ფილოსოფოსი ლუდვიგ ვიტგენშტაინი ამტკიცებდა, რომ ჩვენი რეალობის გაგება ფუნდამენტურად არის დაკავშირებული და ფორმირებული იმ ენით, რომლითაც მასზე ვსაუბრობთ. თუმცა არსებობს ადგილი, სადაც ვენაში დაბადებული მოაზროვნის არგუმენტი აზრს კარგავს. „გეი საუნები არის სივრცეები, სადაც ენა კვდება,“ ამბობს ვრატისლავ მანიაკი, ჩეხი მწერალი და ლიტერატურის მკვლევარი.
წიგნში „ვიტგენშტაინი გეი საუნაში“, რომელმაც წელს ჩეხურ და გერმანულ ენებზე გამოსვლისთანავე დიდი გამოხმაურება გამოიწვია, მანიაკი ფიქციურად აცოცხლებს ვიტგენშტაინს, რომელსაც რომანტიკული ურთიერთობები ჰქონდა როგორც მამაკაცებთან, ასევე ქალებთან, და რომელსაც ვენაში მდებარე ჰერენსაუნაში „კაიზერბრუნდლში“ შეჰყავს – იმ დროს გაზეთებში „მსოფლიოს ყველაზე სტილურ აბანოდ“ აღიარებულ დაწესებულებაში.
„მის მარცხნივ და მარჯვნივ წყალში მბზინავი, ნესტიანი მამაკაცის ზურგები, სქელი ბალნით დაფარული ზედა ტანები და სიცივით გამაგრებული ძუძუსთავები ჩანს,“ წერს მანიაკი. ვიტგენშტაინი წარმოდგენილია როგორც სურვილით შეპყრობილი ადამიანი, რომლის დაძაბულობასაც კაიზერბრუნდლის ხის სკამებზე მხოლოდ ხელით კმაყოფილება თუ ხსნის.
„მიუხედავად იმისა, რომ ვიტგენშტაინს ფილოსოფიის ყველა საიდუმლოს ამოხსნა სურდა, მან ადამიანის არსებობის ყველაზე დიდ ნაწილს – სხეულს – ყურადღება არ მიაქცია,“ ამბობს 38 წლის მანიაკი, რომელიც პრაღის კარლის უნივერსიტეტში ჟურნალისტიკას ასწავლის.
ვიტგენშტაინი, ავსტრო-უნგრეთის იმპერიიდან გამოსული ყველაზე გავლენიანი ფილოსოფოსი, არასოდეს საუბრობდა თავის ჰომოსექსუალობაზე. თავად მანიაკი შედარებით გვიან, 2017 წელს, გამოვიდა, მას შემდეგ, რაც უკვე ცნობილი იყო როგორც მოკლე მოთხრობების პრემირებული ავტორი. თუმცა მისი ესეისტური მოგზაურობა ეწინააღმდეგება ცენტრალური ევროპის იმ საზოგადოებრივ იმიჯს, თითქოს ეს რეგიონი ღრმად ჰომო- და ტრანსფობიურია ან თუნდაც ჩაკეტილი.
მიუხედავად იმისა, რომ უნგრეთის, ჩეხეთისა და სლოვაკეთის პოლიტიკურ ლანდშაფტში მემარჯვენე პოპულისტები ძლიერად არიან წარმოდგენილნი, მანიაკი მიიჩნევს, რომ ქვიარ სუბკულტურებს ცენტრალურ ევროპაში ღრმა ფესვები აქვს. ბუდაპეშტში მდებარე ისტორიულ, XVI საუკუნის ოსმალეთის თურქულ აბანო „რუდასში“, რომელიც სამუშაო დღეებში მხოლოდ მამაკაცებისთვისაა ღია, ის შეგვახსენებს, რომ თავად ტერმინი „ჰომოსექსუალობა“ პირველად XIX საუკუნის 60-იან წლებში უნგრელმა მთარგმნელმა და პროგრესისტმა კარლ მარია კერტბენიმ შექმნა.
მანიაკი სექსუალურ ეპიფანიებს განიცდის ბერლინის KitKatClub-ში გართობისას. პრაღაში კი მკითხველს ქალაქის წარსულ და თანამედროვე „კრუიზინგის“ მარშრუტებზე ატარებს, მათ შორის კლდოვან ბილიკებზე, რომლებიც პოდოლის რაიონის საცურაო აუზის ზემოთ მდებარეობს. ჯერ კიდევ 1970-იან წლებში ადგილობრივმა გეი მამაკაცებმა სიმბოლური აქცია გამართეს, როცა პრაღის სახელმწიფო ოპერის საზოგადოებრივი ტუალეტები დაანგრიეს და დემონტაჟისას წითლად შეფერილი ფილები სამახსოვროდ წაიღეს.
„მიუხედავად იმისა, რომ გეი საუნები თაობათა საკითხია და ახალგაზრდებს თავიანთი ქვიარ სივრცეები აქვთ, ეს აჩვენებს, როგორ შეიძლება ქალაქის სივრცის სუბვერსიულად გადახედვა და მისი ტკბობა – ეს სოციალური წინააღმდეგობის სახელმძღვანელოა,“ ამბობს მანიაკი.
ცენტრალური ევროპის ბევრ კონსერვატორ და მემარჯვენე პოლიტიკოსს ჰომოსექსუალობა და ქვიარობა „დეკადენტური“ დასავლეთიდან შემოტანილ კულტურულ იმპორტად მიაჩნია, რომელიც 1989 წლის შემდეგ ლიბერალური დემოკრატიის ფრთებით შემოვიდა. თუმცა მანიაკის მოგზაურობა ერთადერთი ბოლო დროინდელი წიგნი არ არის, რომელიც ამ ნარატივს ეჭვქვეშ აყენებს.
„ცენტრალურ ევროპას, განსაკუთრებით მის დედაქალაქებს – ბუდაპეშტს, ვენას და პრაღას, რომლებიც მაშინ ავსტრო-უნგრეთის იმპერიის ნაწილი იყო – სექსუალური იდენტობის იდეის განვითარებაში ცენტრალური როლი ჰქონდა, რადგან ბევრი მნიშვნელოვანი თანამედროვე სექსოლოგი აქედან იყო წარმოშობით,“ ამბობს ანიტა კურიმაი, პენსილვანიის ბრინ მავრის კოლეჯის ისტორიკოსი და 2020 წლის წიგნის „Queer Budapest, 1873–1961“-ის ავტორი.
მისი წიგნი აჩვენებს, რომ ბუდაპეშტში დიდი ხანია არსებობს „კრუიზინგის“ ადგილები დუნაის გასწვრივ და მხოლოდ მოწვევით მოქმედი გეი კლუბები სასახლეებში, რომლებიც საზოგადოებრივი საიდუმლოს სტატუსით სარგებლობდა. „იმის გამო, რომ განათლებულ ელიტებში ფართოდ იყო გავრცელებული გერმანული და ფრანგული ენები, ეს დედაქალაქები ევროპის იდეებისა და სხეულების მიმოცვლის ნაწილი იყო,“ ამბობს კურიმაი.
მედიცინისა და სამართლის სფეროებსა და პოლიციის შიდა დისკუსიების მიღმა, ეს თემა მართლაც უმეტესად ტაბუირებული იყო. თუმცა არსებობდა გამონაკლისებიც, მაგალითად, უნგრელი მწერლის სომა გუტის 1908 წლის კრიმინალური რომანების სერია „ჰომოსექსუალური სიყვარული“, სადაც დეტექტივი ტუზარი ორი მდიდარი მამაკაცის ტრაგიკულ სიყვარულის საქმეს იძიებს. ომს შორის პერიოდში ჩეხოსლოვაკიაში გამოდიოდა პროგრესული ჰომოსექსუალური ჟურნალი „ხმა“, რომელიც სექსუალურ რეფორმას უჭერდა მხარს და გაცნობის განცხადებებსაც აქვეყნებდა.
სახელმწიფო სოციალიზმის პირობებში, მამაკაცთა ჰომოსექსუალური აქტების დეკრიმინალიზაცია ჩეხოსლოვაკიასა და უნგრეთში 1961 წელს მოხდა, რაც უფრო ადრე იყო, ვიდრე დიდ ბრიტანეთსა და ზოგ სხვა ევროპულ ქვეყანაში. თუმცა, საზოგადოებრივი წესრიგის დარღვევისთვის ადამიანები მაინც ისჯებოდნენ. „სოციალიზმის პირობებში გარკვეული ლიბერალური სექსუალური პოლიტიკა სავალდებულოდ არ უპირისპირდებოდა გენდერულ ნორმებს,“ ამატებს კურიმაი.
პრაღაში მანიაკის წიგნმა შთაგონება მისცა ახალ გამოფენას, რომელიც ცენტრალური ევროპის ხელოვნებაში მასკულინობის გამოსახულებებს ეძღვნება და DOX თანამედროვე ხელოვნების ცენტრში იმართება. გამოფენას სახელწოდება „ანდროსი“ ჰქვია, რაც ბერძნულად „მამაკაცურს“ ნიშნავს და ყურადღებას ამახვილებს მარტოობის, მოწყვლადობისა და არასრულფასოვნების თემებზე: ნამუშევრებზე გამოსახულია ბუნდოვანი ან დნობის პირას მყოფი მამაკაცის სახეები, ხოლო მამაკაცის ანტიკური სხეულის იდეალი ისეა დეკონსტრუირებული, რომ მხოლოდ ფრაგმენტული ტორსოს ქანდაკებები რჩება. თითოეული ნამუშევარი შეგვახსენებს, როგორ კარგავს ტრადიციულად გაგებული მასკულინობა თავის კონტურებს.
„მასკულინობამ, რომელსაც საზოგადოება ოდესღაც ცენტრალურ საზომად მიიჩნევდა, დაკარგა თავისი სრულყოფილი პროფილი, რადგან ისიც არასრულყოფილი, ნაკლიანი და გამოუსწორებელი ბზარებით აღბეჭდილი აღმოჩნდა,“ წერს მანიაკი გამოფენის კატალოგში. თუმცა ის ოპტიმისტურად ჟღერს. „არ მიყვარს ტერმინის – ‘მასკულინობის კრიზისი’ – გამოყენება,“ ამატებს ის. „რადგან ყველა ტრანსფორმაცია კრიზისი არ არის.“
ვრატისლავ მანიაკის წიგნის „ვიტგენშტაინი გეი საუნაში“ ინგლისურენოვანი თარგმანი Seagull Books-ის მიერ 2027 წელს გამოიცემა.
