რამდენიმე დღის წინ რაღაც გამაღიზიანებელი დამემართა. ჩემი ადგილობრივი ფიტნეს-დარბაზი დაიხურა და ერთ ღამეში ჩემი, ასე ვთქვათ, სავარჯიშო რეჟიმი წყალში ჩაიყარა. პირდაპირი მნიშვნელობითაც კი, რადგან ახლა, იმის ნაცვლად რომ ვირბინო, ვატრიალო ველოსიპედი ან პატარა ჰანტელები ვაწიო, დილაობით უხვად კარაქმოსმულ სურდოუს ვაგემოვნებდი.
რა თქმა უნდა, შემეძლო ალტერნატივებზე მეფიქრა — გარეთ გარბენა, ონლაინ გაკვეთილის გავლა ან უბრალოდ, ჩემი უბნის ხუთი სხვა დარბაზიდან ერთ-ერთში ჩაწერა. მაგრამ ამის ნაცვლად, მე მხოლოდ დისკომფორტზე ვკონცენტრირდი. დღითიდღე უფრო უხეში და გაღიზიანებული ვხდებოდი.
ბოლოს თავი დავაიძულე ახალი დარბაზი მომეძებნა. უფრო სუფთაა, მეგობრული და ფასიც სამჯერ ნაკლებია. მართალია, უფრო შორსაა, მაგრამ ამაზე გაღიზიანება იმით შევცვალე, რომ დამატებითი სეირნობა ჩემს გახურებაში ჩავრთე.
იმ დროს ვერ ვაცნობიერებდი, მაგრამ სინამდვილეში ვებრძოდი ფსიქოლოგიური მოქნილობის კონცეფციას. დღეს კი მას ძლიერ სტრატეგიად მიიჩნევენ, რომელიც მიზნების მიღწევაში გვეხმარება. მაშ, რას გულისხმობს ეს?
„ფსიქოლოგიური მოქნილობა უნარია. ყველას სხვადასხვა დონეზე გვაქვს. ზოგს ბუნებრივად უფრო მეტად, მაგრამ მისი განვითარება ყველას შეუძლია,“ — ამბობს რეიჩელ სკიუსი, ქცევითი მეცნიერი და ქოუჩი. ის სპეციალიზებულია მიღებისა და ერთგულების თერაპიაში — პროცესში, რომელიც ფსიქოლოგიური მოქნილობის გაფართოებას ემსახურება. „ეს სამი ძირითადი ელემენტის კომბინაციაა,“ — ამბობს ის. „პირველი — იყო ჩართული იმაში, რაც შენთვის ყველაზე მნიშვნელოვანია. მეორე — იყო აქ და ახლა და გქონდეს მოქნილი წარმოდგენა საკუთარ თავზე. მესამე — იყო ღია ყველაფრის მიმართ, რაც შეიძლება მოხდეს. რეალობას პასუხობ იმით, რომ აცნობიერებ: ყოველი გამოცდილება შეიძლება შეიცავდეს რამე საინტერესო და ღირებულს.“
ამგვარად, ფსიქოლოგიური მოქნილობა განსხვავდება პოზიტიური აზროვნებისგან — ის გულისხმობს არასასიამოვნო გრძნობების (როგორიცაა ბრაზი, შფოთვა ან შიში) აღიარებას და მათ გამოყენებას მოქმედების უკუკავშირად, ნაცვლად მათი ჩახშობისა ან უარყოფისა. ასევე, ეს ნიშნავს საკუთარ თავს აპატიო, როცა გადაულახავ დაბრკოლებებს ხვდები — განსხვავებით პოპულარული ფსიქოლოგიის მოდელისგან, „გამძლეობისგან“, რომელიც ყველაფრის მიუხედავად წინსვლას გულისხმობს.
ჟანეტმა, აღმასრულებელი ასისტენტმა, აღმოაჩინა, რამდენად სასარგებლო შეიძლება იყოს ეს მიდგომა, როცა ახალი სამსახური დაიწყო დიდი კომპანიის დირექტორთან. „წინა პოზიციებისგან განსხვავებით, ეს სამუშაო სახლიდან იყო და დისტანციურად, დირექტორი კი სხვა ქვეყანაში იმყოფებოდა. თავიდანვე მძულდა ეს ყველაფერი. უამრავ დროს ვხარჯავდი ტირილში და ახალი სამსახურის ძიებაში. მხოლოდ მაშინ, როცა მეგობარს გავუმხილე, მივხვდით, რომ ჩემი უბედურების წყარო არც უფროსი იყო და არც სამუშაოს მოცულობა, არამედ ის, რომ მარტო მუშაობა ჩემთვის არ არის.“
„ეს ორგანიზაცია არც ისე სოციალური იყო და სხვა ასისტენტებიც დისტანციურად მუშაობით კმაყოფილები ჩანდნენ. ვერ შევცვლიდი კულტურას, ამიტომ ადგილობრივ კოვორქინგ სივრცეში ჩავეწერე, სადაც ყოველდღე მქონდა საზოგადოება, ვისთანაც შეგეძლო ემოციების გაზიარება და ლანჩის ერთად ჭამა. ახლა ეს სამსახური ძალიან მიყვარს.“
არსებობს კვლევების მთელი წყება, რომელიც ამ აზროვნების სარგებელს აჩვენებს. ერთ დიდ ანალიზში, სადაც მრავალი კვლევა იყო გაერთიანებული, ფსიქოლოგიური მოქნილობის მაღალი ქულები უკეთეს მენტალურ ჯანმრთელობას უკავშირდებოდა. კვლევამ აჩვენა, რომ რთული გრძნობების მიღება ადამიანებს მოქმედებისკენ უბიძგებს — განსხვავებით პოზიტიური ფიქრების მეშვეობით რეალობის ჩახშობისგან, რაც თავის არიდებას იწვევს.
ამას ფსიქოლოგი სიუზან დევიდი „ემოციურ მოქნილობას“ უწოდებს. ის ასე განსაზღვრავს: შეგეძლოს სრულად განიცადო ცხოვრების ყველა ემოცია — რთულიც, როგორიცაა შიში, ბრაზი და შური, და ასევე სიხარული, მადლიერება და ოპტიმიზმი. მიზანია, არც ერთმა გრძნობამ არ მართოს ჩვენი ქცევა ან მოქმედება.
„ეს ნიშნავს, იცხოვრო ისეთ სამყაროში, როგორიც ის რეალურად არის და არა ისეთში, როგორიც გვინდა რომ იყოს,“ — ამბობს დევიდი. „საზოგადოებაში გავრცელებულია მესიჯი, რომ ყოველთვის პოზიტიურები უნდა ვიყოთ და ყველაფრისთვის მადლიერები. გვასწავლიან, რომ ზოგი ემოცია ‘კარგია’, ზოგი კი ‘ცუდი’, და მხოლოდ ბედნიერებასთან დაკავშირებულები ღირს რაიმედ.“
დევიდი გვთავაზობს, ემოციებს პოზიტიურად ან ნეგატიურად არ მივაკუთვნოთ, არამედ მათ როგორც მონაცემებს შევხედოთ. „ემოციები მინიშნებებს გვაძლევენ. მაგალითად, თუ თავს მარტოსულად გრძნობ, და საკუთარ თავს ეუბნები, რომ ასე არ უნდა იყო ან რაც არ უნდა იყოს, მადლიერი უნდა იყო, ბლოკავ მნიშვნელოვან სიგნალს. ამის ნაცვლად, ჰკითხე საკუთარ თავს: ‘რას მანიშნებს ეს ემოცია?’“
მაგალითად, თუ მიხვდები, რომ სიახლოვე და კუთვნილების გრძნობა გჭირდება, ეს უფრო მეტად გიბიძგებს სახლიდან გახვიდე და ახალ ადამიანებს შეხვდე — ვიდრე თავი მოიტყუო, თითქოს ყველაფერი იდეალურადაა ან რაღაც თავისით გამოსწორდება.
არის თუ არა საფრთხე, რომ ნეგატიურმა ემოციებმა შეიძლება გადაგძალოს? „არა, რადგან ემოციები ბრძანებები არ არის. მხოლოდ იმიტომ, რომ რაღაცას ვგრძნობ, ეს არ ნიშნავს, რომ სიმართლეა,“ — ამბობს დევიდი. „ევოლუციური თვალსაზრისით, ემოციები არსებობს, რათა ჩვენი საჭიროებები და ღირებულებები გავიგოთ.“ მათ როგორც უცვლელებს კი არ უნდა შევხედოთ, არამედ უნდა გვახსოვდეს, რომ ემოციები ცვალებადია და სწრაფად ქრება.
ის გვაფრთხილებს, რომ არ უნდა გავაიგივოთ თავი რომელიმე ემოციურ მდგომარეობასთან. „დღესდღეობით ვცხოვრობთ საზოგადოებაში, სადაც ადამიანები ისე იქცევიან, თითქოს ემოციები მართავენ ყველაფერს, მაგალითად: ‘მგონია, რომ სევდიანი ვარ’ ან ‘ვგრძნობ, რომ ტრიგერი მაქვს’. უნდა გავაცნობიეროთ, რომ ემოცია ჩვენ გვეკუთვნის — ის კი არ გვფლობს. ჩვენ ვფლობთ ჩვენს ღირებულებებს, არჩევანს, შემდეგ ნაბიჯებს და შესაძლებლობას, საკუთარ თავს ვუთხრათ: ‘მიუხედავად იმისა, რომ ახლა სევდიანი ვარ, შემიძლია ავირჩიო, რა გავაკეთო ამ სამყაროში და ვინ ვიყო.’ ყველაფერი იმაზეა, რომ საკუთარ ცხოვრებაზე კონტროლი გქონდეს და ემოციების მსხვერპლი არ გახდე.“
გაბრიელე ეტინგენი ნიუ-იორკის უნივერსიტეტისა და ჰამბურგის უნივერსიტეტის ფსიქოლოგიის პროფესორია. წიგნის „პოზიტიური აზროვნების გადახედვა“ ავტორი, ის უკვე 25 წელზე მეტია მიზნების დასახვის მეცნიერებას იკვლევს. მისი კვლევების ყველაზე გასაოცარი და თანმიმდევრული დასკვნაა, რომ მხოლოდ პოზიტიური ფიქრი შედეგს არ იძლევა. წინაღობების წინასწარ გათვალისწინება, კურსის კორექტირება და შესაძლო მარცხისთვის მზადება წარმატების განმსაზღვრელი ფაქტორებია.
„თუ ოცნებობ და ფანტაზიორობ იზოლირებულად, ეს მოკლევადიან პერსპექტივაში ნამდვილად გაგიუმჯობესებს განწყობას,“ — ამბობს ის. „შეიძლება აქ ვიჯდე და წარმოვიდგინო, რომ მაგიდაზე არსებული ეს გროვა გამოცდები უკვე შემინიშნავს და შემდეგი აკადემიური სტატია, რომელიც ასევე მაგიდაზეა, უკვე დავწერე. თავს შესანიშნავად ვიგრძნობ და შემდეგ შემეძლება პარასკევის საღამოსთვის საოცარი გეგმები დავაწყო.“
მინუსი ისაა, რომ როცა მიზნის მიღწევაზე ვფანტაზიორობთ, ვდუნდებით და ენერგია, რომელიც რეალურად მოქმედებისთვის გვჭირდება, ქრება. მისი კვლევები სხვადასხვა სცენარს მოიცავს — წონის დაკლებიდან სამსახურის პოვნამდე და ვინმესთან ურთიერთობის დაწყებამდე. „რაც უფრო პოზიტიურად წარმოიდგენდნენ ადამიანები ამ სურვილების ასრულებას, მით ნაკლები წარმატება ჰქონდათ — იქნება ეს სამი კვირის, სამი თვის თუ ორი წლის შემდეგ.“
დროთა განმავლობაში, ქრონიკული მეოცნებეები ინერციას კარგავენ, რადგან მიზნის მისაღწევად საჭირო ქმედებებს არ დგამენ. ბევრად უკეთესია, წინასწარ გაითვალისწინო სხვადასხვა სცენარი, რაც შეიძლება შენს დიდ გეგმებს შეუშალოს ხელი.
„წინაღობები ენერგიას გაძლევენ,“ — ამბობს ის. „ისინი გაძლევენ საშუალებას, გაიგო, რა შეგიძლია გააკეთო მათ დასაძლევად.“ წინაღობა შეიძლება იყოს ჩვევა ან რწმენა, მაგრამ ის გვაფრთხილებს, რომ ეს სხვა ადამიანზე არ უნდა გადაიტანო. „საუკეთესოა, შიდა წინაღობა აირჩიო. არ უნდა ჩავარდე მახეში და თქვა: ‘ყველაფერი ჩემი უფროსის ბრალია.’ ასე გადააფორმულე: ‘ის გაღიზიანება, რასაც უფროსის მიმართ ვგრძნობ, მაჩერებს.’ თუ გარე წინაღობაზე კონცენტრირდები, მის შეცვლაზე კონტროლი არ გაქვს.“
ვინმე, ვინც ამ ჭეშმარიტებას თავად აღმოაჩინა, არის ნიკ ჯეი, იგივე Bald Chef Nick. სკოლაში სულ ებრძოდა სირთულეებს და ეუბნებოდნენ, რომ „ზედმეტად სულელი იყო“, რომ შეფი გამხდარიყო. ამიტომ, 15 წლის ასაკში სკოლა მიატოვა დიპლომის გარეშე. მას დისლექსია დაუდგინდა და საკუთარ წარმატებას მოქნილ აზროვნებას მიაწერს. 40 წელი უძრავი ქონების აგენტად წარმატებით იმუშავა, სანამ 50-იან წლებში შეფად გადამზადდა. თუმცა, გზაზე ბევრი წინაღობა შეხვდა.
„ვიცოდი, რომ მიდგომა უნდა შემეცვალა, ამიტომ კურსის ყველა ბეჭდური მასალა თავიდან დავწერე, რომ დისლექსიური მეთოდით შემესწავლა.“ მისი ადაპტაციის უნარმა არა მხოლოდ მიზნის მიღწევაში დაეხმარა; ეს ფურცლები მისი წიგნის, Deliciously Dyslexic-ის ინსპირაციაც გახდა. ეს არის პირველი სამზარეულოს წიგნი დისლექსიის მქონე ადამიანებისთვის — დიდი შრიფტებით, შეფერილი ფონით და ერთწინადადებიანი აბზაცებით, როგორც მოზრდილებისთვის, ასევე ბავშვებისთვის.
„ვიცი, რომ აღარ ვარ ის პატარა, მორიდებული და მორცხვი ბავშვი, რომელსაც ეუბნებოდნენ, რომ სულელია. ახლა ყველგან ვხედავ შესაძლებლობებს, ვისწავლო, გამოწვევები მივიღო და ახალი ადამიანები გავიცნო. სწორედ ეს მინდოდა, როცა გადამზადების გადაწყვეტილება მივიღე. აღარ ვნერვიულობ, მხოლოდ ვღელავ. მთელი ცხოვრება ვისწავლე, როგორ მოვერგო ნეიროდივერსულ გონებას. ჩემი საქველმოქმედო საქმიანობა, სწავლება, მზარეულობა და რაც შეიძლება მეტი ადამიანის დახმარება ყოველდღიურად მიმძაფრებს მიღებისა და მოთმინების უნარს ჩემსა და გარშემო მყოფებთან.“
ეს შესანიშნავი შეხსენებაა, რომ ფსიქოლოგიური მოქნილობა არ გულისხმობს ჩვენი თავის შეცვლას, არამედ იმას, როგორ ვუდგებით გამოწვევებს. მე ნამდვილად ვაპირებ საკუთარი აზროვნების გარდაქმნას — ოღონდ ჯერ ეს უგემრიელესი, თესლებით მოყრილი პური კარაქით უნდა წავუსვა...
დაუკვირდი საკუთარ თავს ხუთი წლის ასაკში და 85 წლის ასაკში. „როცა გაჭედილები ვართ — ეს ფსიქოლოგიური მოუქნელობის აშკარა ნიშანია — რაც გვჭირდება, პერსპექტივაა,“ — ამბობს სიუზან დევიდი. „ადვილია, მხოლოდ იმ არჩევანზე იფიქრო, რაც ამ მომენტში შენ გეხება. დავხარჯო ახლა ფული? დავტოვო ახლა სამსახური? სასარგებლოა სხვა პერსპექტივის მოტანა. რას იტყოდა შენი ბავშვობის ვერსია ამაზე? ან ის, ვინც ცხოვრების ბოლოს ხარ? ეს გვეხმარება, უფრო ფართოდ ვიფიქროთ.“
ჰკითხე საკუთარ თავს, WTF. „როცა რამეზე დიდი ემოციური რეაქცია გაქვს, კარგი ხერხია დაიმახსოვრო, რომ ემოციები ფაქტები არ არის — ჰკითხე საკუთარ თავს: what the func? ანუ: რა ფუნქცია აქვს ამ ემოციას? ჰკითხე, რას გეუბნება ეს შენი საჭიროებების, ღირებულებების და მომავალი ნაბიჯების შესახებ?“ — გვირჩევს დევიდი.
მიზნებს შეხედე როგორც ექსპერიმენტებს. „მიზნის ქონა შესანიშნავია, მაგრამ უმჯობესია, ექსპერიმენტული აზროვნებით მიჰყვე. ასე შეძლებ აღიქვა, რომ კარგი იდეა შეიძლება ოდნავ სხვანაირადაც განვითარდეს,“ — ამბობს სკიუსი. „მიზნები ქვის ფილაზე არ უნდა იყოს ამოტვიფრული. ზოგჯერ მიზანი უბრალოდ მიმართულების მისაცემად არსებობს.“
იფიქრე ვარიაციაზე, შერჩევასა და შენარჩუნებაზე. „ქცევით მეცნიერებაში ამ ტერმინებს ვიყენებთ მოქნილი მიზნების დასახვის მექანიკის აღსაწერად,“ — ამბობს სკიუსი. „წარმატება იმაშია, რომ ცვლი იმას, რასაც აკეთებ, არჩევ იმას, რაც კარგად მუშაობს და აგრძელებ ამ გზით.“
შეადგინე ‘თუ... მაშინ’ გეგმა: თუ რთული მიზნის მიღწევას ცდილობ, წინასწარ დაგეგმე, როგორ გაუმკლავდები დაბრკოლებებს. მაგალითად, თუ იცი, რომ ყოველთვის ჩიფსებს იღებ საყვარელი შოუს ყურებისას, წინასწარ მოამზადე ხილი და თხილი ან სხვა ჯანსაღი საჭმელი, რომ მიზანს უფრო მარტივად მიაღწიო. „ზოგი დაბრკოლება მართლა რთულია — მაგალითად, როცა ძალიან ძლიერი იმპულსები ან ემოციებია. გეგმის შედგენა აკავშირებს მომავალ შედეგს დაბრკოლებასთან და ქვეცნობიერს რთავს საქმეში, რომ რეალურ მომენტში უფრო მარტივად იმოქმედო,“ — ამბობს ეტინგენი.
