ინდონეზიის რეგიონებში — კალიმანტანში, პაპუასა და სუმატრაზე — ტყის ხანძრებიდან ამოსული ბოლი საზღვრებს არ ცნობს.
ქარის მეშვეობით მოწამლული ნისლი ახლომდებარე სინგაპურსა და მალაიზიაში გადადის და ბოლო კვირების განმავლობაში სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიის ზღვისპირა მოსახლეობას სუნთქვის პრობლემებსა და თავის ტკივილებს უჩენს.
ამავდროულად, რეგიონული მთავრობებისთვის ეს სხვა ტიპის თავის ტკივილად იქცა — მოქალაქეთა მზარდი უკმაყოფილებისა და ინდონეზიასთან დიპლომატიური ურთიერთობების გაფუჭების რისკს შორის არიან გაჭედილნი.
„ხალხი დაღლილია, გაბრაზებულია და შეშფოთებულია,“ — ამბობს ევგენი ტანი, სინგაპურის მენეჯმენტის უნივერსიტეტის სამართლის ასოცირებული პროფესორი BBC-სთან საუბარში. — „მთავრობებს რეაგირება მართებთ, თორემ ის, რაც უფრო გარე პრობლემაა, შიდა პოლიტიკურ საკითხად იქცევა, რომელსაც პოლიტიზაციის დიდი პოტენციალი აქვს.“
ინდონეზიის ტყის ხანძრები ყოველწლიური მოვლენაა და, როგორც წესი, ინდუსტრიული მასშტაბის მიწის გაწმენდას უკავშირდება, რათა პალმის ზეთის პლანტაციებისთვის ადგილი გაათავისუფლონ.
თუმცა, წელს ხანძრების ჩაქრობა განსაკუთრებით რთული აღმოჩნდა ძლიერი ელ-ნინიოს გამო, რომელმაც ქვეყნის ტყეებსა და ტორფნარებში გვალვა გაამწვავა.
წინა წლებში სინგაპურსა და მალაიზიაში ნისლის ეპიზოდები, როგორც წესი, რამდენიმე დღეს გრძელდებოდა, ამჯერად კი კვირებად გადაიწელა.
მალაიზიაში ადგილობრივებმა ინდონეზიური პროდუქციის ბოიკოტი დაიწყეს ნისლის საპროტესტოდ, მას შემდეგ, რაც პარლამენტარმა საიდ სადიკმა სანქციების დაწესება მოითხოვა იმ კომპანიებზე, რომლებიც ხანძრებთან არიან დაკავშირებულნი და განაცხადა, რომ მალაიზიელებმა „რეგიონში გარიყულებად უნდა ჩათვალონ ისინი“.
სინგაპურშიც გაჩნდა უკმაყოფილება — ქვეყანაში, სადაც მოქალაქეები ლიდერებისგან შეუფერხებელ ეფექტურობას ელიან.
„არსებობს შეხედულება, რომ მთავრობამ ნისლთან გამკლავებისას შეცდომა დაუშვა, რადგან ცნობილია, რომ ელ-ნინიოს ამინდის ფენომენი მძიმე იქნებოდა და ადრეული გაფრთხილებაც გაცემული იყო,“ — ამბობს ტანი.
„ცხადია, სინგაპურელებს სურთ, მთავრობამ მკაცრად იმოქმედოს დამაბინძურებლების წინააღმდეგ.“
თავის მხრივ, სინგაპურის მთავრობამ მკაფიოდ განაცხადა, რომ ნისლის პრობლემა პრიორიტეტულია.
კუნძულზე ასობით სპეციალური თავშესაფარი მოეწყო, ბავშვებს, ხანდაზმულებსა და სხვა მოწყვლად ჯგუფებს კი პირბადეები ურიგდებათ.
ხელისუფლება ასევე აცხადებს, რომ აპირებს გაამკაცროს ნისლთან დაკავშირებული კანონმდებლობა და იძიებს 10 სინგაპურში რეგისტრირებულ კომპანიას, რომლებსაც ინდონეზიის ხანძრებთან შესაძლო კავშირი აქვთ.
გასულ კვირას სინგაპურის საგარეო საქმეთა მინისტრი ვივიენ ბალაკრიშნანი ჯაკარტაში ინდონეზიის პრეზიდენტ პრაბოვო სუბიანტოს შეხვდა, რასაც ბალაკრიშნანმა „პატიოსანი“ და „გულწრფელი“ საუბრები უწოდა, რომლებმაც „კონსტრუქციული მიდგომები“ გამოიღო.
შეხვედრა მას შემდეგ შედგა, რაც ორივე ქვეყანამ ერთობლივი სამუშაო ჯგუფის შექმნა დააანონსა ნისლის პრობლემის მოსაგვარებლად — რაც, როგორც ჩანს, დეესკალაცია იყო ორკვირიანი დაძაბულობის შემდეგ.
როდესაც ნისლი პრაბოვოს კრიზისებით დატვირთული ადმინისტრაციისთვის კიდევ ერთ გამოწვევად იქცა, ზოგიერთი ოფიციალური პირი კრიტიკას დაუპირისპირდა.
ერთმა მაღალჩინოსანმა აღშფოთება გამოიწვია, როცა განაცხადა, რომ ტყის ხანძრები ადამიანური კონტროლის მიღმაა და რომ მეზობელი სინგაპურისა და მალაიზიის ჟანგბადიც „ჩვენი ტყეებიდან მოდის“.
ეს განცხადება „საწუხარი“ და „არასწორი“ უწოდა სინგაპურის უფროსმა მინისტრმა კეი შანმუგამმა — რაც იშვიათი კრიტიკაა ქალაქ-სახელმწიფოსგან, რომელიც დიპლომატიურ ოსტატობაზე ამაყობს.
„ნისლი სერიოზულად აზიანებს ჩვენს ჯანმრთელობას და ეს ნამდვილად მიუღებელია,“ — განუცხადა შანმუგამმა ჟურნალისტებს. მისი თქმით, რადგან ნისლი ორივე ქვეყნის მოქალაქეებს აზიანებს, მის მოგვარებაში „არ უნდა არსებობდეს ორმხრივი პრობლემები“.
„ინდონეზიელი მოსახლეობაც იტანჯება და ინდონეზიის ინტერესშიცაა, ისევე როგორც ჩვენსაში, იმ კომპანიებთან გამკლავება, რომლებიც ამ პრობლემებს იწვევენ.“
რამდენიმე დღის შემდეგ ინდონეზიამ გამოაცხადა, რომ სინგაპურში გაზის ექსპორტს შეამცირებს შიდა ენერგეტიკული საჭიროებების გამო — ნაბიჯი, რომელიც ბევრმა სინგაპურის რიტორიკის საპასუხო ნაბიჯად აღიქვა.
მართალია, ინდონეზიას ბოლო დროს ელექტროენერგიის დეფიციტი აქვს ქვეყნის ზოგიერთ ნაწილში. სინგაპური კი აცხადებს, რომ ეს შემცირება, რაც მის ყოველდღიურ მოთხოვნილების 2%-ზე ნაკლებია, გაზის მიწოდებაზე დიდ გავლენას არ მოახდენს.
თუმცა, ეს მოულოდნელი განცხადება სულ რამდენიმე დღეში მოჰყვა ინდონეზიის ენერგეტიკის მინისტრის გაფრთხილებას, რომ შესაძლოა გაზის ექსპორტი შეაჩერონ იმ ქვეყნებში, რომლებიც „ინდონეზიას პატივს არ სცემენ“. იმავე დღეს პრაბოვომ ტყის ხანძრებზე საუბრისას ახსენა „ქვეყნები, რომლებსაც ინდონეზიის შეურაცხყოფა უყვართ“.
„ეს უკვე გაცვეთილი სცენარია, სადაც სინგაპური ბოროტმოქმედადაა წარმოჩენილი, რასაც 'აბანგ-ადიკ' [უფროსი ძმა-უმცროსი ძმა] სინდრომი ამოძრავებს,“ — ამბობს ტანი, რაც ისტორიულ დინამიკაზე მიუთითებს, რომლისგანაც სინგაპურის ლიდერები დიდი ხანია ცდილობენ გათავისუფლებას: მოლოდინი, რომ მან უფრო დიდ მეზობლებს უნდა დაუთმოს.
„სინგაპურის ლიდერების შეშფოთება ნისლთან დაკავშირებით და იმის შესახებ, თუ როგორ მოქმედებს ეს ორივე ქვეყნის მოსახლეობაზე, აღიქმება ისე, თითქოს სინგაპური მეზობელს პატივს არ სცემს.“
საპირისპიროდ, მალაიზიის ოფიციალური რიტორიკა ნისლთან დაკავშირებით შედარებით მშვიდია.
მისმა საგარეო საქმეთა მინისტრმა მოჰამად ჰასანმა გამორიცხა ინდონეზიასთან ოფიციალური დიპლომატიური პროტესტის შეტანა ან სამართლებრივი ნაბიჯების გადადგმა და აღნიშნა, რომ ასეთი ქმედება „ნიშნავდა, რომ მზად ვართ ურთიერთობები გავწყვიტოთ“.
ამ ეტაპზე მალაიზიამ ინდონეზიასთან მემორანდუმის გაფორმებაზე დაიწყო მუშაობა, რათა ტყის ხანძრების პრევენცია გააძლიეროს.
მოჰამად ჰასანის თქმით, ქვეყანა ასევე დაეყრდნობა დიპლომატიურ მექანიზმებს — მაგალითად, ASEAN-ის ტრანსსასაზღვრო ნისლის დაბინძურების შესახებ შეთანხმებას.
ეს შეთანხმება, რომელიც 2003 წელს ამოქმედდა, სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიის ქვეყნების ასოციაციის (ASEAN) წევრებს ავალდებულებს, ითანამშრომლონ განმეორებადი ნისლის პრობლემის მოგვარებაში.
თუმცა, ბევრი მას უსუსურად მიიჩნევს, რადგან მას არ შეუძლია სანქციები დააკისროს აგრარულ კომპანიებს, რომლებიც ხანძრებთან არიან დაკავშირებულნი, ან აიძულოს ცალკეული მთავრობები იმოქმედონ.
„შეთანხმება აღმოჩნდა, რომ 'არ ღირს იმ ქაღალდზე, რაზეც ხელმოწერილია',“ — ამბობს ჯეიმს ჩინი, ტასმანიის უნივერსიტეტის აზიის კვლევების პროფესორი.
„როგორც კი ნისლი გაქრება, როგორც კი პოლიტიკური წნეხი მოიხსნება, ყველაფერი ძველებურად გრძელდება.“
2016 წელს ASEAN-ის ქვეყნებმა მიზნად დაისახეს, რომ რეგიონში ნისლი 2020 წლისთვის აღმოეფხვრათ. როცა ეს ვადა ჩუმად გადაიწია, ახალი მიზანი 2030 წელი გახდა.
მალაიზიის პოზიციას ართულებს ის ფაქტი, რომ თავადაც პალმის ზეთის მსხვილი მწარმოებელია. ეს პროდუქტი ხშირად უკავშირდება კომერციულ „დაწვა-გაწმენდას“, რომელსაც რეგიონის ტყის ხანძრებში ადანაშაულებენ.
მალაიზიას ზოგჯერ ადგილობრივი მიწებიდან წამოსული მწვავე ნისლიც გამოუცდია.
2019 წელს, როდესაც მალაიზიამ ინდონეზიის ტორფნარებში არსებულ ცხელ წერტილებზე მიუთითა, როგორც რეგიონის ნისლის მიზეზზე, ინდონეზიის ხელისუფლებამ ბრალი მალაიზიას დასდო და განაცხადა, რომ ბოლი მათი მხრიდან მოდიოდა.
„სანამ პალმის ზეთის პლანტაციებს დიდ მნიშვნელობას მივანიჭებთ, [ნისლი] კვლავ განმეორდება,“ — ამბობს ოი სუნ ოჰი, მალაიზიის წყნარი ოკეანის კვლევითი ცენტრის მთავარი მრჩეველი.
და თუნდაც მალაიზიამ ხმა აიმაღლოს, ოჰი დასძენს, ნაკლებად სავარაუდოა, რომ ინდონეზიაზე ისეთივე „გავლენა“ ჰქონდეს, როგორც სინგაპურს, რომელიც ინდონეზიის უმსხვილესი უცხოური ინვესტორია და მრავალი მდიდარი ინდონეზიელისთვის ოფშორული ფინანსური ჰაბია.
ამ ეტაპზე მალაიზიას „არ სურს ზედმეტად გააღიზიანოს ინდონეზია,“ — ამბობს ოჰი.
„მთავრობა უბრალოდ ხელებს იფშვნეტს, სანამ ქარი [პრობლემას] არ წაიღებს. რადგან საბოლოოდ, ქარი წაიღებს.“
