ჩრდილოეთის ზღვაში გაზის საბურღი პლატფორმა. ტეხასში ნავთობის საბადო. ჩინეთში მზის პანელების ქარხანა. შეიძლება შორს მოგეჩვენოთ, მაგრამ თქვენი ენერგიის გადასახადი სხვას გეუბნებათ.

იანვარში გადასახადი შეიძლება მეოთხედით გაიზარდოს – საშუალოდ 460 ფუნტით წელიწადში ბრიტანეთის ტიპური ოჯახისთვის – ასე პროგნოზირებენ წამყვანი მომწოდებლები British Gas, EDF და E.ON.

ოთხ წელიწადში მეორედ, ათასობით მილის დაშორებით მიმდინარე ომი ბრიტანელთა საფოსტო ყუთებში აღწევს.

მას შემდეგ, რაც აშშ-სა და ისრაელის თავდასხმებმა ირანზე თებერვალში ფაქტობრივად დახურა ჰორმუზის სრუტე, ნავთობისა და გაზის ფასები მკვეთრად გაიზარდა.

მოსალოდნელია, რომ ზამთარი კიდევ უფრო გაზრდის ფასებს: გაზზე მოთხოვნა იზრდება სწორედ მაშინ, როცა ევროპის ზამთრის გაზის მარაგები ყველაზე დაბალ ნიშნულზეა 2011 წლიდან მოყოლებული.

და ამ ყველაფერზე კიდევ უფრო დიდი საფრთხე დგას: კლიმატის დათბობა. ნახშირბადის ემისიების შემცირება აუცილებელია მომავალი დათბობის შესაზღუდად და კლიმატის ცვლილების ყველაზე დამანგრეველი შედეგების თავიდან ასაცილებლად. მაგრამ გადასახადების დაბალ დონეზე შენარჩუნება ემისიების შემცირების პარალელურად რთული ამოცანაა – და ეს მხოლოდ ბრიტანეთის პრობლემა არ არის.

ამ კვირაში, როცა მსოფლიოს ლიდერები ანტალიაში, თურქეთში იკრიბებიან გაეროს კლიმატის სამიტზე COP31, იგივე დაძაბულობა იგრძნობა მთელ მსოფლიოში. ენერგეტიკისა და კლიმატის პოლიტიკა გადაიქცა ბრძოლის წინა ხაზად მსოფლიოს ორ ენერგეტიკულ ზესახელმწიფოს შორის, დანარჩენები კი შუაში მოხვდნენ.

ამერიკა ფსონს დებს წიაღისეულ საწვავზე: რეკორდული რაოდენობის ნავთობსა და გაზს აწარმოებს და მოკავშირეებსაც აიძულებს იყიდონ ისინი. ჩინეთი ფსონს დებს ელექტრონებზე: მსოფლიო ბაზარს ავსებს მზის პანელებით, ბატარეებითა და ელექტრომობილებით, რომლებიც ამ საწვავებს ჩაანაცვლებენ.

ფსონი წიაღისეულ საწვავზე თუ განახლებად ენერგიაზე განსაზღვრავს არა მხოლოდ იმას, რამდენს გადაიხდის მსოფლიო ენერგიაში, არამედ იმასაც, რამდენად სწრაფად შეძლებს ემისიების შემცირებას, რომლებიც პლანეტას ათბობს.

ბრიტანეთი, რომელიც უკვე თითქმის მეოთხედს ამერიკიდან შემოტანილი გაზით ამარაგებს და სუფთა ენერგიის ტექნიკის დიდ ნაწილს ჩინეთიდან ყიდულობს, ორივე მიმართულებით იწევა. მაშ, რომელ გზას აირჩევს? არსებობს თუ არა შუა გზა და რას ნიშნავს ეს ყველაფერი თქვენი გადასახადებისთვის?

მორეის ყურეში, ინვერნესთან ახლოს, ქვიშისა და დიუნების გრძელი ზოლი თეთრი ნესის კონცხთან ზღვაში იჭრება. მის უკან მდებარეობს საწარმო, სადაც თითქმის 30 წლის განმავლობაში ათასობით მუშა აშენებდა გიგანტურ პლატფორმებს, რომლებმაც ჩრდილოეთის ზღვის ნავთობის მოპოვება გახსნა.

ჩინეთის ერთ-ერთმა უმსხვილესმა ქარის ტურბინების მწარმოებელმა Ming Yang-მა სურდა ამ ადგილის გაცოცხლება 1.5 მილიარდი ფუნტის ქარხნითა და თავდაპირველად 1,500-მდე სამუშაო ადგილით. მარტში, მას შემდეგ, რაც ამერიკელმა კანონმდებლებმა ბრიტანეთს მისი დაბლოკვისკენ მოუწოდეს, მინისტრებმა ეს მართლაც გააკეთეს, ეროვნული უსაფრთხოების მოტივით.

გასულ თვეში კი მათ ახალი გაზის საბადო, ჯეკდაუ, დაამტკიცეს ჩრდილოეთის ზღვაში. არა ჩინურ ქარის ტურბინებს; კი ჩრდილოეთის ზღვის გაზს.

ძალიან ცოტა ქვეყანაა ენერგეტიკული შოკის მიმართ ისე დაუცველი, როგორც ბრიტანეთი. გაზი ათბობს უმეტეს ოჯახს და ხშირად განსაზღვრავს ელექტროენერგიის საბითუმო ფასსაც. ბოლო შოკმა, რუსეთის უკრაინაში შეჭრის შემდეგ, ოჯახებს დამატებით 63 მილიარდი ფუნტი დაუჯდათ – დაახლოებით 2,200 ფუნტი თითოეულს, ენერგეტიკისა და კლიმატის ინტელექტის ერთეულის (Energy and Climate Intelligence Unit) და E3G-ის მონაცემებით.

დღეს ბრიტანეთის გაზის ნაკლები ნაწილი მოდის საკუთარი ჩრდილოეთის ზღვის საბადოებიდან, ხოლო იმპორტირებული ენერგია ხშირად ისეთ ქვეყნებიდან შემოდის, რომლებიც არასტაბილური ან ненად надеждია აღმოჩნდება.

ამავე დროს, ენერგეტიკის მინისტრი მიატა ფანბულე ამბობს, რომ კლიმატის ცვლილებასთან ბრძოლა პრიორიტეტად რჩება ბრიტანეთის ისტორიაში ყველაზე ცხელი ზაფხულის შემდეგ. BBC Panorama-სთან საუბარში მეტოფის მთავარი მეცნიერი ამბობს, რომ სიცხის ტალღები, გვალვები და ტყის ხანძრები, რომლებიც ზაფხულმა მოიტანა, გლობალური დათბობის გარეშე თითქმის შეუძლებელი იქნებოდა.

მაგრამ როცა ფანბულეს ვკითხე, რა არის მთავარი – გადასახადები თუ კლიმატი – მან ერთმნიშვნელოვნად მიპასუხა: „როცა ცხოვრების ღირებულება აწვება, ჩემთვის მთავარი მიზანი ხელმისაწვდომობაა, ყოველგვარი ეჭვის გარეშე.“

„ჩვენ ზედმეტად ვართ დამოკიდებული გლობალურ ბაზრებზე, რომელზეც არანაირი კონტროლი არ გვაქვს,“ მითხრა ფანბულემ. „ამას რა გამოსავალი აქვს? ადგილობრივი, სუფთა ენერგია.“

ბრიტანეთის ენერგიის უფრო „ადგილობრივად“ წარმოების ორი გზა არსებობს: მეტი მოპოვება ან მეტი აშენება.

ჯეკდაუს დამტკიცებიდან რამდენიმე საათში, აშშ-ს პრეზიდენტი დონალდ ტრამპი – რომელიც ქარის ტურბინებს 2006 წლიდან ებრძვის, როცა აბერდინშირის გოლფის მოედნის მახლობლად ქარის ფერმას შეეწინააღმდეგა – Truth Social-ზე გამოჩნდა. „უნდა იარონ სრული სიმძლავრით!!!“ დაწერა მან. „მოიშორეთ ეს ძვირი და აბსურდული ქარის ტურბინები!“

ახლა ბრიტანეთის მთავრობას კიდევ უფრო რთული არჩევანი აქვს – დაამტკიცოს თუ არა როუზბანკი, შეტლანდის დასავლეთით მდებარე ქვეყნის უდიდესი აუთვისებელი ნავთობის საბადო.

როუზბანკი ბევრად უფრო დიდია, ვიდრე ჯეკდაუ – ფანბულეს თქმით, ის შვიდჯერ მეტ ემისიას გამოიწვევს – და ძირითადად ნავთობია, არა გაზი. გავრცელებული ინფორმაციით, საკითხმა კაბინეტი გააპლატა. გადაწყვეტილებას უახლოეს კვირებში ელიან.

მთავრობის ოპონენტები უკვე ადანაშაულებენ მაღალ გადასახადებში მის нежеланию მოპოვების გაზრდაზე. კონსერვატორთა ლიდერმა ქემი ბადენოკმა პრემიერ-მინისტრს მოუწოდა „შეწყვიტოს დროის დაკარგვა“ და მისცეს ნებართვა, მოპოვებას კი „ერთადერთ გზად“ მოიხსენიებს, რომლითაც ოჯახებს გაზრდილი გადასახადებისგან დაიცავენ.

„თუ საკუთარ გაზს გამოვიყენებთ... ეს ჩვენს გადასახადებს შეამცირებს,“ ამბობს რეფორმის პარტიის ლიდერი რიჩარდ ტაისი.

გასული კვირის აშშ-ს შუალედურმა არჩევნებმა პოლიტიკური რისკები კიდევ ერთხელ შეგვახსენა. ბენზინის ფასების მკვეთრი ზრდა ფართოდ მიიჩნევა ერთ-ერთ მთავარ მიზეზად, რის გამოც ტრამპის რესპუბლიკელებმა კონგრესის კონტროლი დაკარგეს.

მაგრამ როცა ფანბულეს ვკითხე, მოუტანს თუ არა ბრიტანული ნავთობისა და გაზის მოპოვების გაზრდა გადასახადების შემცირებას, მან მკაფიოდ მიპასუხა: „არა, არ მოუტანს,“ თქვა მან. „ბოლოს და ბოლოს, ნავთობი და გაზი გლობალურ ბაზრებზე იყიდება.“

კრიტიკოსები კიდევ უფრო შორს მიდიან. როუზბანკი „ენერგეტიკულ უსაფრთხოებას რეალურად არაფერს აძლევს,“ ამბობს კამპანიის ჯგუფ Uplift-ის ტესა ხანი, რომელმაც სასამართლოში იბრძოლა ამ საბადოს წინააღმდეგ. „რაც ნამდვილად ხდება, ეს არის ძალიან საშიში სიგნალი ბრიტანეთის სერიოზულობის შესახებ კლიმატის ცვლილების მიმართ, განსაკუთრებით ასეთი ზაფხულის შემდეგ.“

თუ ფართო სურათს შევხედავთ, დავა სხვანაირად ჩანს. ჩრდილოეთის ზღვა გრძელვადიან დაღმასვლაშია. მოპოვება პიკიდან, 1999 წლიდან, ორ მესამედზე მეტით შემცირდა და ბიუჯეტის პასუხისმგებლობის ოფისი ვარაუდობს, რომ წლიურად დაახლოებით 10%-ით დაეცემა – თუნდაც როუზბანკი დამტკიცდეს, რასაც მათი პროგნოზი ითვალისწინებს.

რაც არ უნდა გადაწყვიტონ მინისტრებმა, აუზის ყველაზე პროდუქტიული დღეები უკვე წარსულს ჩაბარდა. ჯეკდაუს მარაგი მხოლოდ რამდენიმე თვეს ჰყოფნის ბრიტანეთის გაზის მოთხოვნას, ხოლო როუზბანკი – ნაკლებს, ვიდრე ერთი წლის ნავთობის მოხმარებას.

და გასულ კვირას მთავრობამ პარლამენტში შეიტანა კანონპროექტი, რომელიც ახალ კვლევით ლიცენზიებზე მორატორიუმს კანონად აქცევს. როუზბანკი, რომელიც უკვე ლიცენზირებულია, ამ შეზღუდვას არ ექვემდებარება. ეს მინისტრებს საშუალებას აძლევს ორივე გზა აირჩიონ: დაამტკიცონ ბოლო დიდი საბადო და ამავდროულად დაპირდნენ, რომ შემდეგი აღარ იქნება.

რადგან იანვარში გადასახადების ზრდაა მოსალოდნელი, ეს შეიძლება საკმაოდ მიმზიდველი კომბინაცია აღმოჩნდეს.

ალტერნატივა კი აშენებაა.

გაზი იძენება, იწვის და ისევ იძენება. ქარის ტურბინის ან მზის პანელის დაყენება ძვირი ღირს, მაგრამ შემდეგ ათწლეულების განმავლობაში შეუძლია ელექტროენერგიის გამომუშავება საწვავის მიწოდების გარეშე.

მთავრობის კლიმატის მრჩეველთა კომიტეტი (Climate Change Committee) ითვლის, რომ მომავალში 2022 წლის მსგავსი ფასების შოკი, თუ ბრიტანეთი მაღალ ნახშირბადიან გზაზე დარჩება, ოჯახურ გადასახადებს 59%-ით გაზრდის – მაგრამ მხოლოდ 4%-ით, თუ აქცენტი განახლებად ენერგიაზე გაკეთდება.

ახალი მზის ფერმებიდან გამომუშავებული ენერგიის ღირებულება 2010-დან 2024 წლამდე 90%-ით დაეცა, ხოლო ხმელეთის ქარისგან – 70%-ით, საერთაშორისო განახლებადი ენერგიის სააგენტოს (International Renewable Energy Agency) მონაცემებით. თუმცა, ბოლო პერიოდში გლობალურმა ინფლაციამ საწყისი ხარჯები ისევ გაზარდა. გასულ წელს დანიურმა დეველოპერმა Ørsted-მა უარი თქვა Hornsea 4-ის, იორკშირის სანაპიროსთან მდებარე გიგანტური ქარის ფერმის პროექტზე, მიწოდების ჯაჭვის ხარჯების ზრდის გამო.

მაღალმა საპროცენტო განაკვეთებმა მდგომარეობა კიდევ უფრო გააუარესა. ქარის ან მზის ფერმის ხარჯების უმეტესობა წინასწარ იხარჯება, ამიტომ დეველოპერებს დიდი თანხის სესხება უწევთ, სანამ ენერგიის გამომუშავებას დაიწყებენ.

და კიდევ ერთი პრობლემა არსებობს. ბრიტანეთს სჭირდება ძვირადღირებული ახალი ელექტროსისტემები, რომ განახლებადი ენერგია მიაწოდოს იმ ქალაქებსა და დასახლებებს, სადაც ის საჭიროა. ამავდროულად, გაზზე მომუშავე სადგურები კვლავ ხშირად განსაზღვრავენ ელექტროენერგიის საბითუმო ფასებს – რაც ნიშნავს, რომ დანაზოგი ყოველთვის არ აისახება მომხმარებლის გადასახადებში.

ეს ყველაფერი ნიშნავს, რომ მეტი განახლებადი ენერგიის აშენება ავტომატურად არ ნიშნავს დაბალ გადასახადებს ოჯახებისთვის.

და კიდევ ერთი საკითხია – ჩინეთის დომინირება სუფთა ტექნოლოგიებში. ის აწარმოებს მსოფლიოს მზის პანელებისა და ბატარეების უდიდეს ნაწილს და ელექტრომობილების დაახლოებით ორ მესამედს.

და ჩინეთის უპირატესობა იზრდება. მარტში, მისი ექსპორტი მზის პანელებში, ბატარეებსა და ელექტრომობილებში რეკორდულ მაჩვენებელს მიაღწია – წინა წელთან შედარებით 70%-ით გაიზარდა, კვლევითი ცენტრი Ember-ის მონაცემებით.

ბრიტანეთს სურს თავი დააღწიოს წიაღისეულ საწვავზე დამოკიდებულებას, რომელიც ოჯახებს ფასების შოკის წინაშე ტოვებს და გლობალურ დათბობას აძლიერებს. ამ საწვავების ჩანაცვლებისთვის საჭირო ტექნოლოგიის დიდი ნაწილი ჩინეთიდან მოდის – ქვეყნიდან, რომელზეც დამოკიდებულება სულ უფრო ნაკლებად სურს.

ფანბულეს ვკითხე, ხომ არ ცვლის ბრიტანეთი პეტროსახელმწიფოებზე დამოკიდებულებას პეკინზე დამოკიდებულებით. „ჰო, ასეა,“ თქვა მან, და დაამატა: „ჩვენ გვაქვს დივერსიფიცირებული გლობალური ბაზარი.“

ბრიტანეთი გააგრძელებს ჩინეთიდან ყიდვას, სადაც საჭირო იქნება, ამბობს ფანბულე, მაგრამ სურს, რომ მეტი ტექნიკა აქ იწარმოებოდეს. „მინდა ტურბინები ვნახო,“ თქვა მან.

თუმცა, სწორედ ბრიტანეთში წარმოებულ ტურბინებს სთავაზობდა Ming Yang.

„იყო უსაფრთხოების რისკი და ეროვნული უსაფრთხოება უპირველესია,“ ამბობს ფანბულე. მთავრობას არასოდეს აუხსნია საჯაროდ, რა იყო ეს რისკი.

ჯეკდაუს დამტკიცებამდე ორი დღით ადრე, იაპონურმა Sumitomo Electric-მა ნიგში, თეთრი ნესის კონცხთან ახლოს, ბრიტანეთის პირველი HVDC წყალქვეშა კაბელების ქარხანა გახსნა, რაც 250-მდე სამუშაო ადგილს შექმნის.

უცხოური ინვესტიცია, მაშასადამე – ოღონდ არა ჩინეთიდან.

წელს აშშ ოფიციალურად გამოვიდა პარიზის კლიმატის შეთანხმებიდან და მოსალოდნელია, რომ დელეგაციას არც წლევანდელ COP-ზე გაგზავნის. ამერიკული ზეწოლის გარეშე, სხვებს ნაკლები მოტივაცია აქვთ გაბედული დაპირებების მისაცემად: გაეროს თქმით, ეროვნული ვალდებულებები ჯამში გლობალური ემისიების მხოლოდ 6%-ით შემცირებას ითვალისწინებს 2035 წლისთვის – რაც მეცნიერთა შეფასებით, საჭიროს მხოლოდ მეათედია, რომ დათბობა 1.5°C-ზე შეიზღუდოს.

ჩინეთი იწყებს ამ სივრცის შევსებას. აზიის საზოგადოებრივი პოლიტიკის ინსტიტუტის (Asia Society Policy Institute) ლი შუო ამას „როლების შეცვლას“ უწოდებს. ოდესღაც „ძალიან კონსერვატიული მოთამაშე“ კლიმატის მოლაპარაკებებში, ჩინეთი ახლა გლობალური კლიმატის დღის წესრიგის წინწევას საკუთარ ეროვნულ ინტერესად მიიჩნევს – და, მისი თქმით, „ეს მხოლოდ დასაწყისია“. ის COP31-ის ერთ-ერთ მთავარ მიზანს, ენერგიის 35%-ის ელექტროენერგიიდან მიღებას, ხუთი წლით ადრე აპირებს.

და სულ უფრო მეტად სწორედ ჩინური კომპანიები, და არა მთავრობების დაპირებები, მართავენ გარდამავალ პროცესს. „ეს რეალურად ჩინეთის ამბავია,“ ამბობს ლი შუო.

თუ ეს ასეა, ბრიტანეთი რთულ მდგომარეობაში რჩება. რთული არჩევანი – და ეს მაშინ, როცა ოჯახების ბიუჯეტები უკვე ძლიერ დაძაბულია.

სათაური ფოტო: Getty/Reuters

BBC InDepth არის ვებგვერდისა და აპლიკაციის განყოფილება საუკეთესო ანალიზებისთვის, ახალი პერსპექტივებით, რომლებიც ამოწმებენ სტერეოტიპებს და სიღრმისეულად აშუქებენ დღის მთავარ საკითხებს. ემა ბარნეტი და ჯონ სიმპსონი ყოველ შაბათს გთავაზობენ ყველაზე საინტერესო ანალიზებსა და სტატიებს. გამოიწერეთ საინფორმაციო ბიულეტენი აქ.