როდესაც მ. ჯონ ჰარისონი ბუკერის პრემიის გამარჯვებულად გამოაცხადეს ორშაბათ საღამოს, 81 წლის მწერალი აშკარად გაოგნებული ჩანდა. ათწლეულების განმავლობაში, მიუხედავად იმისა, რომ მისი კარიერა დიდხანს გაგრძელდა და ხშირად უგულებელყოფილი იყო ლიტერატურული ისტებლიშმენტის მიერ, მან მოიგო პრემია, რომელიც აქამდე არასდროს გადაცემულა სამეცნიერო ფანტასტიკის მწერლისთვის, თანაც აშკარად ფანტასტიკური წიგნით.
მისი თაყვანისმცემლები, მათ შორის მრავალი ცნობილი ავტორი, აღფრთოვანებულნი არიან. „ათწლეულების განმავლობაში ეს იყო სტანდარტული – და მართებული – ნერდული წუწუნი, რომ წინადადება წინადადებაზე, წიგნი წიგნზე, ჰარისონი ერთ-ერთი უდიდესი მწერალია, წერტილი, მაგრამ ‘მთავარი’ პრემიები ამას არასდროს ასახავდა,“ ამბობს ჩაინა მიევილი, რომელმაც გასულ კვირას გოლდსმიტსის პრემია მოიგო თავისი 1,200-გვერდიანი სპეკულაციური რომანით The Rouse. ჯერ კიდევ 2002 წელს მიევილმა დაწერა, რომ ჰარისონისთვის ბუკერის არმინიჭება იმ დროისთვის „ლიტერატურული ისტებლიშმენტის გაკოტრებასა და ჟანრულ სნობიზმს“ ამტკიცებდა. ახლა კი ამბობს: „ძალიან მიხარია, ჰარისონისთვისაც და პროზისთვისაც.“
მიუხედავად იმისა, რომ ზოგიერთი წარსული ბუკერის პრემიის ლაურეატი ძლიერ ეყრდნობა სამეცნიერო ფანტასტიკას – მარგარეტ ეტვუდი, კაზუო იშიგურო, იან მაკიუენი – ჰარისონი პირველი გამარჯვებულია „ნამდვილი სამეცნიერო ფანტასტიკის“ სფეროდან, განაცხადა ბუკერის პრემიის ფონდის აღმასრულებელმა დირექტორმა გაბი ვუდმა ორშაბათს. პულიცერისა და ნობელის პრემიებიც იშვიათად აქცევენ ყურადღებას სამეცნიერო ფანტასტიკას, თუმცა ნობელი პატივს სცემდა იშიგუროსა და დორის ლესინგს – ორივე მათგანი ითვლება ლიტერატურულ მწერლებად, რომლებიც ზოგჯერ მიმართავენ სამეცნიერო ფანტასტიკას, ვიდრე ჟანრის „სუფთა“ წარმომადგენლებად, რაც, შესაძლოა, უფრო მისაღებს ხდის მათ ფართო მკითხველისთვის.
იშიგურო ამბობს, რომ როდესაც ბრიტანულ ლიტერატურულ სცენაზე გამოჩნდა, გაკვირვებული იყო, რატომ „გაამწყვდიეს სამეცნიერო ფანტასტიკა გეტოში“ ისტებლიშმენტმა. მისი აზრით, ამან „ნამდვილი ზიანი მიაყენა ‘ლიტერატურული პროზის’ განვითარებას დიდ ბრიტანეთში“ და „პირადად მხოლოდ 2000-იანების დასაწყისში იგრძნო თავისუფლება ამ მიმართულებით წასასვლელად, როცა შენიშნა – და შეშურდა – ახალგაზრდა მწერლების, როგორიცაა დევიდ მიტჩელი და ალექს გარლანდი, რომლებიც აშკარად შთაგონებულნი იყვნენ სამეცნიერო ფანტასტიკით, კომიქსებითა და ვიდეოთამაშებით“. თუმცა აღნიშნავს, რომ მისი მენტორი და მასწავლებელი ანჯელა კარტერი „ასეთ წინასწარგანწყობებს მოკლებული იყო“ და ხშირად იყენებდა სამეცნიერო ფანტასტიკის ელემენტებს თავის შემოქმედებაში.
ის უსვამს ხაზს განსხვავებას ლიტერატურული ისტებლიშმენტის დამცინავ დამოკიდებულებასა და კინოს დამოკიდებულებას შორის: „თუნდაც ყველაზე ინტელექტუალური კრიტიკოსები“ აღმერთებდნენ ფრიც ლანგის „მეტროპოლისს“, კუბრიკის „2001: კოსმოსური ოდისეას“ და ტარკოვსკის „სოლარისს“, როგორც „კინოს ისტორიის მნიშვნელოვან მონაპოვრებს“.
მწერალი და კრიტიკოსი ოლივია ლეინგი ეთანხმება, რომ ლიტერატურულ სამყაროს „სასაცილოდ დიდი დრო დასჭირდა იმის გასააზრებლად, რომ რეალიზმი სულაც არ არის აუცილებელი იმისთვის, რომ აღწერო, როგორია გვიანი კაპიტალიზმისა და დანგრეული მოდერნულობის ეპოქაში ცხოვრება“. ჰარისონმა „ბოლოს და ბოლოს მიიღო თავისი აღიარება“ ამ კვირის გამარჯვებით.
ჰარისონის გამარჯვებული წიგნი, „ყველაფრის დასასრული“, შეიძლება პოლი-კრიზისის რომანად ჩაითვალოს. მასში იდუმალი უცხოპლანეტური ფენომენები, სახელად iGhetti, ჩნდება დედამიწაზე და სულ უფრო მეტად ამრუდებს რეალობის ქსოვილს. ეს უცხოპლანეტელები შეიძლება სიმბოლურად წარმოადგენდნენ AI-ს, კლიმატის დეგრადაციას, პოლიტიკურ ქაოსს, ბრექსიტს, უკონტროლო კაპიტალიზმს ან ყველაფერს ერთად.
ამიტომ, მიუხედავად მომავლის ელემენტებისა, წიგნი ძალიან თანამედროვე ამბად აღიქმება. „გავიგე, რომ ვიღაცამ დაჯილდოების ცერემონიალზე ჰარისონს ჰკითხა, ‘გაქვთ თუ არა რაიმე პროგნოზი მომავლისთვის’,“ ამბობს მწერალი მიშელ ფაბერი. „ეს კარგად ასახავს იმ ადამიანების შეზღუდულობას, ვინც ვერ ხვდება, რას აკეთებს საუკეთესო, ე.წ. ‘სამეცნიერო ფანტასტიკა’.“ „ყველაფრის დასასრული“ მყარად ეხება აწმყოს – „ეს არის ახსნა იმ მომავლისა, რომელშიც უკვე ვცხოვრობთ,“ ამატებს ფაბერი.
აღიარება, უდავოდ, ჰარისონს ახალ მკითხველებს მოუტანს – შესაძლოა, მათ შორის ყოფილ სკეპტიკებსაც, ვისთვისაც ეს წიგნი დაამტკიცებს, რომ ჟანრი შეიძლება იყოს როგორც ლიტერატურული, ასევე მწვავედ პოლიტიკური. NielsenIQ BookData-ს ცნობით, გამარჯვებამდე გაყიდვები 13,400 ეგზემპლარს შეადგენდა. წინა წლების გამოცდილებიდან გამომდინარე, ჰარისონს უახლოეს თვეებში ათიათასობით ახალი ეგზემპლარის გაყიდვა შეუძლია.
ჰარისონის გამარჯვება „ჟანრული პროზის სერიოზულობისთვის უზარმაზარი გამარჯვებაა“, ამბობს მწერალი ჯულია არმფილდი, რომელმაც ამბის გაგებისას იტირა კიდეც. თუმცა ეს ასევე გამარჯვებაა იმ ტიპის პროზისთვის, რომელიც „ეწინააღმდეგება გაშიფვრას“. მართლაც, როგორც ჰარისონმა ამ კვირაში Guardian-თან ინტერვიუში თქვა: „ჩემი პრობლემა ყოველთვის ის იყო, რომ ჟანრში არ მჯერა.“ მან თავისი წიგნი „სამეცნიერო ფანტასტიკასთან ახლოს მდგომად“ დაახასიათა.
ზოგიერთი ტიპის წერა „ჟანრულ საზღვრებს უადგილოს ხდის,“ ამბობს კრიტიკოსი და მწერალი კრის პაუერი. ჰარისონის უფრო „სუფთა“ სამეცნიერო ფანტასტიკის წიგნებშიც კი, ის ჟანრს ამრუდებს, „დაშლის პროცესში აქცევს სამეცნიერო ფანტასტიკის კლიშეებს და კითხვის ნიშნის ქვეშ აყენებს ჟანრის მილიტარიზმს“. 60-იანი წლებიდან მოყოლებული, ის „ყოველთვის არღვევს წესებს“.
ჰარისონი „მწერლების მწერალია, ვიდრე უბრალოდ სამეცნიერო ფანტასტიკის მწერალი,“ ეთანხმება მწერალი იზაბელ ვაიდნერი. კომერციალიზებულ საგამომცემლო კულტურაში, „რომელიც, როგორც წესი, აჯილდოებს კონვენციურობას, მათ შორის, შესაძლოა, თვითნებურ ჟანრულ კონვენციებსაც,“ ჰარისონი წერს პროზას, „რომელიც წინასწარგანწყობილი წარმოდგენების მიღმა გადის, თუ რა არის რომანი.“ პაუერი ვარაუდობს, რომ ჰარისონის შემოქმედება აჩვენებს, რომ ჟანრული კატეგორიები უფრო სასარგებლოა მარკეტინგისთვის, ვიდრე ესთეტიკისთვის. „ბევრი ყველაზე საინტერესო რომანი ყოველთვის ურევდა ამ ყველაფერს,“ ამატებს ის.
მწერალი ჯეფ ვანდერმირი ამბობს, რომ ცდილობს თავიდან აიცილოს „ჟანრი თუ ლიტერატურა“ დებატები – მისი აზრით, ეს „უსარგებლოა ან, გულწრფელად რომ ვთქვათ, უბრალოდ მოსაწყენი და არაფრისმომცემი“. ის ამატებს: „რაც ნამდვილად მადარდებს, არის ის, როცა ეს დებატები, ორივე ‘მხარისგან’, ამცირებს რთულ მხატვრულ ნაწარმოებებს კარიკატურამდე. ან როცა ეს დებატები კარს უღებს ელიტიზმს, რაც პრესტიჟსა და მკითხველთან წვდომას ზღუდავს, მაშინ როცა ეს არაფერ კავშირშია ნაწარმოების ხარისხთან.“
ჰარისონის 2023 წლის „ანტიმემუარის“ Wish I Was Here მიმოხილვისას, პაუერმა ჰარისონი „საუკეთესო ბრიტანელ მწერლად“ მოიხსენია, „რომლის შესახებაც არასდროს გსმენიათ“. სამი წლის შემდეგ, ლიტერატურულმა ისტებლიშმენტმა გაიღვიძა, ჰარისონი მოულოდნელად გახდა ცნობილი, მისი თაყვანისმცემლები კი ბუკერის ბრწყინვალებაში აბანავებენ თავს. ვაიდნერი ასე აჯამებს: „მისი გამარჯვება გამარჯვებაა ლიტერატურისთვის, ჩვენთვის და იმ ყველაზე გადაშენების პირას მყოფი რამისთვის – აზროვნებისთვის.“
