ფილმის „მთის შენარჩუნება“ ვარსკვლავს, მილევა „გარა“ იოვანოვიჩს, თხებთან პრობლემები აქვს – ისინი გამუდმებით გარბიან. ამიტომაც ჩემი ინტერვიუ გარასთან გადაიდო იმ მომენტამდე, როცა ცხოველები კონტროლქვეშ იქნებოდნენ და გარა შეძლებდა მთის მწვერვალებიდან ჩამოსვლას თავის პატარა ზამთრის საცხოვრებელში, პატარა სოფელში, დედაქალაქ პოდგორიცასთან ახლოს, ვიდეოზარისთვის.
„უნდა მოუარო, რადგან სულ გზებს ეძებენ,“ ამბობს გარა, რომლის მონტენეგრულიდან ინგლისურად თარგმნის ბილიანა ტუტოროვი, ფილმის თანაავტორი და რეჟისორი, რომელმაც გარის ცხოვრებაზე სინისაიევინას მთებში შთამბეჭდავი ფილმი გადაიღო. „მაგრამ თხები კარგები არიან, განსაკუთრებით როცა მწყემსი იცნობთ. მე კარგი მწყემსი ვარ. მისმენენ.“
გარას ადამიანებიც უსმენენ, როგორც ტუტოროვმა და მისმა პარტნიორმა, თანაავტორმა და რეჟისორმა პეტარ გლომაზიჩმა რვა წლის წინ აღმოაჩინეს. მათი ეპიკური ერთგულება ამ მწყემსური თემის გადაღებისადმი, რომლის ცხოვრების წესსაც საფრთხე ემუქრება, დაფასდა: „მთის შენარჩუნებამ“ ფესტივალებზე არაერთი ჯილდო მოიპოვა მას შემდეგ, რაც წელს სანდენსის კინოფესტივალზე მსოფლიო დოკუმენტური კინოს გრან-პრი აიღო.
ფილმის ავტორებმა გარა პირველად მაშინ გაიცნეს, როცა ის გამოვიდა მიტინგზე მთავრობის გეგმების წინააღმდეგ, რომლის მიხედვითაც მთის დიდი ნაწილი ნატოს სამხედრო წვრთნების და იარაღის გამოცდის პოლიგონად უნდა გადაქცეულიყო. „ვიღაცას უნდა ეთქვა რამე, მაგრამ ყველა კაცი თავს იკავებდა,“ ამბობს გლომაზიჩი. „მერე კი ერთი ქალი ახტა თეთრ ცხენზე, აიღო მეგაფონი და წარმოუდგენელი სიტყვა წარმოთქვა. ეს იყო გარა.“
გლომაზიჩი თავად მწყემსების ოჯახიდანაა და კარგად ესმის უძველესი ტრანსჰუმანული კულტურის, როცა მწყემსები ზაფხულში პირუტყვს მაღალ მთებში აძღვებიან საძოვრებზე და იქ ცხოვრობენ, სანამ ზამთრის თოვლი არ ჩამოვა და ისევ დაბლობში არ ჩამოიყვანენ. ტუტოროვი სინისაიევინას ნათელი სინათლით მოიხიბლა („თითქოს დიდი სცენაა დიდი ამბისთვის,“ ამბობს ის) და ასევე აღაფრთოვანა იმან, თუ როგორ ეხუტებოდა გარა თავის 12 წლის ქალიშვილ ნადას. ამაში რაღაც ამოუცნობი იყო – მწყემსი დედის მძაფრი თავდაცვა თავისი ფარეხის მიმართ, ალბათ – და ტუტოროვმა მაშინვე იცოდა, რომ მეგობრები გახდებოდნენ. ყველას სურდა ფილმის გადაღება, რომელიც მწყემსებს დაეხმარებოდა სამხედროებისგან მთის დაცვაში. გარამაც იცნო, რომ ფილმის ავტორებს „მთის გადადგმის და მთელ მსოფლიოში გატარების ძალა ჰქონდათ“.
ამისთვის ტუტოროვმა, გლომაზიჩმა და მათმა პატარა ჯგუფმა წლები დაუთმეს გარის ფიზიკურად მძიმე შრომაში ჩაძირვას. მისი პატარა ზაფხულის ქოხი ელექტროენერგიის გარეშეა: წყალი ჭიდან უნდა ამოიტანო; დაბანა ვედროთი ხდება; საჭმელი შეშის ღუმელზე მზადდება. დაბალი ღრუბლები, მძვინვარე ქარიშხლები და ადრეული თოვლი ხშირად გადაუვლის, როცა მწყემსები ცხვრებს მგლებისგან იცავენ და დაკარგულ ძროხებს უზარმაზარ ფერდობებზე ეძებენ. გარა თითოეულ ძროხას, ცხვარს, პონისა და მწყემსის ძაღლს ინდივიდუალურად იცნობს, ხშირად სახელითაც. მისი პირუტყვის არცერთი ნაწილი არ იკარგება: ცხვრის ტყავები ყველის დასამზადებლად გამოიყენება, ნაკელი კი მებაღეებზე იყიდება.
ცხოვრების პარალელურად, რომლის ძირითადი წესებიც საუკუნეების განმავლობაში თითქმის არ შეცვლილა, ვხედავთ, როგორ იზრდება ნადა, ქალიშვილობის ზღვარზე, ორ სამყაროს შორის – ილამაზებს ფრჩხილებს, მღერის პოპსიმღერებს, მთიდან სკოლაში ჩადის და ზოგჯერ ისევ დედასთან ერთად სძინავს პატარა ქოხში.
ფილმში არის პატარა აღმოჩენები ასეთი ინტიმურობისა და ცოდნის, რასაც მხოლოდ მოთმინებით დაკვირვებითი გადაღება იძლევა. ერთ მომენტში გარა ამბობს, რომ შეუძლია იგრძნოს ბალახების სუნი, როცა ძროხები მაღალ საძოვრებიდან ბრუნდებიან და ახველებენ. თუ ცხოველებს თავისუფლად მოძრაობის საშუალება აქვთ, ისინი, გარის თქმით, ყოველთვის ყველაზე ნოყიერ საძოვრებს ირჩევენ.
ვაცნობიერებთ, რომ გარა ასეთ ცხოვრებას თანამედროვე კომფორტების გარეშე იმიტომ იტანს, რომ ეს მასაც აძლევს თავისუფლებას. „არ გვინდა ვიმუშაოთ კერძო მაღაზიაში თვეში 300 ევროდ,“ ეუბნება გარა თავის თანამწყემსებს, როცა ისინი არსებობის უფლებას იცავენ. „ბავშვობაში ვკითხულობდი სამყაროზე, ქალაქებზე, სადაც ყველაფერი ლამაზად ჩანს,“ ამბობს ის. ქალაქში გადავიდა, ქარხანაში მუშაობდა, მაგრამ ხელფასი შვილების სარჩენად არ ჰყოფნიდა და უფროსებისგან დაჩაგრულად გრძნობდა თავს. „გადავწყვიტე, რომ არავის ვიქნები დაქვემდებარებული. ბავშვებისთვისაც ბევრად უკეთესია ბუნებაში გაზრდა. ღმერთმა ყველაფერი მოგვცა, მაგრამ ხშირად არ ვიცით, როგორ გამოვიყენოთ.“
მთაში მას უფროსი არ ჰყავს. შეუძლია გაჩერდეს მდელოზე, დახუჭოს თვალები და მზეს სახეზე იგრძნოს. „არავინ განსაზღვრავს, როგორ გავივლი ცხოვრებას,“ ამბობს ის. „თავისუფლებას ფასი არ აქვს.“
მთა გარას საარსებო წყაროს აძლევს, მაგრამ მისი დაცვა სულიერ კავშირშია ფესვგადგმული. „მთას ცოცხალ არსებად ვგრძნობ. მთა მაძლევს ძალას და სულის განკურნებას. თუნდაც საარსებო წყაროს არ ვიღებდე, მაინც დავიცავდი მას. თუ ვინმე მაიძულებდა ამერჩია ჩემი სიცოცხლე და მთის მომავალი თაობებისთვის შენარჩუნება, არ დავფიქრდებოდი: სიცოცხლეს დავთმობდი და ვიტყოდი – ‘მთა დარჩეს’.“
ფილმი ამ კავშირს ისეთი ემოციური ძალით ასახავს, რომ მაყურებელს მოულოდნელი დანაკარგის განცდა ეუფლება, როცა სცენა უცებ გადადის ტელევიზიის სტუდიის გვერდით, დახშულ ოფისის დერეფანში, სადაც გარას სამხედრო ოფიცრებთან უწევს დაპირისპირება. ოფიცრის არგუმენტები კიდევ უფრო აბსურდულად ჟღერს, რადგან ოთახში ერთადერთი პირბადიანი სწორედ ისაა.
ასეთ მომენტებში ფილმი თითქოს გაქრობის პირას მყოფი ცხოვრების წესის ელეგიას ჰგავს. თუ სამხედროები არ გაანადგურებენ მწყემსების კავშირს მთასთან, ამას ეკონომიკა გააკეთებს. მთიანი სოფლების მოსახლეობა მთელ ევროპაში მცირდება და მიწები მიტოვებულია, რადგან ტრადიციული მეურნეობა ეკონომიკურ სარგებელს ვეღარ იძლევა. გარა შიშობს, რომ უძველესი უნარები გაქრება, რადგან მწყემსების რიცხვი იკლებს. თუმცა ამაყობს, რომ თავისი შრომით შვილები უნივერსიტეტში გაუშვა. ნადა, მისი უმცროსი, ახლა 20 წლისაა და ბიოლოგიას სწავლობს უნივერსიტეტში; სურს მიკრობიოლოგი გახდეს.
მაგრამ გარა შეიძლება არ იყოს მწყემსების ბოლო თაობა. ტუტოროვი ამბობს, რომ დღეს მწყემსებისთვის ჩვეულებრივია უნივერსიტეტში სწავლა და შემდეგ ოჯახური ტრადიციის გაგრძელება, ან მწყემსობის სხვა პროფესიასთან შეთავსება.
„ვფიქრობ, ორივე შეიძლება,“ ამბობს ნადა. „მინდა დავამთავრო სწავლა და მიკრობიოლოგად ვიმუშაო, მაგრამ თუ ცხოვრება გადაწყვეტს, რომ ამ საქმეს უნდა მივუძღვნა თავი, ამასაც მივიღებ.“ მასაც დედის მსგავსად ღრმა კავშირი აქვს მთასთან. „როცა მიჭირს, ხშირად მთას ვესაუბრები, რადგან ის უსჯელოდ მოგისმენს,“ ამბობს ის.
ფილმი დასრულდა 2025 წლის ზაფხულში, როცა მთავრობამ მოულოდნელად გააუქმა სამხედრო პოლიგონის გეგმები. „ფილმი უკვე მზად გვქონდა, ორი დიდი ფესტივალიდან მოწვევაც მივიღეთ, მაგრამ გადავწყვიტეთ, მონტაჟი თავიდან გაგვეხსნა და დაგეგმილი პრემიერები გადაგვეხადა,“ ამბობს ტუტოროვი. „ისინი იმდენად გულწრფელად გვიზიარებდნენ ყველაზე ინტიმურ მომენტებს, რომ ვიფიქრეთ: ეს გამარჯვების მომენტიც აუცილებლად უნდა შევიტანოთ.“
გარა ამ მომენტს განსაკუთრებულად აფასებს. „უცებ თავი დედოფლად ვიგრძენი ჩემს სასახლეში; მთა ჩემი სასახლეა და თავისუფალი ვარ,“ ამბობს ის. ფილმის ფესტივალური ტური, რომელიც თავდაპირველად ბრძოლის ნაწილი უნდა ყოფილიყო, გარასთვის გამარჯვების ტურად იქცა – ის სანდენსში, შვეიცარიაში, სარაევოში, ლონდონსა და კოპენჰაგენში იმყოფებოდა ჩვენებებსა და ინტერვიუებზე. „დაუვიწყარია და ძალიან ლამაზი – უამრავ კარგ ადამიანს შევხვდი სხვადასხვა კულტურიდან.“
მთისთვის ბრძოლა და უძველესი ცხოვრების წესის ცოდნისა და თავისუფლების შენარჩუნება მდიდარი ამბავია, მაგრამ „მთის შენარჩუნება“ კიდევ უფრო ძლიერ პირად ისტორიასაც შეიცავს ძალადობის, მწუხარებისა და გადარჩენის შესახებ. აქ მის მოყოლას სპოილერი იქნებოდა, მაგრამ ეს ამბავი ბუნებრივად გამოიკვეთა დროისა და ნდობის შედეგად, რაც ფილმის ავტორებს გარასთან ჰქონდათ. „ყოველთვის ვგრძნობდი ვალდებულებას – ყველაფერი უნდა გამეკეთებინა და ყველა გზით მთა გადამერჩინა,“ ამბობს გარა. „გადამღები ჯგუფი ძალიან მალე ჩვენი ოჯახის ნაწილი გახდა. ოჯახთან და მეგობრებთან კი გულწრფელი ხარ და ყველაფრის გაზიარება გინდა.“
ტუტოროვისთვის ძალის მომცემი იყო იმის ნახვა, თუ როგორ „ზეიმობენ გარა და მისი ოჯახი საკუთარ ჭრილობებს“, მაშინ როცა ფილმის ავტორები ცდილობდნენ გამოეყვანათ სინათლეზე „ის, რაც ჩვენს კულტურაში შესაძლოა ბნელად ითვლებოდეს“.
„ასევე ვაცნობიერებთ, რომ მათ ამბავს მითოლოგიური სიღრმე აქვს,“ ამატებს ის. „და გარა ყოველთვის ჭკვიანურად ამბობდა გადაღებისას: ‘ეს მხოლოდ ჩემი ამბავი არ არის. ეს ყველა ქალის ამბავია.’“
ამიტომაც ფილმი ზეიმობს ერთი ქალის ძალას ყველა განზომილებაში – პოლიტიკურში, ფიზიკურში, პირადში, სოციალურსა და კულტურულში. ამაყია თუ არა გარა მიღწეულით? „დიახ, საკუთარ თავზე ვამაყობ და მინდოდა ყველა თაობისთვის მეჩვენებინა, რომ ქალებმა და დედებმა უნდა იპოვონ მთელი ძალა, რომ შვილები დაიცვან.“
ბოლოს ერთი კითხვა: შეიძლება თქვენი გემრიელი ყველი გავსინჯო? გარა, ნადა და ფილმის ავტორები იცინიან. „როცა ბრიტანეთში დავბრუნდებით, ვეცდებით ერთი ყველი შევაპაროთ,“ ამბობს ტუტოროვი.
