ უფრო მარცხენა, ვიდრე მარჯვენა პროფილს ვხედავთ. გარდა იმ პორტრეტებისა, რომლებიც მის რელიგიურ ტილოებშია გამოსახული (მათ შორის გენტის საკურთხევლის პანელზე), ესენი ვან ეიკის შემორჩენილი პორტრეტების სრული ნაკრებია.
სრულიად განსხვავებული მიდგომით, ვიდრე რაიმანის ნამუშევრები, ვან ეიკის პორტრეტები მაყურებელს ჩვენი სამყაროდან მის სამყაროში ითრევს. მისი პერსონაჟების სახის ანატომიური სიზუსტე თავბრუდამხვევია. მეუღლის, მარგარეტას პორტრეტში, რომელიც ახლახან აღადგინეს და ბრიუგედან არის გამოტანილი, ქალი მაყურებელს მტკიცე მზერით უყურებს, ტუჩები მტკიცედ და გადამწყვეტად აქვს შეკრული. ლოყასა და ყურს შორის კანის მცირე დეფექტია, მარცხენა წარბი კი ნაწიბურითაა გაყოფილი. თავსაბურავში შვიდი ფენის ქაფივით მაქმანია, რომელიც გინდა თითებს შორის მოიქციო. როგორი იქნებოდა, საკუთარ თავს ასე რომ შეხედო იმ ეპოქაში, როცა სარკე ფუფუნების საგანი იყო (და უმეტესად ამობურცული, როგორც ის, რომელიც არნოლფინის პორტრეტის უკანა ფონზეა გამოსახული)?

ვიცით, რომ ეს სწორედ მარგარეტაა, რადგან ორიგინალური ჩარჩოს წარწერაში, მხატვრის ხელით, დეტალურად წერია: „ჩემმა მეუღლემ, იანმა, დამასრულა 1439 წლის 15 ივნისს“ და „ჩემი ასაკია 33 წელი“. მხატვრული ჯადოსნობის წყალობით, თითქოს თავად მარგარეტა გველაპარაკება? თუ „მე“ ნიშნავს თავად ნახატს — უბრალოდ ზეთის საღებავის განლაგებას ბალტიის მუხის დაფაზე? წარწერა მთავრდება სიტყვებით „როგორც შემეძლო“ — ვან ეიკის დევიზი, რომელიც უკიდურეს მოკრძალებასა და დიდებულ ქედმაღლობას შორის მერყეობს.
ყველა პორტრეტს ეს უცნაური, ჰიპერ-რეალისტური თვისება აქვს. ოდნავ პრიალა, მოწითალო ახალგაზრდულ კანზე ჩირქოვანი ლაქა. თვალების გარშემო ხაზები და მოხუცი მეცნიერს წითელ მოსასხამში დანაოჭებული ლოყები, მისი ყური კი ასაკისგან მოლურჯო. ნაწიბური თვალებს შორის ბოდუენ დე ლანუას პორტრეტზე, რომელიც ვან ეიკთან ერთად ფილიპე კეთილის, ბურგუნდიის მმართველის, კარზე მუშაობდა. ბეწვის საყელოს თითოეული თმა, რომელიც კისერს ეხება; ყურის დახვეწილი ხვეულები. გრძნობ, რომ ამ ადამიანებს თითებზე ბეჭდები რომ ჩამოაცვან და ჩარჩოდან გამოგიყვანონ, შეგიძლია მათთან ერთად 1430-იანი წლების გენტის ან ბრიუგეს ქუჩებში ისეირნო.
ალბათ ყველაზე შთამბეჭდავი სახეა იან დე ლეუვის პორტრეტი, რომელიც, მარგარეტას მსგავსად, პირდაპირ მაყურებელს უყურებს. მას ისეთი თანამედროვე სახე აქვს, რომ გგონია, დილის მგზავრობისას გვერდით გეჯდა. მარგარეტას მსგავსად, მასაც აქვს ორიგინალური ჩარჩო, რომელზეც ვან ეიკმა წააწერა: „იან დე ლეუვი, რომელმაც წმინდა ურსულას დღეს პირველად გაახილა თვალები, 1401. იან ვან ეიკმა გამიყალბა. ჩანს, როდის დაიწყო — 1436“. საოცარი სიზუსტეა, მით უმეტეს, რომ დე ლეუვის შესახებ ინფორმაცია ბრიუგეს არქივებშია დაცული: ოქრომჭედლების ოჯახიდან იყო და პორტრეტის შექმნისას თავად იყო ოქრომჭედლების გილდიის ინსპექტორი. ყველაფერი ემთხვევა: ხელში ოქროს ბეჭედი უჭირავს.
თუმცა სინამდვილეში ასე არ არის. გამოფენაში წარმოდგენილი ყველა ნამუშევრის მოჩვენებითი „სიმართლე“ მახეა, მისი სარკისებრი რეალობა კი — ილუზიისა და მოტყუების თამაში. „მან გამიყალბა“ — სიტყვა „gheconterfeit“ — უცნაურად ჟღერს, განსაკუთრებით იმ კაცის მიმართ, რომელიც ოქროს ხარისხს აფასებდა. როგორც გამოფენის თანა-კურატორი ნიკოლა ფლორი ამბობს, XV საუკუნის კონტექსტში ეს სიტყვა ორაზროვანი იყო და დოკუმენტებში ხშირად გამოიყენებოდა ნამდვილი მსგავსების ან სანდო ასლის აღსანიშნავად.

მაგრამ ვან ეიკიც ძალიან არასანდოა. ნახატზე წარწერები ტრომპ-ლ’ოეილია — ისეა დახატული, თითქოს ბრინჯაოშია ამოტვიფრული. კაცის სახელი, რომელიც „ლომს“ ნიშნავს, პატარა პიქტოგრამად, სახუმარო ფორმითაა გამოსახული. კიდევ უფრო დამაბნეველია, რომ წარწერის ზოგიერთი ასო ისეა დახატული, თითქოს რელიეფურადაა ამოყვანილი. თუ მათ რომაულ ციფრებად ჩავთვლით, მივიღებთ ნახატისათვის მნიშვნელოვან თარიღებს: 1401 და 1436. ანუ პორტრეტი, რომელიც თავდაპირველად თავისი „რეალობით“ გხიბლავს, მეორე შეხედვით ძალიან ხელოვნური, თვითშეგნებული კონსტრუქციაა. საღებავი ოქროსმჭედლისთვის მეტალს აყალბებს და მაყურებელს თავსატეხებს უქმნის. დე ლეუვის ხელში ბეჭედი იმდენად რეალურია — და ამავდროულად, სასოწარკვეთილად ყალბი.
არნოლფინის პორტრეტი კიდევ ერთი მაგალითია იმისა, თუ როგორ ქრება მოჩვენებითი სიცხადე და სრულ დაბნეულობაში გადადის. ეს ეროვნული გალერეის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი ნამუშევარია, ბრიტანელი ხელოვნების მოყვარულთათვის იმდენად ნაცნობი, რომ შეიძლება დაგავიწყდეს, რამდენად უცნაურია სინამდვილეში. საუკუნეების განმავლობაში, მამაკაცისა და ქალის ხელის ჩაკიდების ეს გამოსახულება „არნოლფინის ქორწინებად“ იყო ცნობილი, რადგან მიიჩნეოდა, რომ რეალურ ქორწინებას ასახავდა. 1930-იან წლებში ერვინ პანოფსკიმ დაასკვნა, რომ ინტერიერში გამოსახული ყველა ნივთი (ფორთოხლები, ხის ჩექმები, სარკე, ძაღლი, ანთებული სანთელი და ჩამქრალი სანთელი შესანიშნავად დახატულ ჭაღში) ქორწინების სიმბოლიკით იყო დატვირთული.

თუმცა სინამდვილეში, არავინ იცის, ნამდვილად ასახავს თუ არა ეს ნახატი არნოლფინის ვაჭრული ოჯახის წევრებს (იდენტიფიკაცია ეფუძნება XVI საუკუნის ინვენტარებს, სადაც ნახატი აღწერილია როგორც „Hernoul le fin“ ან „Arnoult Fin“, რაც არნოლფინის სახელის დამახინჯებულ ვარიანტებად მიიჩნიეს). ბოლო წლებში კი ბევრი კრიტიკოსი უფრო პირდაპირ მატერიალისტურ ინტერპრეტაციაზე გადავიდა: ფორთოხლები, უზარმაზარი მწვანე კაბა, მდიდრული ავეჯი — ეს ყველაფერი სტატუსის მაჩვენებელია და არა სიმბოლური დატვირთვის.
რაც შეეხება წარწერას — მასზე წერია: „Johannes de eyck fuit hic [აქ იყო] 1434“. თითქოს ყველაფერი ნათელია — მაგრამ სად არის ეს „აქ“? ნიშნავს თუ არა, რომ ვან ეიკი რეალური მოვლენის მოწმე იყო? თუ მან საკუთარი თავი დახატა იმ ფიგურებს შორის, რომლებიც ამობურცულ სარკეში მკრთალად ჩანს? ან იქნებ მთავარი ფიგურა თავად ვან ეიკია — ეს ფერმკრთალი კაცი დიდი ქუდითა და გაფართოებული ნესტოებით, რომელიც გამოფენაში მეორე პორტრეტზეცაა გამოსახული? წარწერა მეოთხე კედელს არღვევს: თითქოს ნახატის ზედაპირზე ტივტივებს. მაშ, არის თუ არა ეს „აქ“ მხატვრის წარმოსახვის მეტაფიზიკური „აქ“?
ვან ეიკის ერთი სანდო ავტოპორტრეტი არსებობს და ისიც, დამახასიათებლად, კიდევ ერთი ხრიკია. ეს ნამუშევარი ამ გამოფენაში არ არის, არამედ ბრიუგეს გრონინგემუზეუმში დაცულ რელიგიურ ტილოზეა — „ღვთისმშობელი და ყრმა კანონიკ ჯორის ვან დერ პაელთან ერთად“. ვან ეიკმა საკუთარი თავი პატარა გამოსახულებად დამალა — მისი ამოცნობა ფუნჯით შეიძლება — წმინდა გიორგის ლითონის ფარზე არეკლილში. მოხუცმა კანონიკმა სათვალე მოიხსნა, ალბათ იმისთვის, რომ ღვთისმშობლისა და ყრმის ზებუნებრივი ხილვა უკეთ აღექვა.
ეროვნული გალერეის გამოფენა იწყება კოლექციის ნამუშევრით, რომელიც ხშირად ავტოპორტრეტად მიიჩნევა. რეალისტური დეტალები მომაჯადოებელია, ინტიმური: სისხლჩაქცეული წითელი თვალები, გარშემო წვრილი ხაზები, წვერიანი ლოყები, ენერგიულად დახატული წითელი ქუდი. ორიგინალურ ჩარჩოზე ხელმოწერაა („იან ვან ეიკმა შემქმნა 1433 წლის 21 ოქტომბერს“) და დევიზი „როგორც შემეძლო“ — მისი განლაგება, სადაც ჩვეულებრივ პორტრეტის პერსონაჟის სახელი უნდა იყოს, ამყარებს მოსაზრებას, რომ ნამუშევარი თავად მხატვარს ასახავს. აქ წარწერა თითქოს ღრმადაა ამოტვიფრული, რაც თამაშით მიანიშნებს, რომ ჩარჩო მყარ ოქროსგანაა, სინამდვილეში კი მხოლოდ მოოქროვილია.
რაც უფრო მეტად იხრებით და აკვირდებით ამ ნახატებს, აღფრთოვანებული ნაოჭებით, ლაქებითა და ძალიან ადამიანური ხორცით, მით უფრო ხშირად ებმებით ვან ეიკის ხრიკებში. ილუზიით მოტყუებასა და იმის გაცნობიერებას შორის, რომ მოტყუებული ხართ, სიამოვნების ნაწილიც სწორედ ესაა. რაც უფრო დიდხანს უყურებთ, მით უფრო გრძნობთ, რომ მხატვართან საუბარში ხართ — და რომ საბოლოო სიტყვა მაინც მას ეკუთვნის.
















