რედაქტორის შენიშვნა: ეს სტატია თარგმნილია ორიგინალი VOA დარის სტატიის მიხედვით.
https://www.darivoa.com/a/afghanistan-ranked-142nd-out-of-143-countries-and-jurisdictions-in-the-2026-rule-of-law-index/8216040.html
ავღანეთი კვლავაც აწყდება სერიოზულ გამოწვევებს სამართლის უზენაესობის კუთხით თალიბანის მმართველობის პირობებში, ამის შესახებ დამოუკიდებელი არაკომერციული ორგანიზაცია World Justice Project-ი იუწყება.
ავღანეთი 143 ქვეყანას შორის 142-ე ადგილზე მოხვდა WJP-ის 2026 წლის სამართლის უზენაესობის ინდექსში, რომელიც ოქტომბერში გამოქვეყნდა. ავღანეთი მხოლოდ ვენესუელას უსწრებს, ხოლო პირველ სამ პოზიციას დანია, ნორვეგია და ფინეთი იკავებენ.
მას შემდეგ, რაც თალიბანი 2021 წელს ხელისუფლებაში მოვიდა, მათ ავღანეთის კონსტიტუცია შეაჩერეს და ქვეყნის არსებული სამართლებრივი ჩარჩოს დიდი ნაწილი დაშალეს.
თალიბანის წარმომადგენლები თავდაპირველად აცხადებდნენ, რომ დროებით მიიღებდნენ 1964 წლის ავღანეთის კონსტიტუციას და ამოიღებდნენ მათთვის მიუღებელ მუხლებს; თუმცა, ხუთი წლის შემდეგაც კი, თალიბანს არც 1964 წლის კონსტიტუცია მიუღია და არც ახალი კონსტიტუცია შეუქმნია.
ამის ნაცვლად, ისლამისტური ჯგუფი მართავს ქვეყანას დირექტივებით, დეკრეტებითა და რეგულაციებით, რომლებიც, მათი თქმით, შარიათის საკუთარი ინტერპრეტაციით არის განსაზღვრული. ეს იწვევს სერიოზულ შეშფოთებას სამართლის ექსპერტებში კონსტიტუციური მმართველობის, სასამართლოს დამოუკიდებლობისა და სამართლის უზენაესობის საკითხებზე.
მოჰამად ამინ ზია ბადახში, ავღანეთის ყოფილი მოსამართლე, VOA-სთან საუბარში ამბობს, რომ თალიბანმა კონსტიტუცია შეაჩერა ქაბულში შესვლისთანავე და მას შემდეგ არ არსებობს ჩარჩო, რომელიც განსაზღვრავს, რა შეუძლია და რა არა თალიბანის ლიდერს, ჰიბათულა ახუნდზადას.
მისი თქმით, კონსტიტუცია აუცილებელია, რადგან ის „ამყარებს ლიდერის სამართლებრივ ვალდებულებებსა და უფლებამოსილებებს [პოლიტიკურ სისტემაში],“ — აღნიშნა ბადახშმა.
თალიბანის ლიდერმა ასობით დეკრეტი გამოსცა, მათ შორის ისეთები, რომლებიც ზღუდავს ქალთა უფლებებსა და თავისუფლებებს ქვეყანაში.
2024 წლის აგვისტოში ჯგუფმა მიიღო „სიკეთის გავრცელებისა და ბოროტების აღკვეთის კანონი“, რომელიც ზღუდავს პირად თავისუფლებებსა და რელიგიურ პრაქტიკას და ეხება ყოველდღიური ცხოვრების ისეთ ასპექტებს, როგორიცაა ტრანსპორტი, მუსიკა, გაპარსვა, დღესასწაულები, ასევე ქალების ქცევა და გარეგნობა საჯარო სივრცეში.
ბადახშის თქმით, თალიბანის მმართველობაში არ არსებობს კონტროლი ჯგუფის ძალაუფლებაზე და არც ანგარიშვალდებულება.
„საზოგადოებას არ აქვს როლი [მათი პოლიტიკის ფორმირებაში], არც თვლიან, რომ ლეგიტიმაცია საზოგადოებიდან მოდის,“ — დასძინა მან. „შესაბამისად, მათი ძალაუფლება შეზღუდული არ არის.“
სახელმწიფო ძალაუფლების შეზღუდვა, როგორც კონსტიტუციური, ასევე ინსტიტუციური, არის WJP-ის სამართლის უზენაესობის ინდექსის რვა ფაქტორიდან ერთ-ერთი. სხვა ფაქტორებია: კორუფციის არარსებობა, ღია მმართველობა, ფუნდამენტური უფლებები, წესრიგი და უსაფრთხოება, რეგულაციების აღსრულება, სამოქალაქო მართლმსაჯულება და სისხლის სამართლის მართლმსაჯულება.
ბაშირ მობაშერი, ავღანეთის სამართლისა და პოლიტიკის მეცნიერებათა ასოციაციის პრეზიდენტი ემიგრაციაში და ამერიკის უნივერსიტეტის პოსტდოქტორანტი, VOA-სთან ამბობს, რომ თალიბანის მმართველობის ხედვა შეუთავსებელია სამართლის უზენაესობის სისტემასთან.
„ეს იმიტომ, რომ სამართლის უზენაესობა ფორმირდება და მნიშვნელობას civil government-ის პირობებში იძენს, მაშინ როცა თალიბანი ცდილობს ტოტალიტარული მმართველობის დამყარებას... გამომდინარე იქიდან, რომ სურთ ღვთიური კანონი გაატარონ საკუთარი ექსტრემალური ინტერპრეტაციით [შარიათის] მიხედვით.“
მან დაამატა, რომ თალიბანის მმართველობის ხედვა შეუთავსებელია სამართლის უზენაესობის სისტემასთან.
„შესაბამისად, თუ გვინდა სამართლის უზენაესობა [ავღანეთში], თალიბანმა ძალაუფლება უნდა დათმოს,“ — განაცხადა მობაშერმა.
