რუმინეთში გაზრდილ ალინა შერბანს ბავშვობიდანვე ახსოვს, რომ როდესაც ტელევიზიაში ან ფილმებში რომა ხალხს ხედავდა, ისინი უმეტესად ბოროტმოქმედებად ან ეგზოტიკურ პერსონაჟებად იყვნენ წარმოჩენილი.
ამ კვირაში კი რომა მსახიობი და რეჟისორი იმ ჯგუფის წევრია, რომელიც ამ სტერეოტიპების წინააღმდეგ იბრძვის — შერბანი ევროპელი რომა რეჟისორებთან ერთად მონაწილეობს სევილიის ევროპული კინოფესტივალის ფარგლებში გამართულ ისტორიულ ჩვენებაში, სადაც შვიდი ფილმი აჩვენეს.
„ეს არის ნამუშევრები, რომლებიც ჩვენ თვითონ შევქმენით, და არა მხოლოდ ჩვენზეა,“ — ამბობს შერბანი. „მე გავიზარდე სამყაროში, სადაც ჩემი თემის შესახებ ყველაფერი გარედან მოდიოდა... ახლა, ბოლოს და ბოლოს, ჩვენი პერსპექტივა ცენტრშია.“
მისი ფილმი „I Matter“, რომელიც ახალგაზრდა ქალის ისტორიას მოგვითხრობს — ის რომა იდენტობას ეჭიდება და ზრდასრულობის გზაზე საკუთარ თავთან პოულობს პასუხებს — წელს ვენეციის კინოფესტივალის სპეციალურ სექციაში აჩვენეს, სადაც მაყურებლის პრიზიც მიიღო.
ეს გამარჯვება იყო ფილმისთვის, რომელიც შერბანმა როგორც „სხვისი გაგებისკენ ხიდის“ აშენების საშუალებად წარმოიდგინა — რომა ხალხი ევროპის ერთ-ერთ ყველაზე მარგინალიზებულ თემად რჩება, მრავალწლიანი დისკრიმინაცია კი მათ ღირსეული საცხოვრებლის მიღებასა და სკოლებში ბავშვების სეგრეგაციას ართულებს.
„მინდოდა ძალიან მარტივად, მაგრამ ამავდროულად რთულადაც მეჩვენებინა, რომ ჩვენც ადამიანები ვართ,“ — ამბობს შერბანი. „მე რომა ადამიანობას ვამტკიცებ.“
ორგანიზატორებმა ამ კვირის ჩვენება, სახელწოდებით Raising Romani Gaze, რომელიც სევილიის ფესტივალის ფარგლებში გაიმართა, პირველ ასეთ ღონისძიებად შეაფასეს. „ამაზე დაახლოებით ათი წელია ვმუშაობთ,“ — ამბობს კატალინ ბარსონი, უნგრელი რომა რეჟისორი და პროგრამის ერთ-ერთი კურატორი.
თემში არსებული მრავალფეროვანი ტალანტი და ინდუსტრიის მზაობა მათი ისტორიების აღიარებისკენ, ახლა შესაძლებელს ხდის ამგვარი ღონისძიების ჩატარებას. „რომა ხალხი, მიუხედავად იმისა, რომ ევროპაში ყველაზე დიდი უმცირესობა ვართ, ჩვენი ხელოვნების მხრივ ერთ-ერთი ყველაზე ნაკლებად წარმოდგენილი და უხილავი ვართ,“ — ამბობს ბარსონი, რომელიც ასევე ხელმძღვანელობს Romédia Foundation-ს — არასამთავრობო ორგანიზაციას, რომელიც რომა თვითწარმოჩენის გაძლიერებას და სტერეოტიპების წინააღმდეგ ბრძოლას მიზნად ისახავს, თხრობით, კინოთი და ვიზუალური არქივებით.
შედეგად, პროგრამამ ევროპული მრავალფეროვნების უპრეცედენტო სურათი წარმოაჩინა, „ნარატივის სუვერენიტეტი“ მისცა იმ 10-12 მილიონ რომას, რომლებიც ევროპაში ცხოვრობენ. „მუნჯი კინოს ეპოქიდანვე რომა ხალხს გარკვეულ როლებში აყენებდნენ. ეს როლები უმეტესად პასიური იყო და გარედან განსაზღვრული.“
ფილმები მრავალფეროვანია: ბარსონის დოკუმენტური ფილმი ახალგაზრდა კაცზეა, რომელიც გერმანიაში რომა ოჯახში დაიბადა და შემდეგ კოსოვოში გააძევეს; ესპანელი რეჟისორის, ხერო დე ლოს სანტოსის ფილმი კი ქვიარ და რომა პერსპექტივებს იკვლევს.
ჩვენებაში ასევე შედის Smooth the Edges, ნოტინგემში მცხოვრები რომა რეჟისორის, ჩარლზ ნიულენდის ნამუშევარი. „ეს ცოტა გამონაკლისია,“ — ამბობს ნიულენდი, „რადგან ეს პირველი ფილმია, რომელიც ბრიტანეთის კინოფონდმა დააფინანსა რომა რეჟისორის, რომა პროდიუსერის და მთავარი რომა მსახიობის მონაწილეობით.“
მოკლემეტრაჟიანი ფილმი ასახავს დილემას, რომელიც ნიულენდის თქმით ბრიტანეთის რომა თემისთვის ხშირია: ახალგაზრდა ქალი ფიქრობს, უნდა დამალოს თუ არა თავისი წარმომავლობა, რათა სამუშაო ადგილზე დისკრიმინაციას თავი აარიდოს. ფილმში ჩანს ის დაძაბულობა, რომელიც დისკრიმინაციისგან თავის დაღწევის ფასად საკუთარი თავის ნაწილის ჩახშობას უკავშირდება. ნიულენდის თქმით, ფილმი ასევე ცდილობს გააანალიზოს ის „შუალედური სამყარო“, რომელშიც ბრიტანეთის რომა ხშირად აღმოჩნდებიან.
„განსაკუთრებით პოლიტიკურ სივრცეში, ბევრი ადამიანი შეიძლება იყოს რასისტი ჩემი ჯგუფის მიმართ, მაგრამ იმავე დროს, როცა მათ არგუმენტს სჭირდება, შეიძლება თეთრებადაც მოგიხსენიონ,“ — ამბობს ნიულენდი. „სწორედ ასე: ‘ისინი უბრალოდ ბოშები არიან, ნაგავი’, როცა ეს მათ მიზანს ემსახურება, მაგრამ თუ დახმარების საკითხია, მაშინ ამბობენ: ‘რატომ სჭირდებათ დახმარება, ისინი ხომ უბრალოდ თეთრები არიან?’ ასე რომ, ამ ორ უკიდურესობას შორის ხვდები.“
ევროპის მასშტაბით რომა რეჟისორების გაერთიანებით, ამ კვირის პროგრამა ასევე შესაძლებლობას იძლევა, წინააღმდეგობა გაუწიოს იმ საერთო გამოცდილებას, რომელიც ბევრ რომას კონტინენტზე აქვს, ამბობს შერბანი. „როგორც ამბობენ, ბოლო მისაღები რასიზმის ფორმა რომა ხალხის მიმართაა,“ — ამბობს ის. „რომად ყოფნა ჩემთვის, რუმინულ კონტექსტში და ჩემი თაობისთვის, ნიშნავს, რომ თითქოს ნაკლებად ღირებული ხარ.“
ამ ფონზე, ფილმზე მიღებული ყოველი გადაწყვეტილება „წინააღმდეგობის აქტად“ აღიქმებოდა, ამბობს შერბანი. „იმედია, რამდენიმე წელიწადში 50 ან 100 ასეთი ფილმი იქნება. მაგრამ რადგან მე ერთ-ერთი პირველი ვიყავი, ვინც ეს პერსპექტივა წამოვაყენე, მთელი ეს წნეხი და ნიუანსები უნდა გამეთვალისწინებინა. უნებურად ხდები ელჩი.“
თუმცა, ეს აუცილებელ ნაბიჯად მიაჩნია — შესაძლებლობის გამოყენება, რომ ისტორიები მოყვეს, რომლებიც მაყურებელს რომა ხალხის რთული ადამიანური გამოცდილების დანახვის საშუალებას მისცემს, ხოლო რომა თემას ეკრანზე საკუთარი თავის სტერეოტიპების მიღმა აღქმის შანსს მისცემს. „ფილმები ცვლილებას მოაქვს,“ — ამბობს შერბანი. „ხელოვნება ადამიანებს აფიქრებინებს, როგორი შეიძლება იყოს სხვისი ცხოვრება.“
