„ეს ხომ საშინელებაა, არა?“ – ამბობს რაიან განდერი და ეშმაკურად იღიმის, როგორც ურჩი სკოლის მოსწავლე. „ხალხი შემიძულებს, როცა ამას დაწერთ.“ 50 წლის კონცეპტუალური ხელოვანი ახლახან მიხსნა, რატომ არ უყვარს ხატვა ან ფერწერა და რატომ მიაჩნია ეს პროცესი „უსარგებლოდ და სულელურად“. განმარტავს: „რეალობის ფანქრითა და ქაღალდზე გადატანა ჩემთვის სრულიად შეშლილ საქციელად ჩანს. ეს ძალიან უცნაური აქტია. რატომ უნდა დაგხატო, როცა უბრალოდ ფოტოს გადაღება შემიძლია?“

განდერს ბევრი ასეთი აზრი აქვს – დაწყებული იმით, როგორ ვზომავთ შრომის ღირებულებას, დამთავრებული იმით, რატომ იყო 90-იანი წლების ბრიტანული ხელოვნება სისულელე (ამაზე მოგვიანებით). მას ასევე აქვს კომუნიკაციის შესანიშნავი უნარი, რაც მის ნათქვამს ყველაზე აშკარა ჭეშმარიტებად აქცევს. რამდენიმე საათის შემდეგ, რომელიც მასთან გავატარე, ვფიქრობ: „განდერი არ არის შეშლილი – ყველა დანარჩენია.“

მისი ანტიფერწერული პოზიციის კიდევ უფრო დამაბნეველი ფაქტია, რომ მისი ახალი გამოფენა, „Maybe: Ryan Gander“, რომელიც ისტბორნის Towner გალერეაში იმართება, ახალ ნამუშევრებს – და, მოემზადეთ – ფერწერულ ტილოებსაც კი მოიცავს. ვცდილობ გავარკვიო, რასთან გვაქვს საქმე, თუმცა როგორც კი ამაზე ვეკითხები, განდერი ყოველთვის საინტერესო თემებზე გადადის.

ეს თემები მოიცავს შინტოს ფილოსოფიას, ძველი ბერძნული დროის ორი კონკურენტი ცნების (კრონოსი და კაიროსი) განსხვავებას და იმას, როგორ შეგვიძლია გადავარჩინოთ პლანეტა თვითგანადგურებისკენ მიმავალი მოხმარების ტრაექტორიიდან. „დედაჩემს ასეთი გამონათქვამი აქვს: „სუდარას ჯიბეები არ აქვს“. და მართალიცაა. ვერ წავიღებ ჩემს სმუზის აპარატს და ინვალიდის ეტლს, როცა წავალ.“

ეს ყველაფერი ძალიან საინტერესოა, მაგრამ თითქოს არაფერ კავშირშია იმ ფერწერასთან, რაზეც ვეკითხებოდი. თუმცა, როგორც ხშირად ხდება განდერთან საუბრისას, მისი შეხედულებები საბოლოოდ მის ფართო კონცეფციას უკავშირდება – რა უნდა იყოს ხელოვნება. ეს არ არის ნივთები – სკულპტურები, ფერწერა, ვაზები და ა.შ. – არამედ ისტორიები, რომლებსაც ისინი შთააგონებენ, გრძნობები, რასაც იწვევენ. ალბათ ამიტომაც გამოფინა ოდესღაც ნიავი, რომელიც ცარიელ თეთრ ოთახში ქროდა. „ხელოვნება არ უნდა იყოს გაზომვადი,“ ამბობს ის. „ის უნდა იყოს ეფემერული. უნდა ჰგავდეს გაზს.“

თუ განდერს აქვს იდენტობა როგორც ხელოვანს, მაშინ ეს არის ხელოვანი, რომელიც მიზანმიმართულად გაურბის იდენტობას. ის ჩესტერში დაიბადა მძიმე ძვლების მტვრევადი დაავადებით, რის გამოც დიდ დროს საავადმყოფოში ატარებდა და მისი წარმოსახვა თავისუფლად დაჰქროდა. წარსულში მისი პროექტები მოიცავდა კოქტეილის რეცეპტებს, საგანძურის ძიებებს, სავაჭრო აპარატებს, ხისგან გამოკვეთილ პრეზერვატივებს და საჭადრაკო დაფებს, რომლებიც ავტომობილის ნაწილებისგან იყო შექმნილი (მისი მამა Vauxhall-ის ინჟინერი იყო). მისი აზრით, ხელოვნება შეიძლება და უნდა იყოს ყველაფერი – ხუმრობა, ახალი სიტყვა, ბეტონის მანქანა. ან თუნდაც, როგორც ერთხელ თქვა, „ძაღლის ნეხვის ნაჭერი ჯოხზე“.

მაშ, რატომ, ეკითხება გაკვირვებით, არის ამდენი ხელოვნება შექმნილი იმისთვის, რომ კედელზე ჩამოეკიდოს? „როგორც ხელოვანს, შენ გაქვს შესაძლებლობა, ყველაფერი გააკეთო და ნებადართული გაქვს საზოგადოებრივი ნორმების მიღმა იმოქმედო. და მაინც, ხელოვნების 99% ბრტყელი და ოთხკუთხაა.“

ცხადია, პასუხი შეიძლება იყოს ის, რომ ხალხი უფრო მეტად იყიდის ლამაზ სურათს, ვიდრე – და ეს ჩემი ვარაუდია – ძაღლის ნეხვს ჯოხზე. „ჰო. და პრობლემა ჩემთვის ისაა, რომ ამ დროს ხელოვნებას აღარ ვქმნით.“

გალერეები ხშირად ეუბნებოდნენ განდერს, რომ სხვადასხვა სტილში ცეკვა მის კარიერას დაღუპავდა. „სრულიად უგულებელვყავი ეს და პირიქით, აგრესიულად ვიქცეოდი,“ ამბობს მხრებს აჩეჩვით. „და 30 წელია, არასდროს არ გამიყიდია ნამუშევარი.“

მას ყოველთვის უკვირდა, რატომ ქმნიან ხელოვანები საუკუნეების განმავლობაში ერთი და იმავე ტიპის ნამუშევრებს. „შეგიძლია ყველაფერი გააკეთო ამ სამყაროში და მაინც ერთსა და იმავეს აკეთებ ისევ და ისევ?“ ამბობს ის. „ჩემთვის კრეატიულობა ნიშნავს ხტუნვას, არა გამეორებას. ოსტატობა არ არის კრეატიულობა – ეს პრაქტიკაა. კრეატიულობაა საინტერესო გადაწყვეტილებების პოვნა რთულ პრობლემებზე. იოზეფ ბოისმა თქვა, რომ ხელოვნება თავისუფლების მეცნიერებაა, და ერთი და იმავეს ყოველდღე კეთება არ არის თავისუფლება. ეს არის, როგორც ხალიჩების მაღაზიაში მუშაობა. მე ხელოვნების კეთება იმიტომ მინდოდა, რომ შემეძლო ყველაფერი გამეკეთებინა. შემიძლია დილით გავიღვიძო და ვიყო ქორეოგრაფი, მიუხედავად იმისა, რომ სიარული არ შემიძლია.“

რა თქმა უნდა, განდერს შეიძლება ადვილად დასდონ ბრალი, რომ უბრალოდ დილეტანტია. „ხანდახან მეც ასე ვფიქრობ,“ ამბობს ღიმილით. „რომ არაფერში ვარ სერიოზულად ჩართული. მაგრამ ეგ არაფერია.“ სიამოვნებს თუ არა ის, რასაც აკეთებს? „ჯანდაბა, კი! ეს საოცარია.“

ის ნამდვილად ისე აჩვენებს ხელოვანის ცხოვრებას, თითქოს ეს ნამდვილი გართობაა. განდერის მუშაობა ორ სტუდიაში მიმდინარეობს: პატარა ლონდონის ბარბიკანში, სადაც იდეებს იგონებს („მხოლოდ მე მაქვს გასაღები“) და დიდში საფოლკში, სადაც რეალიზაცია ხდება. ამბობს, რომ ერთდროულად დაახლოებით 100 ნამუშევარზე მუშაობს, მათ შორის ისეთებზე, რომლებიც წლების განმავლობაში იქმნებოდა. თუმცა ახლა ნელდება. ცოტა ხნის წინ განქორწინდა და ახალი შეყვარებულით ახალი ცხოვრება დაიწყო, რის შემდეგაც გააცნობიერა: „ყველაფერს ვერ მოვასწრებ.“

ვკითხულობ, საიდან მოდის მისი იდეები და ჩანთიდან თეთრი ბარათების დასტას იღებს, თითოეულზე რამდენიმე იდუმალი სიტყვაა: „შუშისგან გამოყოფილი ზონები“; „დაკიდული სინათლის ყუთი“. ამბობს, რომ შეიძლება დაინახოს კაცი, რომელიც ტელეფონის ჯიხურის უკან გადის იმავე დროს, როცა ქალი მეორე მხრიდან გამოდის, თითქოს სუპერგმირივით გარდაისახნენ; გადაიღებს ფოტოს, რომ დაიმახსოვროს, შემდეგ კი იდეას ბარათზე ბეჭდავს.

„დაახლოებით 22 000 ასეთი ბარათი მაქვს,“ ამბობს ის. სტუდიაში ისინი საქაღალდეებშია და დაფებზეა მიმაგრებული; დღეს კი უბრალოდ რამდენიმე წამოიღო ისტბორნში წასვლამდე. „ეს არის საწყისი წერტილები, კატალიზატორები.“ ეს ბარათები მახსენებს ბრაიან ინოს Oblique Strategies-ს – ბარათების დასტას, რომელიც მუსიკოსებს შემთხვევითი კრეატიული მოქმედებების არჩევაში ეხმარება, თუმცა განდერის თქმით, მისი ბარათები ნაკლებად ინსტრუქციულია.

იღებს ერთს: „თოვლის მანქანა, რომელიც იატაკზე ზვავს ქმნის,“ წერია მასზე. „ეს საკმაოდ დიდაქტიკურია, მაგრამ თუ ამას დაამატებ – „მბზინავი რეკვიზიტები სიბნელეში“ – და ამას – „ფული ფუფუნებაა“ – მაშინ რაღაც საინტერესო ხმაური ჩნდება, როცა ეს იდეები ერთმანეთს ეჯახება.“

ეს ყველაფერი კარგია, მაგრამ შევამჩნიე, რომ ისევ არ გვისაუბრია მის ფერწერულ ნამუშევრებზე. კიდევ ერთხელ ვცდილობ და საუბარი გადადის იმაზე, რომ ის არასდროს ყოფილა პოპულარული საკუთარ ქვეყანაში – განსხვავებით იაპონიასა და აშშ-ში მიღწეული წარმატებისგან. „რატომ ვარ ასეთი არაბრიტანელი?“ ეკითხება საკუთარ თავს. „არც კი ვყოფილვარ ტერნერის პრემიის ნომინანტი.“ უნდა ყოფილიყავით? „რა თქმა უნდა. ცხადია!“

რატომ არ იყო? „ამაზე პასუხი თუ გინდათ, Tate Britain-ის დირექტორს უნდა ჰკითხოთ. მაგრამ უფრო დიდ მუზეუმებში უფრო დიდი პროექტები გამიკეთებია და უფრო დიდი პრემიებიც მომიგია, ვიდრე ტერნერი. მგონი, ხშირად აჩვენებენ ნამუშევრებს მხოლოდ იმისთვის, რომ პრიზი მოიგონ, მაშინ როცა მე ვფიქრობ, რომ თუ გამოფენას აკეთებ, ისე უნდა გააკეთო, თითქოს მომავალ კვირას მოკვდები. სხვა მიზეზით ამას აზრი არ აქვს.“

განდერი ასევე ფიქრობს, რომ ბრიტანულ ხელოვნებაში დაკარგული თაობის წარმომადგენელია – იმ თაობის, რომელიც YBA-ების (Young British Artists) ეპოქის შემდეგ მოვიდა. „ძალიან რთული იყო ბრიტანელი ხელოვანისთვის ასეთი ეგოცენტრული, ყურადღებისმოყვარე, ზედაპირული ხელოვნების შემდეგ,“ ამბობს ის. „ბრიტანელებს ეს უყვარდათ, მაგრამ ბენელუქსში ან საფრანგეთში რომ გადახვიდოდი, ყველა გეტყოდა: ‘Zis eez stupid!’ (ეს სულელურია!) მათ ვგონებოდით სულელები, რადგან ეს მხოლოდ გარყვნილება, ნარცისიზმი და ეგოცენტრული ყვირილი იყო.“

თუმცა, ცოტა ხნის წინ Tate-ში 90-იანების გამოფენაზე იყო და ფიქრობს, რომ მაშინდელი ხელოვნება ბევრად უკეთესი იყო, ვიდრე ახლა იქმნება. „მინიმუმ, ყველაფერი განსხვავებულად გამოიყურებოდა და ყველა ერთსა და იმავეს არ ხატავდა, როგორც ახლა.“ და ახლა რას ხატავენ? „ბაყაყებს. ბაყაყებს ველოსიპედებზე. უბრალოდ სისულელეა, რომელსაც მნიშვნელობა არ აქვს. მაგრამ ხელოვნება დიდად არც მაინტერესებს.“

განდერის თქმით, უმეტეს ხელოვანებს უბრალოდ დიდება და წვეულებები უყვართ. „მე ამას ფულის, ყურადღების, ციხიდან თავის დასაღწევად ან ფსიქოლოგიური ტრავმის დასამუშავებლად არ ვაკეთებ – რაც, სხვათა შორის, მაქვს,“ ამბობს სიცილით. „ვცდილობ შევქმნა ხელოვნება, რომელიც ორიგინალურ წვლილს შეიტანს ადამიანურ ცოდნასა და ისტორიაში.“

საუბარი ძალიან მრავალფეროვანი და თამამია, მაგრამ მგონია, რომ მაინც უნდა მივიღო ინფორმაცია ახალ გამოფენაზე. კიდევ ერთხელ ვცდილობ: მოგვიყევით ამ ფერწერულ ნამუშევრებზე!

„აჰ, ჰო,“ ამბობს ის. „ფერწერა არ მაინტერესებს. ეს ჩემთვის საინტერესო არ არის. ჩემთვის ხელოვნება იდეებზეა. ეს არის კოგნიცია, არა რეტინა...“

ვაწყვეტინებ, სანამ ისევ სხვა თემაზე გადავა. და ბოლოს ხსნის, რომ ეს ფერწერული ნამუშევრები სინამდვილეში მისი და მისი შვიდი წლის ვაჟის, ბაქსტერის, კოლაბორაციაა. (განდერს ორი ქალიშვილიც ჰყავს, 12 და 17 წლის; მათი სკულპტურებიც გამოფენაზეა წარმოდგენილი.) ბაქსტერი აუტისტია და ვერ ლაპარაკობს. ასევე, თუ განდერს დავუჯერებთ, ტელეპატია.

„ვიცი, რომ ეს ცოტა მისტიკურად ჟღერს, მაგრამ ის ჰიპერმგრძნობიარეა ისეთ გზებზე, როგორზეც ჩვენ ვერასდროს ვიქნებით. უბრალოდ მგონია, რომ შეუძლია ჩემში ჩაიხედოს, დაახლოებით ისე, როგორც ძაღლები ყნოსავენ ადამიანებს და არ უყვართ ისინი, მერე კი აღმოჩნდება, რომ ის ადამიანი მკვლელია. მას ირგვლივ მთელი აურა აქვს, ძალიან მისტიკური.“

ერთ დღეს განდერი და ბაქსტერი თამაშობდნენ Picture Exchange Communication System-ის ბარათებით, რომლებიც არავერბალურ ბავშვებს კომუნიკაციაში ეხმარება. „ჩვეულებრივ, ეს ბარათები არ აინტერესებს, მაგრამ იმ დღეს ძალიან მოეწონა ბარათი, რომელზეც სანაპიროს ბურთი იყო. გადავწყვიტე, უზარმაზარი სანაპიროს ბურთი დამეხატა, რომ მენახა, რას იფიქრებდა.“

ეს ნამუშევარი გამოფენისთვის არ იყო განკუთვნილი, მაგრამ განდერს რაღაც დააინტერესა ამ ნახატში: „თითქოს ირონიულად დასცინის იმ გზას, როგორ ცდილობენ ადამიანები ყველაფრის რაციონალიზებას, რაც განსხვავებულია. როგორ ცდილობენ მოარგონ ისინი, ვისაც პრობლემად თვლიან, ჩვენს სამყაროს. ბაქსტერს არაფერი სჭირს. ერთადერთი, რაც ბაქსტერს სჭირს, საზოგადოებაა, რადგან მასში ვერ ფუნქციონირებს. იგივეა ჩემთვისაც, რომ ეტლით ვარ. მე არაფერი მჭირს. პრობლემა ისაა, რომ ღამის კლუბი დედააფეთქებულ კიბეებზეა.“

გამოფენაზე სხვა ნამუშევრებიც არის, რომლებზეც ბაქსტერმა ითანამშრომლა, მათ შორის მუსიკა, რომელიც ვიზუალურად შეიქმნა – სტიკერების მუსიკალურ ხაზზე განთავსებით. „მას ძალიან უყვარს პატერნების ამოცნობა, ასე რომ, იქ ნამდვილად არის პატერნი, მაგრამ ჩვენთვის ეს შემთხვევითია,“ ამბობს განდერი. „ან იქნებ მართლა შემთხვევითია. ვინ იცის!“

ეს კომპოზიციები წარმოდგენილია მუსიკალურ ყუთში, რომელიც გალერეის კედელზეა მიმაგრებული: მარჯვენა მხარეს პატარა სახელურს რომ დაატრიალებთ, ბაქსტერის მომხიბვლელი ნაწარმოებები აჟღერდება. „ხალხს საოცრად მიაჩნია,“ ამბობს განდერი. „არ მგონია, რომ ის სავანტია ან რამე მსგავსი. მიზეზი, რატომაც ხალხს ეს საოცრად მიაჩნია, ისაა, რომ მათთან ავტორიტეტის ხმა ასოცირდება, რომელიც გეუბნება, რომ ზუსტად ასე უნდა იყოს. ზუსტად ისე, როგორც მე იქ რომ მივიდე, საღებავის ვედრო ხალიჩაზე დავასხა და MoMA-ში გამოვფინო. რატომ უნდა იფიქროს ვინმემ, რომ ეს არ არის სრულყოფილი აბსტრაქცია?“

ბაქსტერთან კოლაბორაცია ასახავს იმას, როგორ უყურებს განდერი აბსტრაქტულ ხელოვნებას ზოგადად. „არ არსებობს კარგი ან ცუდი აბსტრაქტული ფერწერა,“ ამბობს ის. „ანგელოზები არ მღერიან და არ არსებობს ღვთიური ჩარევა. არ არსებობს ჯექსონ პოლოკის გენია. ეს უბრალოდ სამყაროს წესია. გარეთ გახვიდეთ და ასფალტზე დაჭეჭყილი საღეჭი რეზინი მშვენიერი აბსტრაქტული კომპოზიციაა – თუ გეტყვიან, რომ ასე უნდა იყოს.“

დროა, განდერი საქმეს დაუბრუნდეს. ჩვენი შეხვედრისას გამოფენის მონტაჟი ნახევრად დასრულებული იყო – ამიტომ სწრაფად ვათვალიერებ, რაც უკვე გამოფენილია. განდერისა და ბაქსტერის ფერწერული ნამუშევრები გამოფენის ცენტრშია – ერთ კედელზე უზარმაზარი ბუშტების ნახატია, მოპირდაპირედ კი სანაპიროს ბურთი. როგორც ყოველთვის, განდერი დამშვიდობებისას კიდევ ერთ დამაბნეველ აზრს მიტოვებს. „ეს ფერწერული ნამუშევრები არასდროს გამომიფენია. არც კი ვიცი, ხელოვნებად მომწონს თუ არა.“

მართლა? ისევ ის ურჩი მოსწავლის ღიმილი უბრუნდება სახეზე. „ხომ არ შეიძლება სულ შედევრები აჩვენო, არა?“