ირანში ომის შემდეგ ნავთისა და გაზის ფასების მკვეთრი ზრდა ადამიანებს უბიძგებს ფოსილური საწვავის მიღმა სხვა ალტერნატივების ძიებისკენ, რაც წელს კლიმატისთვის საზიანო ნახშირორჟანგის ემისიების შემცირებას უწყობს ხელს. მეცნიერების კომპლექსური შეფასების მიხედვით, წლევანდელი მონაცემების საფუძველზე, ნავთის, გაზისა და ქვანახშირისგან წარმოქმნილი ნახშირორჟანგის ემისიები 2026 წელს სტაბილურ დონეზე დარჩება. მხოლოდ ნავთის წვისგან წარმოქმნილი ემისიები, სავარაუდოდ, 2%-ით შემცირდება, რადგან მძღოლები საწვავის ეკონომიურ გამოყენებასა და ელექტრომობილებზე გადართვას ანიჭებენ უპირატესობას.

მონაცემები, რომლებიც სამშაბათს ანტალიაში, თურქეთში, Cop31-ის კლიმატის მოლაპარაკებებზე წარადგინეს, აჩვენებს როგორც ირანის ომის გავლენას, ასევე იაფი განახლებადი ენერგიის, ძირითადად მზისა და ქარის, გლობალურ გაფართოებას. 90-ზე მეტი სახელმწიფოსა და მთავრობის მეთაური, ასევე 190-ზე მეტი ქვეყნის მაღალი დონის წარმომადგენლები, ორი კვირის განმავლობაში კლიმატის კრიზისზე მოლაპარაკებებს მართავენ.

გლობალური გარდატეხის შესახებ საუბარი ნაადრევია, აფრთხილებენ ანგარიშის ავტორები და სხვა ანალიტიკოსები. ფოსილური საწვავის ემისიები, სავარაუდოდ, დაახლოებით 0.4%-ით შემცირდება გასულ წელთან შედარებით, მაშინ როცა ტყეების გაჩეხვისა და მიწის გამოყენების ცვლილებისგან წარმოქმნილი ემისიები გაიზრდება სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიაში დიდი ხანძრებისა და ველური მიწების სოფლის მეურნეობაში გადაქცევის გამო. საერთო ნახშირორჟანგის ემისიები, სავარაუდოდ, 2025 წლის 42.8 მილიარდი ტონიდან 2026 წელს 43.3 მილიარდ ტონამდე გაიზრდება.

2026 წელს დაახლოებით 38.2 მილიარდი ტონა CO2 იქნება ემისირებული, გლობალური ნახშირორჟანგის ბიუჯეტის მიხედვით — ეს არის მეცნიერების მიერ ათეულობით უნივერსიტეტსა და კვლევით ინსტიტუტში ჩატარებული ყოველწლიური შეფასება, რომელიც ჟურნალ Earth System Science Data-ში ქვეყნდება. ენერგიის მოთხოვნა კვლავ იზრდება, რადგან უფრო მეტი ადამიანი იღებს ელექტროენერგიაზე წვდომას და სიღარიბიდან გამოდის, თუმცა ზრდის ორი მესამედი მზისა და ქარის გენერაციით და ელექტრომობილების გამოყენებით იფარება.

ფოსილური საწვავის ემისიების ამ მყიფე ტენდენციას მრავალი ფაქტორი შეიძლება დაარღვიოს, მათ შორის ინდოეთში ქვანახშირის ინტენსიური გაფართოება, ნავთის ფასების ვარდნა და დონალდ ტრამპის ენთუზიაზმი ფოსილური საწვავის მიმართ. ანგარიშის ავტორები ამბობენ, რომ განახლებადი ენერგიისა და დაბალი ნახშირორჟანგის ტექნოლოგიებში გაცილებით მეტი ინვესტიცია იქნება საჭირო, რათა შემცირება მუდმივი გახდეს.

გლენ პიტერსი, CICERO-ს საერთაშორისო კლიმატის კვლევის ცენტრის კვლევითი პროფესორი, ამბობს: „ემისიების შემცირება ერთ წელიწადში პიკს არ ნიშნავს, თუ ეს სტრუქტურული ცვლილებით არ არის გამოწვეული. მზის, ქარის, ბატარეებისა და ელექტრომობილების დაჩქარებული დანერგვა ათეულობით ქვეყანაში ემისიებს ამცირებს და ბევრ სხვაში ზრდას ანელებს, მაგრამ ეს ცვლილებები საკმარისი არ არის გლობალური ემისიების პიკის დასამკვიდრებლად.“

მსოფლიოს დარჩენილი „ნახშირორჟანგის ბიუჯეტი“ — ანუ რაოდენობა, რომელიც შეიძლება ემისირებული იყოს, სანამ გლობალური გათბობა სამუდამოდ 1.5°C-ს გადააჭარბებს ინდუსტრიულ წინა დონეს — დაახლოებით 150 მილიარდი ტონაა, ანუ ნაკლებია ოთხ წელზე მიმდინარე ტემპით, აფრთხილებენ მეცნიერები. ტემპერატურამ უკვე ორი წელზე მეტია 1.5°C-ს გადააჭარბა, ხოლო ელ-ნინიო ზღვისა და ჰაერის დამატებით გათბობას იწვევს. გლობალური ემისიები უნდა მიაღწიოს პიკს და შემდეგ სწრაფად შემცირდეს, თუ არსებობს რაიმე შანსი, რომ „გადაჭარბების“ პერიოდი 1.5°C-ზე შეზღუდული იყოს.

ჩინეთი, მსოფლიოს უდიდესი სათბობი გაზების ემისიის წყარო, სავარაუდოდ, წელს ნახშირორჟანგის გამოყოფას თითქმის 1%-ით შეამცირებს, ძირითადად ირანის ომის შემდეგ ნავთის მოხმარების 5%-იანი შემცირების გამო. Carbon Brief-ის ანალიზის მიხედვით, ჩინეთის ემისიები 2024 წლის მარტიდან „სტაბილური ან შემცირების“ ტენდენციაშია, თუმცა მეცნიერები აღნიშნავენ, რომ ჯერ ადრეა იმის თქმა, გაგრძელდება თუ არა ეს ცვლილება.

პიტერსი ამბობს: „ჩინეთს ბოლო რამდენიმე წელია სტაბილური ემისიები აქვს, წინა ათწლეულის საკმაოდ მკვეთრი ზრდის შემდეგ. ბევრი საუბარია იმაზე, მიაღწია თუ არა ჩინეთმა პიკს. ეს მხოლოდ ერთჯერადი შემთხვევაა და ჩინეთი მომავალ წელს rebound-ს განიცდის თუ არა, უნდა დაველოდოთ და ვნახოთ, ჯერ ადრეა დასკვნისთვის.“

ინდოეთის ემისიები ძლიერად გაიზარდა, ძირითადად ქვანახშირის მოხმარების ზრდის გამო, მაშინ როცა ნავთის მოხმარება ოდნავ შემცირდა. აშშ-ის ემისიები, სავარაუდოდ, წელს დაახლოებით 1.3%-ით შემცირდება, ქვანახშირის მოხმარების კლების ფონზე, მიუხედავად ტრამპის მცდელობისა საწვავის წახალისებისკენ.

აშშ-ის ყოფილი სახელმწიფო მდივანი ჯონ კერი Guardian-თან ამბობს, რომ ჩინეთი ლიდერობს მსოფლიოს ფოსილური საწვავისგან გადახვევაში და სხვა ქვეყნებმა, მათ შორის აშშ-მაც, უნდა მიჰყვეს მას. „ერთადერთი ქვეყანა, რომელმაც უზარმაზარი დაჩქარება მოახდინა, არის ჩინეთი. დანარჩენი მსოფლიო ბორძიკით მიდის, მაშინ როცა დედა ბუნება ყოველ კვირას, ყოველ დღე უფრო ძლიერ სიგნალებს გვიგზავნის,“ — ამბობს კერი.

ჩინეთის ბოლო ხუთწლიანი გეგმა, რომელიც 2026 წლის მარტში მიიღეს, პირველად ავალდებულებს ქვეყანას „აქტიურად მიიღოს მონაწილეობა და ლიდერობა გლობალურ კლიმატის მმართველობაში“. Cop31-ის გახსნისას, დამკვირვებლები ყურადღებით აკვირდებიან, stepping თუ არა პეკინი საბოლოოდ იმ ლიდერის როლში, რომელსაც დიდი ხანია თავს არიდებდა და მზად არის თუ არა ეს რიტორიკა ქმედებაში გადაიყვანოს.

მწვანე ენერგია ჩინეთის ექსპორტის ძრავის მნიშვნელოვანი ნაწილი გახდა, რაც პანდემიის შემდგომი ეკონომიკის სტაბილურობას უზრუნველყოფს. ექსპორტის წარმატება მკვეთრად განსხვავდება შიდა საერთო მოხმარების ზრდის ნაკლებობისგან — სტრუქტურული სისუსტე, რომელიც მუდმივად აწუხებს ჩინეთის ლიდერებს.

სუფთა ტექნოლოგიების ექსპორტმა 2025 წელს $220 მილიარდს გადააჭარბა და წელსაც ზრდა მოსალოდნელია. ჩინეთი ახლა მსოფლიოში სუფთა ენერგიის ტექნოლოგიების მთავარი მიმწოდებელია — მზის პანელების წარმოების დაახლოებით 85% და ლითიუმ-იონის ბატარეების 80% ჩინეთში ხდება. 2025 წელს ელექტრომობილების თითქმის 75% ჩინეთში იყო წარმოებული.

გონივრული ნაბიჯები Cop31-ზე ჩინეთს მომავალ „ელექტრონულ სახელმწიფოთა“ მსოფლიო წესრიგში საკვანძო პოზიციაზე დააყენებს, მეტოქეებს თანამშრომლობისკენ უბიძგებს და გლობალურ სამხრეთში გავლენას გააძლიერებს. პეკინმა უკვე განაცხადა, რომ სამიტზე სურს განიხილოს მწვანე ტექნოლოგიების თავისუფალი მიმოქცევა „გაძლიერებული“ გეოპოლიტიკური კონფლიქტების ფონზე — რაც ფართოდ აღიქმება როგორც აშშ-ისა და ევროკავშირის ტარიფების საკითხი ჩინურ ელექტრომობილებსა და მზის პროდუქტებზე.

ლი შუო, Asia Society Policy Institute-დან, ამბობს: „მსოფლიოში, სადაც კლიმატის ქმედება ადრე ზრდის შეზღუდვად მიიჩნეოდა, ახლა კი სულ უფრო მეტად მის მამოძრავებლად იქცევა, ჩინეთი დგას უნიკალური კითხვით: stepping თუ არა ლიდერის როლში არა ვალდებულების, არამედ საკუთარი ინტერესის გამო?“

სამიტის პრეზიდენტობამ Cop31-ის ფოკუსირება „განხორციელებასა და დაჩქარებაზე“ დააანონსა. მწვანე გარდამავალის მხრივ, არსად ისე არ განხორციელებულა და დაჩქარებულა, როგორც ჩინეთში. პეკინი ენერგეტიკულ გარდამავალს „ეკონომიკური მოდერნიზაციისა და ენერგეტიკული უსაფრთხოების ცენტრალურ საკითხად მიიჩნევს, რაც საერთაშორისო გავლენაზე მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს,“ — ამბობს კევინ ტუ, ოქსფორდის ენერგეტიკის კვლევების ინსტიტუტიდან. უკრაინასა და ახლო აღმოსავლეთში ომებმა და მათი გავლენა ნავთისა და გაზის მიწოდებაზე ამ პოზიციას კიდევ უფრო გააძლიერა.

კერი ამბობს, რომ ჩინეთმა აღიარა ფოსილური საწვავის იმპორტზე დამოკიდებულება და გადაწყვიტა, მეტი დამოუკიდებლობა სჭირდებოდა. „სხვა ქვეყნებმაც, ირანის ომის შემდეგ და ჰორმუზის სრუტის შეფერხების შემდეგ, მსგავსი გადაწყვეტილება მიიღეს და დამოუკიდებლად მოქმედებენ. განახლებადი ენერგიის დანერგვა მკვეთრად გაიზარდა. მადლობა დონალდ ტრამპს.“

მისი თქმით, ქვეყნები ეკონომიკურად წააგებენ და კლიმატს კიდევ უფრო დიდ რისკს შეუქმნიან, თუ დაბალი ნახშირორჟანგის ენერგიასა და სწრაფ ელექტრიფიკაციას არ მიიღებენ. ავტორიტარული სახელმწიფოებისთვის, სადაც თავისუფალი და სამართლიანი არჩევნები არ ტარდება, ჩინეთის ეკონომიკური მოგება გარდამავალისგან შეიძლება მსგავსი პოლიტიკის წახალისების მიზეზი გახდეს.

„ისინი დაინახავენ, საით მიდის ბაზარი და აღიარებენ, სად არის იაფი ალტერნატივები. spreadsheet-ის წაკითხვა ყველას შეუძლია და მიხვდებიან, სად არის ფოსილური საწვავის ხარჯები უზარმაზარი და სად უკეთესი გარიგებაა,“ — ამბობს კერი. „ამჟამად განახლებადი ენერგია, შენახვის ტექნოლოგიებთან და გარკვეულ გარდამავალ გაზთან ერთად, უფრო იაფი და ეფექტიანია, ვიდრე მხოლოდ ფოსილური საწვავის გამოყენება.“

კერი დასძენს: „ბაზარმა მიიღო გადაწყვეტილება და გლობალურად ელექტრონებისკენ, ელექტრონულ სახელმწიფოთა სტატუსისკენ მიდის. ადამიანები ელექტროენერგიაზე გადადიან და ცდილობენ, ეს მაქსიმალურად სუფთად გააკეთონ. ეს არის არჩევანი, რომელსაც ბევრ ადგილას ვხედავ. ეს შეუჩერებელია.“

გეოპოლიტიკური შედეგები ამ ცვლილების უფრო ნათელი ხდება. ფოსილური საწვავის ეპოქაში, აშშ დოლარის გლობალური სავაჭრო ვალუტად დანიშნვამ ვაშინგტონს „გლობალური ბოლო ინსტანციის გამსესხებლის უზარმაზარი პრივილეგია“ მისცა, ამბობს იზაბელ ჰილტონი, China Dialogue-ის დამფუძნებელი.

„ამის გარეშე, აშშ-ის პოზიცია მსოფლიოში სუსტდება, ხოლო თუ ამას დავამატებთ ჩინეთის დომინირებას სუფთა ტექნოლოგიების მიწოდებაში და იმ მიწოდების ჯაჭვებში, რომლებიც მათ აწარმოებენ, აშშ-ის დომინირება კიდევ უფრო მოწყვლადი ხდება,“ — ამბობს ჰილტონი.

პრეზიდენტი სი ძინპინი ჩინეთს აღწერს როგორც „მოქმედსა და მიზანსწრაფულს, რომელიც გლობალური განვითარების საქმეს ემსახურება“, ხოლო სახელმწიფო მედია რეგულარულად გამოკვეთს ჩინეთის განახლებადი ენერგიის პროექტებს ინდონეზიაში, პაკისტანში, კენიასა და სხვა ქვეყნებში. მწვანე ენერგიის გარიგებების ღირებულება ჩინეთის „სარტყელისა და გზის ინიციატივის“ ფარგლებში 2026 წლის პირველ ნახევარში უკვე გადააჭარბა 2025 წლის მთლიან მაჩვენებელს, ბოლო ანალიზის მიხედვით.

ეს ქვეყნები შეიძლება ჩინეთისთვის სასარგებლო მოკავშირეებად იქცნენ, თუ Cop31-ის დღის წესრიგში ტარიფების საკითხის შეტანა წარმატებით მოხდება. „ჩინეთი, სავარაუდოდ, მიიღებს მხარდაჭერას ბრაზილიის, ინდოეთის, სამხრეთ აფრიკისა და სხვა განვითარებადი ქვეყნებისგან, რომლებიც კლიმატისგან გამოწვეული სავაჭრო ზომების ხარჯებსა და ბაზარზე წვდომის ეფექტებს განიცდიან,“ — ამბობს ტუ.

ჩინეთი, როგორც წესი, თავს იკავებს ფორუმებზე, როგორიცაა Cop, ამბიციური პოლიტიკის ან დღის წესრიგის დაწესებისგან. გლობალური ელექტრიფიკაციის მიზნის წინადადებაზე მისი პოზიცია არაერთგვაროვანია, მიუხედავად იმისა, რომ ამ მიზანს მარტივად მიაღწევდა, ამბობს ქეით ლოგანი Asia Society Policy Institute-დან. ჩინეთი ნაწილობრივ წინააღმდეგია გარედან დაწესებული მიზნების, მაგრამ ასევე ცდილობს გლობალური სამხრეთის პარტნიორების განსხვავებული ინტერესების დაბალანსებას.

იიქსიან სანი, ბატის უნივერსიტეტის მდგრადობის მმართველობის პროფესორი, ამბობს: „ჯერ კიდევ ვფიქრობ, რომ არსებობს შეუსაბამობა ჩინელი პოლიტიკოსების ხედვებსა და იმ გავლენას შორის, რომელსაც საერთაშორისო საზოგადოება ჩინეთისგან ელოდება გლობალურ კლიმატის მმართველობაში.“

თუ მსოფლიო ჩინეთის ლიდერობას მოითხოვს, ამბობს სანი, გარემო უნდა შეიცვალოს და მეტი ნდობა უნდა გამოჩნდეს. „უნდა იყვნენ მზად, მიიღონ ჩინეთის ლიდერობა, და ვფიქრობ, ეს ჯერ არ არის ასე, განსაკუთრებით გლობალური ჩრდილოეთის ქვეყნებისთვის,“ — ამბობს სანი.

ანალიტიკოსები ყურადღებით დააკვირდებიან ჩინეთის მიდგომას კლიმატის ფინანსური ვალდებულებებისა და „სამართლიანი გარდამავალის“ მხარდაჭერის მიმართ — ეს არის ჩარჩო, რომელიც მიზნად ისახავს მუშების უფლებებისა და საარსებო წყაროების დაცვას ფოსილური საწვავისგან გადახვევისას. ასევე ეძებენ ნიშნებს, თუ პეკინი Cop33-ის მასპინძლობისთვის 2028 წელს განაცხადს შეიტანს; ოფიციალური პირები reportedly განიხილავენ, იქნება თუ არა ეს სასარგებლო.

ამ ეტაპზე, ლოგანი ამბობს: „ჩინეთი კმაყოფილი იქნება Cop-ით, რომელიც აუცილებელი არ არის, რომ რაიმე გრანდიოზული შედეგი გამოიღოს, მაგრამ შედარებით თანამშრომლობითი შედეგით დასრულდება... ასე რომ, დიდი დრამა არ იქნება.“

გლობალური ემისიების შეზღუდული შემცირება აფრთხილებს, რომ მთავრობები კვლავ ვერ ახერხებენ გადამწყვეტ ქმედებას. ბილ ჰეარი, Climate Analytics-ის აღმასრულებელი დირექტორი, რომელიც გლობალური ნახშირორჟანგის ბიუჯეტის კვლევაში არ მონაწილეობდა, ამბობს: „გლობალური ნახშირორჟანგის ბიუჯეტის სურათი სტაბილურია, არა შემცირების — 2026 წელს მხოლოდ 0.4%-იანი შემცირებაა პროგნოზირებული, რაც სამწუხაროდ სტატისტიკურად ნულთან ახლოსაა.“

ჰეარი დასძენს: „ჩვენ მივდივართ 1.5°C-ის მუდმივი დარღვევისკენ დაახლოებით 2030 წლისთვის. გადაჭარბების მოახლოების ფონზე, გვაქვს უფლება ველოდოთ, რომ მთავრობები ყველგან გადამწყვეტ ნაბიჯებს გადადგამენ ფოსილური საწვავის CO2 ემისიების შესამცირებლად.“

ჰეარი ამბობს, რომ Cop31-ზე ასეთი ქმედების ნიშნები მცირეა. „ვხედავთ, რომ კანადის, აშშ-ისა და ახალი ზელანდიის მთავრობები კლიმატის პოლიტიკას მაქსიმალურად სწრაფად უკან ხევენ, ხოლო ავსტრალია — Cop31-ის თანაპრეზიდენტი — აგრძელებს მასიური ქვანახშირისა და გაზის პროექტების წახალისებას, რაც ფოსილური საწვავის CO2 ემისიებს რეკორდულ დონეზე ინარჩუნებს,“ — ამბობს ჰეარი.

„ჯერ არ ჩანს, რომ თურქეთისა და ავსტრალიის ლიდერობა [Cop31-ზე] აპირებს [სამი წლის წინ ფოსილური საწვავისგან გადახვევის ვალდებულების] გაძლიერებას უფრო ძლიერი ქმედებით.“