უნგრეთმა ოთხშაბათს საჯაროდ გამოაქვეყნა ათასობით კომუნისტური ეპოქის საიდუმლო პოლიციის დოკუმენტი, რაც ქვეყნის ხანგრძლივად გადადებული მცდელობაა, საკუთარი რეპრესიული წარსულის გააზრებისკენ.
არქივები, რომლებიც ახლა ონლაინ საძიებო ბაზაშია ხელმისაწვდომი, მოიცავს ათასობით ყოფილი ინფორმატორის სახელებს, რომლებიც სახელმწიფო უსაფრთხოების სისტემაში მუშაობდნენ ოთხი ათწლეულის განმავლობაში, ერთპარტიული მმართველობის პერიოდში.
მიუხედავად იმისა, რომ კომუნიზმი უნგრეთში 1989 წელს დასრულდა, დოკუმენტების გახსნის მცდელობები არაერთხელ შეფერხდა. ზოგიერთი კრიტიკოსი ამ დაყოვნებას მმართველი ხელისუფლებების სურვილის ნაკლებობას აბრალებდა, რომ არ გამოაშკარავებინათ საჯარო პირები.
ისტორიული ნაბიჯი დემოკრატიისკენ გარდამავალ პერიოდიდან 36 წლის შემდეგ
ცენტრისტულ-დამკვიდრებული პრემიერ-მინისტრი პეტერ მაგიარი, რომელმაც აპრილში მრავალწლიანი პოპულისტი ლიდერი ვიქტორ ორბანი დაამარცხა, დაპირდა საზოგადოებას, რომ დოკუმენტებზე შეუზღუდავ წვდომას მისცემდა.
„36 წლის შემდეგ, საბოლოოდ ვასრულებთ 1990 წლის რეჟიმის ცვლილების ერთ-ერთ მთავარ დაპირებას — დაპირებას, რომელიც შემდეგ უარყოფილი და მოტყუებული იყო,“ — განაცხადა მაგიარმა ოთხშაბათს სახელმწიფო უსაფრთხოების არქივში გამართულ ბრიფინგზე.
მისი თქმით, ახლად შექმნილ ონლაინ ბაზაში დაახლოებით 60,000 სახელი გახდა საჯარო. მეორე ნაკადი დოკუმენტებისა სავარაუდოდ თებერვლამდე იქნება ხელმისაწვდომი.
„ვთხოვ ყველას, ამ დიდი ხნის დაგვიანებულ დოკუმენტების გამოქვეყნებას ღირსეულად და ადამიანურად მოეკიდონ... რადგან ბევრი ოჯახი ახლა რთული ინფორმაციის წინაშე აღმოჩნდება, რომელიც ხშირად გარდაცვლილი ოჯახის წევრს ეხება,“ — თქვა მაგიარმა. „ტრავმის გადამუშავება შეუძლებელია განხილვისა და კითხვების გარეშე.“
ტოტალიტარული წარსულის გააზრება
უნგრეთი 1949-1989 წლებში ერთპარტიული კომუნისტური მმართველობის ქვეშ იყო.
როგორც ცივი ომის პერიოდში აღმოსავლეთ ევროპის რამდენიმე ქვეყანაში, უნგრეთის საიდუმლო პოლიცია მოქალაქეების მეთვალყურეობისთვის ინფორმატორთა ფართო ქსელს ეყრდნობოდა. ინფორმატორები ხშირად იძულებულნი იყვნენ, კოლეგებზე, მეგობრებსა და ახლობლებზე ეცნობებინათ.
სახელმწიფო უსაფრთხოების არქივის შეფასებით, ხელისუფლებამ დაახლოებით 150,000 ინფორმატორი დაიქირავა, თუმცა მათგან დაახლოებით ორი მესამედის დოკუმენტები აღარ არსებობს.
ბევრი დოკუმენტი 1956 წელს უნგრეთის ანტისაბჭოთა აჯანყების დროს განადგურდა, ან დემოკრატიისკენ გარდამავალ პერიოდში დაიმალა. ზოგიერთი დოკუმენტის მოსკოვში გადატანაც ვარაუდობენ.
„სჯობს გვიან, ვიდრე არასდროს“
ისტორიკოსმა ლასლო ეორსიმ, 1956 წლის ინსტიტუტის ფონდის წარმომადგენელმა, AFP-ს განუცხადა, რომ დოკუმენტების საჯაროდ გამოქვეყნება „სჯობს გვიან, ვიდრე არასდროს“ იყო.
„ახლა ბევრად მეტი ინფორმაცია გვექნება, ვიდრე ადრე, იმის შესახებ, თუ ვინ დაიქირავა ხელისუფლებამ და როგორ მუშაობდა მაშინ უსაფრთხოების სისტემა,“ — აღნიშნა მან.
მისი პროგნოზით, დოკუმენტების გამოქვეყნება საზოგადოებრივ და პირად გამოვლინებებს გამოიწვევს და „მომდევნო თვეებში შესაძლოა გარკვეული ისტერიაც გამოიწვიოს.“
გამოქვეყნებამდე გავრცელდა ხმები, რომ ყოფილი პრემიერ-მინისტრი ორბანი ინფორმატორი იყო, თუმცა ოთხშაბათს მისი სახელი ციფრულ ბაზაში არ აღმოჩნდა.
ორბანმა სამშაბათს განაცხადა, რომ კომუნისტური საიდუმლო სამსახური ცდილობდა მისი რეკრუტირებას სამხედრო სამსახურის დროს, მაგრამ მან უარი თქვა.
