ოთო პენცლერი, გამომცემელი და წიგნების მაღაზიის მფლობელი, მთელი ცხოვრება პატრიცია ჰაისმითის შემოქმედების დიდი გულშემატკივარი იყო, თუმცა მათი პირველი შეხვედრა სრული ფიასკო აღმოჩნდა. 1984 წელს ჰაისმითმა დათანხმდა, რომ წაიკითხავდა ნაწყვეტებს The Mysterious Bookshop-ში, პენცლერის მაღაზიაში, რომელიც ნიუ-იორკში, დასავლეთ 56-ე ქუჩაზე მდებარეობს. რიპლის რომანების ამერიკელი ავტორი, იმ დროს 63 წლის, უკვე 20 წელია ევროპაში ცხოვრობდა — ჯერ ინგლისში, შემდეგ საფრანგეთში, ბოლოს შვეიცარიაში — და იშვიათად ჩნდებოდა საჯარო სივრცეში, ამიტომ პენცლერს დიდი იმედი ჰქონდა.
„მაგრამ არავინ მოვიდა. სულ ოთხი ადამიანი იყო,“ — იხსენებს პენცლერი თავისი წიგნებით სავსე ოფისიდან, რომელიც მაღაზიის ქვეშ მდებარეობს. ახლა 84 წლის, თეთრი, მოწესრიგებული წვერით და თბილი, ხალისიანი მანერით, ის ახლახან დაბრუნდა კრიმინალური პროზის კონვენციიდან და კვლავ აქტიურად მუშაობს. ჰაისმითს, მისი თქმით, მკითხველებთან ურთიერთობისთვის დრო არ ჰქონდა. „ის საკმაოდ ჩაკეტილი იყო. ხალხი წიგნს აწერდა ხელს და ხუთ წუთში მიდიოდა. მე ორსაათიანი ღონისძიება მქონდა დაგეგმილი, აბა, რა უნდა მექნა? ზოგ ავტორთან ვამბობ: ‘დავპატიჟებ სადილად.’ მაგრამ პატრიციასთან ასე არ გამოვიდა.“ პენცლერის ფრანგულ თემაზე საუბარს ჰაისმითმა მოკლედ უპასუხა: „ვერ ვიტან ამ წყეულ ბაყაყებს.“
ჰაისმითი, რომელიც 1921 წელს ფორტ უორთში, ტეხასში დაიბადა, უკვე პირველი რომანით, „უცნობები მატარებელში“ (1950), ჰიტად იქცა, რასაც ალფრედ ჰიჩკოკის ფილმიც დაეხმარა. მეორე რომანი, ლესბოსური გზის ისტორია „მარილის ფასი“ (შემდგომში „კეროლი“), კლერ მორგანის ფსევდონიმით მილიონი ეგზემპლარი გაიყიდა, ხოლო „ნიჭიერი მისტერ რიპლი“ (1955) კრიტიკული წარმატება იყო. თუმცა 1960-იანი წლების შუა პერიოდში ჰაისმითის ამერიკული წარმატება დასრულდა: მისი აგენტი წერდა, რომ წიგნები „ძალიან დახვეწილი“ იყო, პერსონაჟები — ზედმეტად არამიმზიდველი, რომ პოპ-კულტურაში გაეტანათ. 1984 წლისთვის მას ამერიკელი გამომცემელი აღარ ჰყავდა.
„ის არასდროს იპოვა ადგილი, რადგან ძალიან უსიამოვნო იყო,“ — ამბობს პენცლერი. „არ მგონია, ვინმეს ეთქვა: ‘ფულს ვკარგავთ, მაგრამ იმდენად მიყვარს, რომ გავაგრძელოთ.’“ ამ ყველაფრის უცოდინარ პენცლერმა ჰაისმითთან ექვსწიგნიანი კონტრაქტი გააფორმა და ახალი გამომცემლობა შექმნა. „პატრიცია არ უნდოდა, რომ დეტექტივის ავტორად მიეჩნიათ, ამიტომ დავაარსე Penzler Books.“ პენცლერი ჰაისმითის პირველ რედაქტორს, ჯოან კანს, იცნობდა. „როცა ვუთხარი, რომ პატრიცია შევიძინე, მითხრა: ‘ღმერთო, რა გჭირს?’ მერე ორივემ ვაღიარეთ, რომ მონსტრი იყო.“
ანტონ კორბეინის ახალ ფილმში „მკვლელობის ნიჭი“, რომელიც ჯოანა მიურეი-სმიტის 2014 წლის პიესაზეა დაფუძნებული, შვეიცარიაში, სიკვდილის პირას მყოფ ჰაისმითს ჰელენ მირენი თამაშობს, რომელიც მუქი ლინზებით, პარიკით და კისრის გაქრობის უცნაური მანერით მის ფიზიკურობას ზუსტად გადმოსცემს. 1995 წლისთვის, როცა ფილმის მოქმედება ხდება, ჰაისმითი წლებია მარტო ცხოვრობს, ბოლო ურთიერთობა — მონიკ ბიუფესთან, 27 წლის თარჯიმანთან, 66 წლის ასაკში დაასრულა. სექსუალობის, უპასუხო სიყვარულისა და ტოქსიკური დედის გამო, ბედნიერება მას თითქმის არ ეღირსა.
ფილმის სიუჟეტი ასეთია: ახალგაზრდა ამერიკელი რედაქტორი უნდა დაიყოლიოს ჰაისმითი, რომ კიდევ ერთი რიპლის რომანი დაწეროს — თუ ხელს მოაწერს, რედაქტორის სამსახური გარანტირებულია და ჰაისმითის მემკვიდრეობა — უზრუნველყოფილი. ეს, რა თქმა უნდა, გამოგონილია, თუმცა რეალურ დეტალებზეა აგებული: წყლის ჭიქებში ჩაყრილი სიგარეტები, შინაური ლოკოკინების აკვარიუმი და ბონდის ბოროტმოქმედის ბუნკერი, რომელიც თავად ჰაისმითმა დააპროექტა.
მიზანთროპის იმიჯმა ჰაისმითის მემკვიდრეობა გაამტკიცა — რიპლი ახლახან Netflix-მა ხელახლა გააცოცხლა — მაგრამ დანების შემგროვებელი სადისტი ხომ კარიკატურად არ იქცა? იმსახურებდა თუ არა უფრო დიდ აღიარებას ამერიკაში? მას სძულდა პიარი, რაც მის მხარდამჭერებს საქმეს ურთულებდა. პენცლერი იხსენებს, რომ ერთ წიგნის ტურნეზე, „ცოლთან ერთად ჩვენი საყვარელი იტალიური რესტორანში წავიყვანეთ. ახალგაზრდა პიარმენეჯერი, რომლის მოვალეობა იყო პატრიცია ყველა ინტერვიუზე წაეყვანა, ორი გრძელი ვარდით მოვიდა. ცოლმა თქვა: ‘რა საყვარელი ჟესტია!’ პატრიციამ თავისი ვარდი იატაკზე გადააგდო, თვალიც არ აუწევია. წარმოუდგენელია ასეთი ადამიანი.“
ამის შემდეგ პენცლერმა თავად აიღო პატრიციის მეგზურობა. ინტერვიუები მოკლე იყო და ზოგჯერ საერთოდ არ ქვეყნდებოდა. „ერთადერთი პოზიტიური რამ, რაც პატრიციამ თქვა, იყო მაშინ, როცა ვკითხე, სურდა თუ არა სასმელი. მიპასუხა: ‘ლუდს დავლევდი. მიყვარს ლუდი.’“ ჰაისმითის შვეიცარიელი რედაქტორი, ანა ფონ პლანტა, 1984 წლის მსგავს პირველ შეხვედრას იხსენებს: „პატრიციამ ცივად მომესალმა, გაწვდილი ხელი არ შეიმჩნია. შემდეგ ლუდი შეუკვეთა და გაჩუმდა.“
1967 წლისთვის ჰაისმითმა დაიწყო ხანგრძლივი თანამშრომლობა შვეიცარიელ გამომცემელ Diogenes-თან, რომელმაც მისი ლიტერატურული მემკვიდრეობა გადაიბარა, როცა ჰაისმითი გარდაიცვალა — ასევე 56 ტომი გამოუქვეყნებელი დღიურები, წერილები და მოთხრობები, რომლებიც ლამაზად იყო დალაგებული მისი თეთრეულის კარადის უკანა ნაწილში. ამ დღიურებმა ჰაისმითის ანტისემიტიზმი და რასიზმი გამოავლინა. მათი გამოცემული ვერსიის წინასიტყვაობაში, 2021 წელს, ფონ პლანტა წერს, რომ ჰაისმითის შეხედულებები გულწრფელადაა გადმოცემული, მათ შორის შეურაცხმყოფელი, თუმცა „მცირე რაოდენობის უკიდურეს შემთხვევებში [ჩვენ] ვიგრძენით რედაქტორული ვალდებულება, რომ პატრიციას არ მივცეთ ტრიბუნა, როგორც მაშინაც ვაკეთებდით, როცა ცოცხალი იყო.“ პენცლერს თუ ოდესმე ეგრძნო, რომ ჰაისმითმა ზღვარი გადალახა? „ის იმდენს სძულდა, მათ შორის ქალებსაც. თუ მის მოთხრობებში ანტისემიტიზმი იყო, ალბათ გამომეპარა, რადგან სხვა რამეებთან შედარებით მსუბუქი იყო.“
მათაც კი, ვინც ჰაისმითის წინასწარგანწყობებს ვერ იტანდა, მისი შემოქმედების უცნაურობა, სიზუსტე, პერსონაჟების შექმნის ნიჭი და მოდიდან გასული სიბნელე იზიდავდა. ტომ რიპლის რომანების საშინელება არა იმდენად ძალადობაშია (თუმცა ისიც ბევრია), არამედ იმაში, რომ რიპლის ეს increasingly სიამოვნებს. აპირებს თუ არა ის „რიპლი მიწისქვეშ“ რომანში მარგოს ბოთლით ხელოვნების კოლექციონერის მკვლელობას? „ტომს უბრალოდ არ შეეძლო პასუხის გაცემა. და ჰქონდა ამას მნიშვნელობა?“ — წერს ჰაისმითი. ეს პესიმიზმი ევროპაში უკეთ იყიდებოდა: თუნდაც სუსტი, გვიანი რომანი „ქუჩაში ნაპოვნი“ გერმანიაში 40,000 ეგზემპლარი გაიყიდა, ამერიკაში კი მხოლოდ 4,000.
გარი ფისკეტჯონი ჰაისმითის შემდეგი და ბოლო ამერიკელი რედაქტორი იყო, Atlantic-ში, შემდეგ Knopf-ში. ის მოულოდნელად გარდაიცვალა ინსულტით 7 ნოემბერს, 72 წლის ასაკში, მაგრამ ერთი კვირით ადრე, როცა მას ვესაუბრე, მხოლოდ კარგი მოგონებები ჰქონდა ჰაისმითზე. ის არ იყო სათამაშო კატა, მაგრამ არც სხვა ავტორები — მათ შორის ჯეი მაკინერნი, დონნა ტარტი და კორმაკ მაკკარტი. ფისკეტჯონს დღემდე გულში რჩება სადილი, რომელიც ვერ შედგა ჰაისმითთან, ბრეტ ისტონ ელისთან და მიშელ უელბეკთან — ნიჰილისტების ტრიუმვირატი: ტომ რიპლიდან პატრიკ ბეიტმენამდე პირდაპირი ხაზი შეიძლება გაავლო.
„ჩვენ არასდროს გვიკამათია,“ — თქვა ფისკეტჯონმა ტელეფონით, ორეგონიდან. „პატრიცია Odeon-ში ვახშამზე წავიყვანე, რომელიც ძალიან პოპულარული იყო. მოდური, ცენტრში, არტისტული საზოგადოება და ასე შემდეგ, და ის უბრალოდ მოხიბლული იყო. ყველა ადამიანს აკვირდებოდა ოთახში.“ 1984 წლის დღიურში ჰაისმითი წერდა: „საინტერესო იქნება, ვნახოთ, რა კარგი მწერლები გამოვლენ კოკაინის მომხმარებლებიდან,“ და 80-იანი წლების ლიტერატურულ სცენაზე პასუხიც მიიღო.
ფრანკფურტის წიგნის ბაზრობაზე, ჰაისმითი და ფისკეტჯონი კატებზე საუბრობდნენ. „ის გერმანიაში სუპერვარსკვლავი იყო და ყურადღებით მასწავლიდა, როგორ უნდა დამელია მათი ლუდი — ქაფით ზემოდან.“ ფისკეტჯონმა გამოსცა „ქუჩაში ნაპოვნი“ (1987) და ბოლო რიპლის რომანი „რიპლი წყლის ქვეშ“ (1991), შენიშვნებს ისე აძლევდა, როგორც ნებისმიერ სხვა ავტორს. „იდეალური იყო, და ეს რამდენჯერმე მოხდა პატრიციასთან — ამბობდა: ‘ვხვდები, რას გულისხმობ, მაგრამ აი, უკეთესი გზა, როგორ გავაუმჯობესოთ.’“ როცა ჰოლივუდის სკაუტებმა სადილზე წაიყვანეს, ურჩია, ჰაისმითის ძველი წიგნები დაენახათ. „მაგრამ შვეიცარიელ გამომცემელთან დაკავშირება გარიგების დასადებად უჩვეულო იყო. ის გამონაკლისი იყო, საზღვარგარეთ ცხოვრობდა.“
ფისკეტჯონმა უარი თქვა მის ბოლო რომანზე, „Small g: ზაფხულის იდილია“, რადგან „ვერ შევძლებდი ისე გამომექვეყნებინა, როგორც პატრიცია იმსახურებდა. მან ეს უკეთ მიიღო, ვიდრე მეგონა.“ ისინი მეგობრებად დარჩნენ, წერილებს და კატების ამბებს ცვლიდნენ. ფისკეტჯონმა „მკვლელობის ნიჭი“ რამდენიმე დღის წინ ნახა და მოეწონა, თუმცა სიუჟეტი არარეალური ეჩვენა. „დაიმ მირენის გამომეტყველებები ძალიან დამახასიათებელი იყო პატრიციასთვის, თუმცა მისი პიროვნება ბევრად უფრო ბნელი იყო, ვიდრე მე ოდესმე ვნახე.“
ლიზ კალდერი ჰაისმითს Bloomsbury-ში უვლიდა 1980-იანი წლების ბოლოს, ავტორის გარდაცვალებამდე, და მის დღიურებში მოხსენიებულია: ვახშამი ჰემპსტედში, 1992 წელს, „თუთიყუშით სახელად Jon-Jon — ალბათ 38 წლის, ღია მწვანე.“ „სინამდვილეში Juju იყო,“ — ამბობს კალდერი, — „მაგრამ კარგად ურთიერთობდნენ. მგონია, რომ თუთიყუშით უფრო იყო დაინტერესებული, ვიდრე ჩვენით.“
ახლა 88 წლის, კალდერი ჰაისმითს „ძალიან, ძალიან უცნაურად“ ახასიათებს. „ხშირად აკეთებდა კომენტარებს გარემოზე — ‘ნახე, რაღაც ხდება იქ’ — ან ჩემს ჩაცმულობაზე. თითქმის არ იყო სოციალიზებული.“ ამავე დროს, ლონდონში, საფრანგეთსა და შვეიცარიაში ახლო მეგობრები ჰყავდა. „ადამიანები, რომლებიც არაფერ შუაში იყვნენ მის საქმიანობასთან. ჩემთან დროთა განმავლობაში გაიხსნა, მაგრამ მათ არასდროს შევხვედრივარ.“
ჰაისმითი ფილტვის კიბოთი და ანემიით გარდაიცვალა 1995 წლის 4 თებერვალს, 74 წლის ასაკში. ამერიკულმა გაზეთებმა ნეკროლოგები გამოაქვეყნეს, მაგრამ გაყიდვები არ გაიზარდა. როცა რედაქტორი რობერტ ვაილი Diogenes-ს მიმართა, რომ WW Norton-ში მისი რამდენიმე წიგნი გამოეცა 1998 წელს, გამომცემელმა insisted, რომ ამერიკაში ყველა 14 იმ დროისთვის გამოუქვეყნებელი წიგნი შეეძინა, მათ შორის „უცნობები მატარებელში“. „Norton-ში ახალი ვიყავი. მითხრეს: ‘ეს სისულელეა, გაყიდვები არ ამართლებს.’ მაგრამ დაჟინებული ვიყავი.“ ვაილი დათანხმდა Diogenes-ის პირობებს, საბოლოოდ გამოაქვეყნა მისი ბოლო გამოუქვეყნებელი რომანი „Small g“, ასევე რიპლის სერია, „კეროლი“ და ათობით გამოუქვეყნებელი მოთხრობა.
ახლა Liveright-ის აღმასრულებელი რედაქტორი, ვაილი ნიუ-იორკის ოფისიდან საუბრობს, სადაც ჰაისმითის box set-ები დევს. მსახიობი ალდენ ეჰრენრაიხი აქ იყო, როცა „მკვლელობის ნიჭზე“ მუშაობდა („ის შესანიშნავი დამკვირვებელი იყო“) და ვაილი ფიქრობს, რომ ჰაისმითთან კიდევ ბევრი რამ შეიძლება გაკეთდეს. „Small g“ „მისი საუკეთესო ნამუშევარი არ იყო“, მაგრამ ახალი მოთხრობების კრებულმა 2001 წელს „მეხისებური რევიუები“ მიიღო. იმ დროისთვის, ენტონი მინგელას 1999 წლის ფილმმა „ნიჭიერი მისტერ რიპლი“ ჰაისმითის შემოქმედებისადმი ინტერესი განაახლა.
„რაც შეუძლია 12 გვერდში, საოცარია,“ — ამბობს ვაილი. „ჰაისმითს შეუძლია ისეთი მოთხრობები დაწეროს, რომ ბოლოს თითქოს დანით გხვდება — იცის, როგორ დაასრულოს ამბავი.“ მისი აზრით, 2002 წლის კრებულში „Nothing That Meets the Eye“ მინიმუმ ხუთი პოტენციური სცენარია, მათ შორის „A Girl Like Phyl“, კაცზე, რომელიც თვითმფრინავში დაკარგული სიყვარულის ქალიშვილს ხვდება („გოგომ შეხედა, შემთხვევით პირდაპირ თვალებში, და ჯეფმა იგრძნო, თითქოს ესროლეს“) და სათაურის მოთხრობა, ქალზე, რომელიც ყველა კაცს აჯადოვებს სათხილამურო კურორტზე, სანამ მთიდან გადახტება. ჰაისმითი სხეულს ბოლომდე მიყვება, სიკვდილის „ბნელ და საბოლოო ჩაკეტვამდე“.
„რამდენიმე ბედნიერი მოთხრობაა,“ — დასძენს ვაილი. „ნიუ-იორკის 40-იანი წლების ბოლოს აღწერა იმდენად ზუსტი და სიყვარულით სავსეა. მაგრამ მას თვალს არ გამოეპარებოდა ფარისევლობა.“ ემიგრაციამ მას სიცხადე მისცა. „ისწავლა, როგორ გაეფიცხა და გაელახა ამერიკა. ფსიქოლოგიურად არასდროს დაუტოვებია.“ სიხარბის გაგებაში, ვაილის თქმით, ჰაისმითი ედით უორტონს ჰგავს. „მაგრამ ფსიქოლოგიური მანიპულაციის მხრივ, ძალიან ცოტა ჰაისმითის მსგავსი არსებობს. ის იმდენად შორს იყო მენსტრიმიდან, რომ უნდა ყოფილიყო დალასის დებიუტანტი.“
ჰაისმითი უხეში და ზოგჯერ დისკრიმინაციული იყო. მას ასევე ჰქონდა მეგობრობის უნარი და ისეთი შემოქმედების, რომელიც ემპათიის გარეშე შეუძლებელი იქნებოდა. ორივე შეიძლება მართალი იყოს, როგორც მისი საყვარელი პერსონაჟი რიპლი ადასტურებს — კარგ კაცს ქვეშ ბოროტი იმალება; მის მკაცრ გარეგნობას ქვეშ — ადამიანი, რომელსაც სიკეთის უნარი აქვს.
1995 წლის მარტში ლიზ კალდერმა მატარებელი დაიჭირა ჰაისმითის სამგლოვიარო ცერემონიაზე, შვეიცარიაში, Chiesa di Tegna-ში, თან გაჰყვა მისი ბრიტანელი აგენტი ტანია ჰოვარტი. ორივეს ჰაისმითთან ურთიერთობა რთული ჰქონდა. „მაგრამ წასვლა გვინდოდა. და ძალიან უცნაური იყო — ბევრი ხალხი იყო, მაგრამ გამომცემლობიდან თითქმის არავინ. ტანიასა და მე არავინ ვიცნობდა.“ ჰაისმითი, რომელსაც ისინი იცნობდნენ, არ იყო ის, ვისაც მისი მეგობრები გლოვობდნენ. ის ბოლომდე საიდუმლოდ დარჩა.
