შეიძლება ეს ჟურასიკის პარკის იაფფასიანი ანალოგის დასაწყისი გეგონოთ: მეცნიერები, რომლებიც უძველესი დინოზავრის ძვლებს იკვლევენ, აღმოაჩენენ, რომ თითქოს გაქვავებული წითელი სისხლის უჯრედები და იმ მოლეკულის კვალი ჩანს, რომელიც ამ არსების სისხლს დამახასიათებელ წითელ ფერს აძლევს.
თუმცა, სწორედ ამას ამტკიცებენ მკვლევარები, რომლებმაც ჩრდილო-აღმოსავლეთ ბრაზილიაში, დაახლოებით 115 მილიონი წლის წინ მცხოვრები და დაღუპული პატარა მტაცებელი დინოზავრის — არატასავრუსის — უკანა ფეხის ძვლები გააანალიზეს.
დინოზავრის ძვლების ელექტრონული მიკროსკოპით გადაღებულმა სურათებმა გამოავლინა პატარა, მრგვალი სტრუქტურები, რომლებიც წითელ სისხლის უჯრედებს წააგავს იმ წვრილ არხებში, სადაც ოდესღაც სისხლძარღვები გადიოდა, ხოლო ქიმიურმა ტესტებმა დაადასტურა ჰემის — ორგანული ნაერთის — არსებობა, რომელიც სისხლში ჰემოგლობინს საშუალებას აძლევს, ორგანიზმში ჟანგბადი გადაიტანოს.
მსგავსი მტკიცებები სადავოა, რადგან ბიოლოგიური ქსოვილები და მოლეკულები სწრაფად იშლება და უძველეს ნამარხებში თითქმის არანაირ კვალს არ ტოვებს. თუმცა, თუ ეს აღმოჩენა დადასტურდება, მეცნიერებისთვის სრულიად ახალ შესაძლებლობებს გახსნის — მათ შეეძლებათ დინოზავრის სისხლის, მეტაბოლიზმისა და აქტივობის დონის შესწავლა.
„ჩვენ ვხედავთ დინოზავრის თავდაპირველი ბიოლოგიის მინერალურ და მოლეკულურ ექოს,“ — ამბობს პროფესორი კლიტი გრაისი, დასავლეთ ავსტრალიის კერტინის უნივერსიტეტიდან, რომელიც კვლევით ჯგუფს ხელმძღვანელობდა. „გაქვავებული წითელი სისხლის უჯრედები, რომლებსაც ჰემთან დაკავშირებული უნიკალური ქიმიური შემადგენლობა აქვთ, არასდროს აღმოუჩენიათ არცერთ ნამარხში, მით უმეტეს — დინოზავრისაში. ეს მსოფლიო მასშტაბის პირველი შემთხვევაა.“
არატასავრუსის გაქვავებული ნაშთები 2008 წელს ერთ-ერთ მაღაროში აღმოაჩინეს და მას შემდეგ ბრაზილიის ეროვნულ მუზეუმში ინახება, სადაც მკვლევარები მათ შესწავლას აგრძელებენ. დინოზავრის უკანა ფეხის ძვლების ანალიზისას გრაისმა შენიშნა სტრუქტურები, რომლებიც წითელ სისხლის უჯრედებს წააგავდა.
მეცნიერების ეჭვი, რომ ისინი სწორედ წითელ სისხლის უჯრედებს უყურებდნენ, კიდევ უფრო გამყარდა მას შემდეგ, რაც ქიმიურმა ტესტებმა ჰემისა და მისი დაშლის პროდუქტების არსებობა დაადასტურა. ტესტებმა ასევე აღმოაჩინა კოლაგენის — შემაერთებელ და სხვა ქსოვილებში არსებული ძირითადი ცილის — ამინომჟავების კვალი.
თუ ეს სტრუქტურები მართლაც გაქვავებული წითელი სისხლის უჯრედებია, როგორც მკვლევარები ამტკიცებენ, ჩნდება კითხვა — როგორ მოხერხდა მათი შენარჩუნება? გრაისის თქმით, მანგანუმის ნაერთმა, სახელად ჰაუსმანიტმა, რომელიც სისხლის უჯრედებში და მათ გარშემო წარმოიქმნა, შესაძლოა, მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა მათი სტაბილიზაციისა და შემდგომი გაქვავების პროცესში. იგივე პროცესმა შეიძლება ამინომჟავების შენარჩუნებასაც შეუწყო ხელი, დასძენს ის. კვლევა გამოქვეყნდა ჟურნალში Proceedings of the National Academy of Sciences.
ეს აღმოჩენა უკვე იწვევს დებატებს. პროფესორი მერი შვაიცერი, ჩრდილოეთ კაროლინის სახელმწიფო უნივერსიტეტიდან (აშშ), რომელმაც დინოზავრის ნამარხებში სისხლძარღვებისა და რბილი ქსოვილების ნაშთები აღმოაჩინა, სკეპტიკურადაა განწყობილი გრაისისა და მისი კოლეგების მიგნების მიმართ. მისი ეჭვის ერთ-ერთი მიზეზი ისაა, რომ დინოზავრის წითელ სისხლის უჯრედებს უნდა ჰქონდეს „ბირთვული გამობურცულობა“, რაც მათ ორივე მხრიდან გუმბათისებრ ფორმას მისცემდა. გრაისის მიერ აღმოჩენილი სტრუქტურები კი ჩაზნექილია, რაც შეიძლება სხვა რამეზე მიუთითებდეს.
შვაიცერს უფრო მეტად დაარწმუნა ძვალში ჰემისა და კოლაგენის ამინომჟავების აღმოჩენამ და აღნიშნა, რომ განსაკუთრებულად კარგად შენარჩუნებული ნამარხებისგან კიდევ ბევრის სწავლაა შესაძლებელი. შვაიცერმა დაამატა: „პალეონტოლოგიაში დამკვიდრებული შეხედულება, რომ ყველა ენდოგენური ორგანული ნაერთი მილიონ წელზე ნაკლებ დროში ქრება, მუდმივად კითხვის ნიშნის ქვეშ დგება და ეს გაგრძელდება, რადგან პალეონტოლოგიური ნიმუშების კვლევაში ტექნოლოგიური მიდგომები უფრო ფართოდ გამოიყენება.“
კვლევამ კიდევ ერთი კითხვა გააჩინა: რა სხვა ბიოლოგიური მასალა შეიძლება იმალებოდეს მსოფლიოს სხვადასხვა მუზეუმის ნამარხების კოლექციებში? ამ საკითხზე გრაისი უკიდურეს სიფრთხილეს ურჩევს და აღნიშნავს, რომ მისი კვლევა არ ნიშნავს, თითქოს დიდი ზომის ბიოლოგიური მოლეკულები, მაგალითად, ცილები ან დნმ, უძველეს ნამარხებში ცოცხლობს. „ნებისმიერი არაჩვეულებრივი მტკიცება არაჩვეულებრივ ანალიტიკურ მტკიცებულებას მოითხოვს,“ — ამბობს ის. „ჩვენი მიზანი არ არის ჟურასიკის პარკის დნმ-ის პოვნა, არამედ იმის დადგენა, რამდენად დიდხანს შეიძლება შენარჩუნდეს ნამდვილი მოლეკულური ინფორმაცია ღრმა დროში.“
„ყველაზე ამაღელვებელი ისაა, რომ არაჩვეულებრივი მოლეკულური ინფორმაცია შესაძლოა უკვე ინახებოდეს მსოფლიოს მუზეუმების კოლექციებში და უბრალოდ ელოდებოდეს, როდის დავუსვამთ ძველ ნამარხებს ახალ კითხვებს,“ — დასძინა გრაისმა.
