2008 წელს BBC Two-ის კომედიური პანელური შოუს Never Mind the Buzzcocks-ის ერთ-ერთ ეპიზოდში, ქორეოგრაფ არლინ ფილიფსს – რომელიც გადაცემაში ერთადერთი ქალი იყო – წამყვანმა საიმონ ამსტელმა უთხრა: „ასე გამოიყურები, თითქოს კარგ მეძავთა სახლს მართავდე.“ პასუხად, ფილიფსმა მოყვა ამბავი, თითქოს გულწრფელად: როცა ცნობილ ვარსკვლავებთან მუშაობდა, ხანდახან სთხოვდნენ, ეპოვა მოცეკვავეები „ძალიან განსაკუთრებული უნარებით“, რომლებსაც გადაღების შემდეგ წვეულებაზე წასვლა მოუნდებოდათ. კიდევ ერთმა პანელისტმა, ტელეწამყვანმა დერმოტ ო’ლირიმ, ტელეფონის აღება გაასახიერა და თქვა: „დღეს რომ იცეკვებ, ხომ არ გეწყინება, თუ მერე სექსი გექნება?“ ყველამ გაიცინა.

რასელ ბრენდის გასულ კვირას გაუპატიურებისა და სექსუალური ძალადობისთვის დაპატიმრებამ, ასევე კომიკოსისა და საბავშვო წიგნების ავტორ დევიდ უოლიამსის წინააღმდეგ წამოყენებულმა ბრალდებებმა, ყურადღება მიაპყრო არა მხოლოდ თავად ამ კაცებს, არამედ მათ გარშემო მყოფებსაც, ვინც თითქოს ხელს უწყობდა მათ ქცევას. ჩათშოუს წამყვანმა ჯონათან როსმა ბოდიში მოიხადა 2004 წლის ხუმრობისთვის, როცა 15 წლის ბრიტანულ კომედიის ჯილდოებს ასე აღწერდა: „ისინი ჰგვანან უმეტეს 15 წლისას: მთვრალები, არაპროგნოზირებადები და ალბათ დევიდ უოლიამსთან ერთად სახლში წავლენ.“ უოლიამსმა უარყო Guardian-ისა და ITV News-ის მიერ გამოქვეყნებული ბრალდებები, თუმცა ახლა მეტროპოლიტენის პოლიცია ცალკე სექსუალური გადაცდომების საქმეზე იძიებს მას.

თითქოს ფილიფსის ამბავს ბრენდთან ან უოლიამსთან კავშირი არ ჰქონდა. მაგრამ როცა მსგავსი ვიდეოები ხელახლა გავრცელდა, მათ სხვაგვარად შეხედეს. იყო ეს უბრალოდ ხუმრობა, თუ უფრო ფართო კულტურის სიმპტომი, სადაც ქალის სხეული და სექსუალობა გასართობად გამოიყენებოდა? იყო ეს უბრალო გართობა, თუ გვერდით ედგა ტაბლოიდების მესამე გვერდზე ნახევრად შიშველი მოდელების და ე.წ. „ლედების ჟურნალების“ გავრცელებულობას, სადაც ცხოვრების სტილი და ხშირად უგემოვნო იუმორი აშკარა სექსუალურ გამოსახულებებთან ერთად უფრო ბნელ ფონს ქმნიდა? ხომ არ ამარტივებდა იმდროინდელი ატმოსფერო უფრო სერიოზული გადაცდომების უგულებელყოფას?

„2000-იანი წლების პოპულარული კულტურა ღრმად, ღიად და მხიარულადაც კი საშინელი იყო ქალების მიმართ,“ ამბობს სოფი გილბერტი, წიგნის Girl on Girl: How Pop Culture Turned a Generation of Women Against Themselves ავტორი. „მესამე ტალღის ფემინიზმიდან პოსტფემინიზმზე გადასვლამ 1990-იან წლებში შექმნა გარემო, სადაც ქალებს უნდა მიეღოთ საკუთარი ობიექტივაცია – უნდა ესიამოვნათ, ეშოვათ ფული და არასდროს ეწუწუნათ.“

გილბერტი იხსენებს გერი ჰალიუელისა და კაილი მინოგის კოცნას ქაოტურ გასართობ შოუში TFI Friday, როგორც წამყვან კრის ევანსისთვის „სიურპრიზს“, და ვიქტორია ბექჰემს, რომელსაც მშობიარობიდან რამდენიმე კვირაში სასწორზე ასვლა სთხოვეს.

90-იანი წლების ბოლოსა და 2000-იანებში ახალგაზრდა ქალი ვარსკვლავები დაუღალავად დასდევდათ პაპარაცები, წონის გამო აკრიტიკებდნენ და კომპრომეტირებულ სიტუაციებში იღებდნენ. ჟურნალებში ქვეყნდებოდა ქვედაკაბის ქვეშ გადაღებული ფოტოები. 2004 წელს პოპულარულმა ჟურნალმა Heat-მა სპეციალური ნომერი მიუძღვნა ვარსკვლავების ცელულიტს, წითლად შემოხაზა ქალების ფეხებზე „საშიში“ ადგილები, მათ შორის ბიონსესა და ყოფილი EastEnders-ის ვარსკვლავი მარტინ მაკკაჩონის.

როცა მომღერალი შარლოტ ჩერჩი 15 წლის იყო, ერთმა ვებგვერდმა წამოიწყო უკუთვლა მის 16 წლის იუბილემდე, როცა თანხმობის ასაკს მიაღწევდა – ეს Sun-მა გააშუქა. რადიო 1-ის წამყვანმა კრის მოილსმა, მაშინ 28 წლისამ, ეთერში ისაუბრა, რომ უნდოდა ჩერჩისთვის ქალიშვილობა წაერთმია, როცა ის 16 წლის გახდებოდა. მსგავსი უკუთვლები სხვა ახალგაზრდა ვარსკვლავებსაც შეეხო, მათ შორის ჰარი პოტერის ვარსკვლავ ემა უოტსონს.

„მაქციეს კარიკატურად: სექსუალიზებული, პატრონიზებული, დასაცინი,“ – იხსენებს ჩერჩი. „ვგრძნობ, რომ ჩემი ხასიათი, ჩემი ნარატივი, რაც ვიყავი სამყაროში, წამართვეს და აქციეს ან სენსაციურ ამბად, ან დასაცინად.“

ბრიტნი სპირსიც მსგავსად ინტრუზიულად აკვირდებოდნენ თინეიჯერობისას. მემუარებში The Woman in Me ის იხსენებს, როგორ ეკითხებოდნენ ჟურნალისტები, ნამდვილი ჰქონდა თუ არა მკერდი და „შენახული ჰქონდა თუ არა ქალწულობა“.

ბენ ვიდიკომბი, ყოფილი ნიუ-იორკელი გოსიპ-კოლუმნისტი, რომელმაც ეს ეპოქა მემუარ Gatecrasher-ში გააანალიზა, იხსენებს, როგორ შექმნა 9/11-ის შემდეგმა პერიოდმა მსუბუქი, „სექსუალური“ ცნობადობისადმი დაუცხრომელი ინტერესი; ფენომენი, რომელიც აშშ-ს ფარგლებს გაცდა. „ვხედავდი დაუკმაყოფილებელ შიმშილს მსუბუქი, ‘სექსუალური’ ამბებისადმი. ამან ახალგაზრდა ვარსკვლავების თაობა ‘პოპ-ხატებად’ აქცია. თუმცა ტაბლოიდების სასტიკი ლოგიკაა, რომ ჯერ აგიშენებენ, მერე კი დაგანგრევენ,“ ამბობს ის.

სპირსის მიმართ მოპყრობა განსაკუთრებით აწუხებდა. „მართლა მეშინოდა, რომ ბრიტნის სიკვდილამდე მივიყვანდით.“ მაგრამ, ამბობს ის, პასუხისმგებლობა მაყურებელსაც ეკისრებოდა: „მედია აუდიტორიის გარეშე არ არსებობს – საზოგადოება ითხოვდა ბრიტნის დამცირებას და ტაბლოიდები ამას ასრულებდნენ.“

____

რა თქმა უნდა, იმ ეპოქის მისოგინია სრულად არ დარჩენილა უპასუხოდ. ბევრი ქალი აპროტესტებდა, მაგრამ მათი ხმა ხშირად ძლიერ გასართობ ინდუსტრიაში იკარგებოდა.

„ეს მხოლოდ იმ ხმაურიან და დომინანტ კაცებს მოსწონდათ, ვინც ტელევიზიაში იყო,“ ამბობს კომიკოსი ჯო კოლფილდი. „როგორც ქალი, რომელიც მაშინ იქ იყო, ჩემთვის ეს არც მაშინ იყო მისაღები და არც ახლა. ისინი იცავდნენ და ახლაც იცავენ ვარსკვლავებს.“

ანა ტიპეტი, აკადემიკოსი, რომელიც პოპულარული კულტურის სექსუალიზაციაზე სპეციალიზდება, ამბობს, რომ „ეს უბრალოდ სხვა დრო იყო“ – ასეთი მიდგომა უგულებელყოფს იმ ქალებს, ვინც აქტიურად ეწინააღმდეგებოდა კულტურას. 2012 წლის კვლევაში ტიპეტმა დაადგინა, რომ გამოკითხულთა 57.8%-მა ლედების ჟურნალები „რბილ პორნოგრაფიად“ შეაფასა, მიუხედავად მათი ფართო მიღებისა. „ქალები, ვინც აპროტესტებდა, რისკავდნენ, რომ მათ პრიუდულებად, იუმორის არმქონეებად ან მოძველებულებად მოიხსენიებდნენ,“ ამბობს ის. „იყო დიდი წნეხი, ან ‘ხუმრობაში ჩართული’ გამოჩენილიყავი, ან გაჩუმებულიყავი.“ ალბათ ფილიფსის ანეკდოტიც ამ კონტექსტში უნდა გავიგოთ.

სადაც ეს დინამიკა ყველაზე თვალსაჩინო იყო, იყო კომედია – ინდუსტრია, რომელიც პროვოკაციასა და დაშინებას შორის ზღვარს არბილებდა. ბრენდის საჯარო პერსონა და უზარმაზარი წარმატება აშკარად სექსუალურ ექსცესებსა და ქალებზე სკანდალურ ამბებზე იყო აგებული.

„ეს იყო მისი მიმზიდველობის არსი,“ ამბობს გილბერტი. „თუ ტელევიზიისა და რადიოს ბოსებს არ სურდათ მისი ქცევის გაკრიტიკება, ეს იმიტომ, რომ იცოდნენ – სწორედ ეს გადაცდომები ხდიდა მას პოპულარულად.“

2007 წელს, 21 წლის ლილი ალენი Channel 4-ის The Big Fat Quiz of the Year-ში გამოჩნდა; კვლავ ერთადერთი ქალი პანელზე.

კიდევ ერთ ხელახლა გავრცელებულ ვიდეოში, როსმა შესთავაზა, ალენი ბრენდსა და კომიკოს ნოულ ფილდინგს (ახლანდელი Great British Bake Off-ის წამყვანი) მოშორებოდა, რომ „სახლში კაბით მაინც დაბრუნებულიყო“. „როგორ ბედავ? ჩვენ ხომ მოძალადეები არ ვართ,“ – უპასუხა ფილდინგმა. „რა მოხდება, თუ, ღმერთმა დაგვიფაროს, მას არც გაუპატიურება ჩაუდენია? შეიძლება რეპუტაცია დაუნგრიო,“ – იხუმრა ბრენდმა.

ალენმაც კი გაიცინა. მაგრამ წლების შემდეგ ამ კადრების ნახვამ მასში დისკომფორტი გამოიწვია, როგორც 2023 წელს თქვა. „უკან რომ ვიხედები, ეს საშინელებაა. მაშინ ასე არ ვგრძნობდი, რადგან ეს იყო კულტურა.“

სკეჩ-შოუს Little Britain-ის ცოცხალ წარმოდგენებზე უოლიამსი თამაშობდა დეს კეის, ყოფილ ბავშვთა გასართობ წამყვანსა და სექსუალურ დამნაშავეს, რომელიც სცენაზე მაყურებელს შარვალს წაუწევდა და კოცნას ცდილობდა.

2008 წელს ჟურნალისტმა მერი ო’ჰარამ აღწერა, როგორ გამოიყვანა კომიკოსმა ჯონი ვეგასმა ახალგაზრდა ქალი სცენაზე ლონდონის კონცერტზე, სადაც მას ხელი დაადო და რამდენჯერმე აუწია ქვედაკაბა, როცა ქალი თავის დაცვას ცდილობდა. „ალბათ ყველაზე შემაშფოთებელი იყო, რომ აუდიტორიის ნახევარს ეს ძალიან სასაცილოდ მოეჩვენა,“ – წერდა ის. ო’ჰარას სტატიის საპასუხო საჩივარში ვეგასის ადვოკატებმა განაცხადეს, რომ აუდიტორიიდან ამ ქალმა მათ უთხრა, ხუმრობაში ნებაყოფლობით მიიღო მონაწილეობა და თავი არც დაშინებულად, არც შეშინებულად, არც ძალადობის მსხვერპლად არ უგრძვნია. მისი წარმომადგენლები კომენტარისთვის დაუკავშირდნენ ამ სტატიისთვის.

„ვერ აგიღწერთ, რამდენად ტოქსიკური იყო მაშინ ეს კულტურა,“ – ამბობს კომიკოსი ჯოსი ლონგი, რომელსაც ბრენდთან კულისებში საკუთარი ინციდენტი ჰქონდა.

„მკბენდა სახეზე, მე ვეუბნებოდი, რომ არ მომწონდა და ის დამსდევდა,“ – იხსენებს ის ამ კვირაში. „ვიცინოდი, რადგან 22 წლის ვიყავი და ეს ყველაფერი დამთრგუნველი იყო.“ ახლა, წლების შემდეგ, ამბობს, რომ ამ ქცევას ფიზიკურ ძალადობად აღიქვამს.

„ამ სპექტრის ყველაზე მსუბუქ შემთხვევაშიც კი, კულტურა ქალების ტოკენიზაციასა და სექსუალიზაციას ემსახურებოდა,“ – ამბობს ლონგი. ეს ხელს უწყობდა „კაცურ კამარადიას“, სადაც ადვილად შედიოდა „გაუპატიურების ხუმრობები და ქალების დამცირების ხუმრობები“, ხოლო განსხვავებული პერსპექტივები გარეთ რჩებოდა.

ტელევიზიის სცენარისტ ჯეკ სერლის თქმით, პანელური შოუების აღზევებამ – სიტკომების ხარჯზე – უფრო დაპირისპირებული კომედიის ფორმა შექმნა, სადაც დომინირებდნენ „დიდი, აგრესიული“ მამაკაცები. „ქალებო – ფრთხილად, პანელური შოუებია!“ – ეწერა კომიკოს ჯო ბრენდის 2009 წლის Guardian-ის სტატიაში.

„პოსტ-ბრიტპოპის, პოსტ-ოუზის, პოსტ-Cool Britannia-ს, პოსტ-TFI Friday-ს შემდეგ, გვქონდა 90-იანების ბოლოს ექსუბერანტობა, მაგრამ ბოროტი, ხმაურიანი ელფერით, რომელიც აშკარად მოიცავდა მისოგინიას,“ – ამბობს სერლი. „ტელევიზიაში კაცები ასე ფიქრობდნენ: ‘ვიცი, რომ არ უნდა ვაკეთებდეთ ამას, მაგრამ მაინც გავაკეთეთ.’“

ჯესიკა ტუმი, Live Comedy Association-ისა და Women in Comedy ფესტივალის დირექტორი, მიუთითებს იმაზე, რომ იმ პერიოდში ფორმალური საჩივრის პროცედურები არ არსებობდა და ქალები ძალაუფლების პოზიციებზე ძალიან ცოტანი იყვნენ. „ყველაზე გამაღიზიანებელი წინადადება, რასაც ბოლო დროს ხშირად ვისმენ, არის: ‘რატომ არ განაცხადეს მაშინ?’ – როცა ბევრი მსხვერპლი უბრალოდ არ გრძნობდა თავს საკმარისად ძლიერად, ინფორმირებულად ან მხარდაჭერილად, რომ სცოდნოდა, როგორ ემოქმედა.“

___

აბა, რეალურად რა შეიცვალა? ბევრი რამ, თუ გავითვალისწინებთ ფემინისტური ბლოგინგის აღმავლობას, ქალების რიცხვის ზრდას ინდუსტრიაში ძალაუფლების პოზიციებზე და სოციალური მედიის შესაძლებლობას, ანგარიშვალდებულება მოითხოვო.

„რაც შეიცვალა, მხოლოდ მისოგინიის აღქმა კი არაა, არამედ კულტურული მზაობა, მას დაუპირისპირდეს – და ეს აღსანიშნავია,“ – ამბობს ტიპეტი.

მაგრამ სხვა მახასიათებლები უცვლელი დარჩა, ამბობს ტიპეტი და ამჟამინდელ ეპოქას „ლედ კულტურის ხელახალ ინტერპრეტაციას“ უწოდებს: ონლაინ ძალადობა, „ინსელ“ კულტურა და ისეთი ფიგურების პოპულარობა, როგორიცაა თვითგამოცხადებული მისოგინისტი ინფლუენსერი ენდრიუ ტეიტი. სხვები მიუთითებენ OnlyFans-ის პლატფორმის გავრცელებაზე, როგორც თანამედროვე მემკვიდრეზე ისეთი ლედების ჟურნალებისა, როგორიცაა Nuts და Zoo, და ამტკიცებენ, რომ ფართოდ ხელმისაწვდომი პორნოგრაფია, რომელსაც ხშირად თინეიჯერი ბიჭები უყურებენ, უფრო ექსტრემალურია, ვიდრე ოდესმე.

ამასობაში, რჩება ეჭვები, გაიზარდა თუ არა ინსტიტუციური ანგარიშვალდებულება ცნობიერების ზრდასთან ერთად. ამ კვირაში კომიკოსმა ლუსი ბომონტმა, რომელმაც თავი უოლიამსის გამოძიების ინფორმატორად გამოაცხადა, თქვა, რომ გააოცა საჩივრის შეტანის აშკარა გზის არარსებობამ. „ტელევიზიაში HR დეპარტამენტი არ არსებობს, არც სათანადო ზრუნვის ვალდებულება.“

ის ამბობს, რომ ეშინოდა, გავლენიან ფიგურებზე საჯაროდ საუბარი მის სატელევიზიო კარიერას დაასრულებდა. „მიზეზი, რატომაც ცნობილი ადამიანები არაფერს ამბობენ, ისაა, რომ სამუშაოს კარგავენ. არავის უნდა ეს გააფუჭოს.“

Guardian-ში გამოქვეყნებულ სტატიაში ის ამტკიცებს, რომ ზოგიერთი კაცის საზიანო ქმედებები ყველას თვალწინ ხდებოდა და ხშირად უგულებელყოფდნენ. „რაც ქალებსა და გოგონებს დაემართათ, ფარულად არ მომხდარა,“ – წერს ის. „ვფიქრობ, სწორედ ეს იწვევს ასეთ ეროვნულ აღშფოთებას – რადგან შეიძლებოდა ეს ყველაფერი დროულად გამოევლინათ, შეეჩერებინათ და ქალები ამ კაცებთან საშიშ სიტუაციებში არ აღმოჩენილიყვნენ.“

ტარა ჯოში, 2000-იანების პოპ-კულტურის პოდკასტ Twenty Twenty-ს თანაწამყვანი, აფრთხილებს, რომ 2000-იანები დასრულებულ ეპიზოდად არ უნდა მივიჩნიოთ. „ლედ კულტურა, ტაბლოიდური კულტურა, დიეტური კულტურა და მისოგინია ისევ არსებობს, უბრალოდ ახლა ოდნავ სხვანაირად, ალბათ უფრო ვერაგულად ვლინდება,“ – ამბობს ის.

ჯოში აღიარებს, რომ ძალადობაზე საუბარი ახლა უფრო ღიაა და მეტ ადამიანს შეუძლია ხმა ამოიღოს. „მაგრამ რეალობა ისაა, რომ რასელ ბრენდი 2020-იანებშიც კი მუშაობდა მსხვილ კინოპროექტებსა და სატელევიზიო გადაცემებში,“ – ამბობს ის. „ეს განაჩენი მხოლოდ იმიტომ გახდა შესაძლებელი, რომ ბრალდებებით იმდენად ბევრი ადამიანი გამოვიდა, რომ უარყოფა შეუძლებელი იყო.“

სერლი ამბობს: „ცნობილი ადამიანები ასე იქცევიან, როცა თავს ხელშეუხებლად გრძნობენ, რაც მოდის საკუთარი ფინანსური ძალის აღქმისგან: ყველა მათ გარშემო ვარსკვლავის კარგი რეპუტაციით ირჩენს თავს.

„სამწუხაროდ, ახლაც კი ძნელია ვინმეს დაავალდებულო, რომ ძალადობრივი ქცევა გაამჟღავნოს, თუ მისი ხელფასი სწორედ ამაზეა დამოკიდებული.“