ახალი ზელანდია ახალმა მთავრობამ აირჩია იმ დროს, როცა დედაქალაქ ველინგტონს ნისლი ფარავდა – და განწყობაც ისეთივე მძაფრი იყო, როგორც ამინდი.
„საკმაოდ უღიმღამოა,“ – ამბობს 21 წლის იმოჯენ ვლუტგერი. „არის რაღაც აპათია და ცოტა შიშიც.“
„დაღლილები ვართ. მგონი, ყველა დავიღალეთ,“ – აღიარებს 28 წლის სიმონე.
„არც კი მივსულვარ არჩევნებზე,“ – მორცხვად აღიარა ერთმა 40-იანებში მყოფმა მამაკაცმა. როგორც განმარტა, ვერცერთი ვარიანტის მონიშვნა ვერ შეძლო და საუბრის გაგრძელებაზე უარი თქვა.
„ველინგტონი ცოტა ბუშტივითაა,“ – ამბობს კიდევ ერთი ამომრჩეველი, რასაც ხშირად ვისმენდი, სანამ იმედგაცრუების განცდას აღწერდა.
თუმცა გამოკითხვები აჩვენებს, რომ ეს განწყობა მთელ ქვეყანაშია გავრცელებული: ეროვნული განწყობა დაბალია და პოლიტიკისადმი ნდობა – კიდევ უფრო ნაკლები.
ბოლო კვლევის მიხედვით, ქვეყნის ნახევარზე მეტი აღარ თვლის, რომ აქ შესაძლებლობების მიწაა, ხოლო დაახლოებით ამდენივე შიშობს, რომ მომავალი კიდევ უფრო უარესია.
ბევრი კივი თვლის, რომ ეკონომიკა განადგურებულია, სამუშაო ადგილები აღარ არის, ცხოვრების ხარჯები ცაშია, საზოგადოებრივი სოლიდარობა – რომელიც ეროვნული სიამაყის წყარო იყო – იშლება და პოლიტიკურ გადაწყვეტილებებში რეალური პროგრესი არ ჩანს.
რეკორდული რაოდენობის მოქალაქე ტოვებს ქვეყანას უკეთესი მომავლის საძიებლად.
შაბათის არჩევნებმაც ასევე რეკორდული რაოდენობის ამომრჩეველი დააკარგვინა ორ მთავარ პარტიას, ვერცერთმა მიიღო მკაფიო მანდატი.
თუმცა ეს არჩევნები წარმატების ახალ მწვერვალზე ავიდა სხვადასხვა პარტიისთვის: მემარცხენე მწვანეებისთვის, მემარჯვენე ლიბერტარიანული „აქტის პარტიისთვის“ და ცენტრისტული „შესაძლებლობების პარტიისთვის“ – რომელიც აქამდე პარლამენტში არასდროს ყოფილა, ახლა კი შვიდი მანდატით შესაძლოა ბალანსის დამჭერი გახდეს.
„თქვენ ხმა მისცით ახალი ზელანდიის პოლიტიკის სამუდამოდ შეცვლას,“ – აღფრთოვანებით მიმართა პარტიის ლიდერმა კილაე ვონგმა კივებს საარჩევნო ღამეს. „პირადად მე ამაში იმიტომ ჩავერთე, რომ ცვლილებების ნელი ტემპი მაწუხებდა.“
სავარაუდოდ, რამდენიმე კვირა დასჭირდება, სანამ ზუსტად გაირკვევა, ვინ შექმნის მმართველ კოალიციას და რა შეთანხმებები დაიდება.
მაგრამ ეს მხოლოდ პირველი გამოწვევაა იმ მრავალთაგან, რაც ქვეყნის მომდევნო პრემიერ-მინისტრს ელოდება გზაგასაყარზე მყოფ ქვეყანაში.
ახალი ზელანდია ყოველთვის ასე არ ყოფილა.
დიდხანს, ქვეყანა რძისა და თაფლის მიწად მიიჩნეოდა – პირდაპირი მნიშვნელობითაც – შრომისმოყვარე ადამიანებისთვის, ხოლო მისი მოსახლეობა მსოფლიოში ერთ-ერთ ყველაზე ოპტიმისტად ითვლებოდა.
აკადემიური კარიერა, ხარისხიანი ჯანდაცვა და ახლო მეგობრებისა და ოჯახის ქსელი – რაც კვლევების მიხედვით ბედნიერი ცხოვრების სამი უმთავრესი საფუძველია – ყველაფერი ხელმისაწვდომი იყო, ამბობს ოკლენდის უნივერსიტეტის პროფესორი რობერტ მაკკალოჩი.
„ცხოვრების სტილი კარგი იყო,“ – ეუბნება BBC-ს ბედნიერების ეკონომიკის მსოფლიო ლიდერი. „ყველაზე მაღალანაზღაურებადი არ იყავი, მაგრამ მშვენივრად ცხოვრობდი.“
ახლა ასე აღარ არის.
ბევრმა, ვინც BBC-ს ესაუბრა, თქვა, რომ ქვეყნის დაღმასვლა განსაკუთრებით პანდემიის დროს დაჩქარდა.
უმუშევრობა 11-წლიან მაქსიმუმზეა და კვლავ იზრდება. 24 წლამდე კივებისთვის მდგომარეობა ბოლო სამი ათწლეულის განმავლობაში ასე ცუდი არ ყოფილა: სამუშაო იმდენად ცოტაა, რომ ყოველი მესამე ან ვერ პოულობს სრულ განაკვეთზე დასაქმებას, ან საერთოდ უმუშევარია.
მაიკლ დოუსონი ამბობს, რომ ყველაფერი გააკეთა, რაც საჭირო იყო: სკოლა დაამთავრა, პროფესია შეისწავლა, დიპლომი მიიღო და ათეულობით ვაკანსიაზე გააგზავნა განაცხადი.
მაგრამ უკვე ერთი წელია, და სამუშაო ბაზარი იმდენად მძიმეა, რომ არცერთ გასაუბრებაზე არ დაუბარებიათ.
„ძალიან ცუდი იყო... ახლა მომავლის მიმართ ცოტა ცინიკურად ვუყურებ,“ – ამბობს 20 წლის მაიკლი.
ზაინაბ ალი, ახალგაზრდული მხარდაჭერის სერვის Youth Inspire-ის აღმასრულებელი დირექტორი, ამბობს, რომ ასეთი მაღალი მოთხოვნა არასდროს უნახავს – დასაქმების სემინარებზე რიგები ასეულებს აღწევს.
ახალგაზრდები, რომლებიც ველინგტონის გარეუბანში მათ ოფისში მიდიან, იმედგაცრუებულები არიან.
„ის, რასაც ადრე მხოლოდ ბუზღუნა ბიძებისგან ვისმენდით საშობაო სუფრაზე, ახლა უკვე ჩვენი ახალგაზრდებიც გვეუბნებიან: ‘რა აზრი აქვს?’“
ამასობაში, საოჯახო ელექტროენერგიის გადასახადები მკვეთრად გაიზარდა, ნაწილობრივ გლობალური მიწოდების შოკების გამო. ახალი ზელანდია რჩება ერთ-ერთ ყველაზე ძვირადღირებულ ადგილად მსოფლიოში საცხოვრებლის ქირაობისა თუ შეძენის თვალსაზრისით, ხოლო მაღალი ინფლაცია ნიშნავს, რომ თითოეულ დოლარს უფრო მეტად უწევს გაწელვა.
კუნძულოვანი ქვეყანა იმდენ საკვებს აწარმოებს, რომ მოსახლეობას რვაჯერ გადააჭარბებს, მაგრამ ზრდასრული მოსახლეობის დაახლოებით მეოთხედი კვებას ტოვებს, რადგან სუპერმარკეტების დუოპოლიის პირობებში საკვების ფასები განვითარებულ ქვეყნებში ერთ-ერთ ყველაზე მაღალ ნიშნულზეა.
სათაურები სავსეა ჯანდაცვის კრიზისებით: გრძელი რიგები, ქრონიკული კადრების დეფიციტი, დანგრეული ინფრასტრუქტურა და პაციენტებისთვის მზარდი ხარჯები. სისტემის მდგომარეობა ყველაზე კარგად ასახა ისტორიამ, როცა ივლისში მამაკაცი გარდაიცვალა გადაუდებელი დახმარების ტუალეტში, ცხრა საათიანი ლოდინის შემდეგ.
„მოსახლეობის ერთი ნაწილი რეალურ მატერიალურ გაჭირვებას განიცდის... და მეორე ნაწილი კი შიშობს, რომ შემდეგი თავად შეიძლება იყოს,“ – ამბობს ვიქტორია ველინგტონის უნივერსიტეტის პოლიტოლოგი ლუკ ოლდფილდი.
საზოგადოებრივი დებატები სულ უფრო პოლარიზებულია – თემებზე, როგორიცაა მაორების უფლებები და ვაიტანგის ხელშეკრულება, LGBT+ ადამიანების ჯანდაცვა და იმიგრაცია – რაც დამატებით მენტალურ დატვირთვას აჩენს ამ ჯგუფებში.
„რამდენიმე ჯგუფს აქვს განცდა, რომ მათ პოლიტიკურ ბურთად იყენებენ,“ – ამბობს დოქტორი ლარა გრივზი, რომელიც აბორიგენულ პოლიტიკას იკვლევს.
ეს იდეალური შტორმი ყოველდღიურად დაახლოებით 180 ადამიანს აიძულებს ქვეყნის დატოვებას – ეს რეკორდული მასობრივი გადინებაა, რომელიც ოჯახებს ანაწევრებს, თემებს ამცირებს და ნიჭიერ კადრებს აკარგვინებს.
და-ძმა სემი და ემილი BBC-ს ეუბნებიან, რომ ახალი ზელანდია უყვართ, მაგრამ სულ უფრო უჭირთ დარჩენის მიზეზების პოვნა. მათი მეგობრები მასობრივად ტოვებენ ქვეყანას, ხოლო მშობლებს ავსტრალიაში გადასვლაც კი უფიქრიათ.
„საკითხი მხოლოდ ის არ არის, რომ ავსტრალიაში წასვლისთვის გაჯილდოებენ, არამედ აქ დარჩენისთვის თითქოს აქტიურად გსჯიან,“ – ამბობს სემი.
თუმცა ქვეყნის დიდ ნაწილში განწყობა სხვაგვარია.
ქვეყნის უდიდეს საქონლის ბაზრობაზე, ფილდინგის ქალაქში, სადაც კუნძულის სხვადასხვა კუთხიდან ჩამოსული ფერმერები იკრიბებიან, აგრარული სფეროს 30-წლიანი გამოცდილების მქონე სტიუ მორტონი ამბობს, რომ გასული წელი მისთვის საუკეთესო იყო.
საქონლის ინდუსტრია – რომელიც ახალი ზელანდიის მშპ-ს დაახლოებით 3%-ს შეადგენს – წინა, ლეიბორისტული მთავრობის ემისიების შემცირების სქემის პირობებში სერიოზულ სირთულეებს განიცდიდა, მაგრამ ეროვნული პარტიის პირობებში ვითარება შეიცვალა.
ის თვლის, რომ დანარჩენი ეკონომიკაც ამ გზას გაჰყვება.
„გამოგვივლია ის პერიოდებიც, როცა საკუთარ თავს ეკითხები: ‘სად არის მომავალი?’
„რაც გვეხმარება, ეს არის სტაბილური მთავრობა... და საბოლოოდ ყველაფერი დადებით განწყობაზე მოდის – უნდა დააფასო ის, რაც გაქვს.“
ამ პრობლემების ნაწილი, რაც ახალ ზელანდიას აწუხებს, გლობალური ტენდენციებია – და უეჭველია, რომ კივების ცხოვრების დონე ბევრ სხვა ქვეყანაზე უკეთესია.
მაგრამ ეს საკითხები ეროვნული იდენტობისთვის მავნე ზეგავლენას ახდენს.
„ეს იწვევს ნდობის კრიზისს – რა არის ახალი ზელანდია და საით მიდის,“ – ეუბნება BBC-ს ჰელენ კლარკი, რომელიც 1999-2008 წლებში პრემიერ-მინისტრი იყო.
მისი ფონდი ყოველწლიურად ატარებს გამოკითხვას სოციალური ერთობის შესახებ და ბოლო ანგარიშის მიხედვით, კივები – განსაკუთრებით ახალგაზრდები – ბევრად უფრო იზოლირებულად გრძნობენ თავს, ვიდრე წინა თაობა, ხოლო მულტიკულტურალიზმისადმი დამოკიდებულება უარესდება და მოსახლეობა ნაკლებად იმედიანია.
ინსტიტუტებსა და ლიდერებში ნდობა საგანგაშოდ დაეცა: მხოლოდ ორიდან ერთმა ახალზელანდიელმა ენდობა მთავრობას, რომ სწორად იმოქმედებს, ხოლო ქვეყნის ნახევარზე ნაკლები ენდობა სასამართლოებს.
„არის განცდა, რომ სინამდვილეში, არავინ ზრუნავს,“ – ამბობს კლარკი.
ის გარდაქმნა, რასაც ყოფილი ლეიბორისტი პრემიერი ჯასინდა არდერნი 2017 წელს ჯანდაცვასა და საცხოვრებელზე დაპირებდა, არასდროს განხორციელებულა, ხოლო მისი მიღწევები მისმა მემკვიდრეებმა უკან დააბრუნეს.
მის მემკვიდრეობას ყველაზე მეტად პანდემიის დროს მიღებული პოლარიზებული გადაწყვეტილებები განსაზღვრავს, ისევე როგორც კრის ჰიპკინსისას, რომელიც ჯანდაცვის მინისტრი იყო, სანამ არდერნის გადადგომის შემდეგ რვა თვე პრემიერად იმუშავებდა.
ეროვნული პარტია 2023 წელს ხელისუფლებაში მოვიდა დაპირებით, რომ „ქვეყანას სწორ გზაზე დააბრუნებდა“ და ეკონომიკას აღადგენდა.
„უნდა ითქვას, რომ ძალიან მცირე წარმატება ჰქონდათ,“ – ამბობს პოლიტიკის მიმომხილველი გრანტ დანკანი. „და ლაქსონის მთავრობასაც მხოლოდ გარკვეული დროით შეუძლია წინა მთავრობას დააბრალოს ყველაფერი.“
ეროვნულმა პარტიამ განათლების რეფორმა განახორციელა, როგორც დაპირებული ჰქონდა, მაგრამ მათი მმართველობის ყველაზე მნიშვნელოვანი მოვლენა იყო მასიური ჰიკოი – მაორების მიერ ორგანიზებული საპროტესტო მსვლელობა, კოალიციური პარტნიორის არაპოპულარული კანონპროექტის წინააღმდეგ, რომელიც ვაიტანგის ხელშეკრულების განმარტებას ცვლიდა. ამას მოჰყვა ორი ლიდერული გამოწვევა, რომელიც კრისტოფერ ლაქსონმა ბოლო ექვს თვეში გადალახა.
არის განცდა, რომ ლეიბორისტებს ზედმეტად ამბიციური, ძვირადღირებული და შეუსრულებელი გეგმები ჰქონდათ, ხოლო ეროვნულს – არასაკმარისი, რადგან დროის უმეტესობა საკუთარი გუნდის მართვაში დახარჯა.
ორივე მთავრობა ამტკიცებს, რომ მათი გეგმები კრიზისებმა ჩაშალა, რაც მათ კონტროლს არ ექვემდებარებოდა – მაგალითად, კოვიდმა, ირანის ომმა და აშშ-ს სავაჭრო დაძაბულობამ.
მაგრამ დანკანი ამბობს, რომ ამომრჩეველს ეს არგუმენტი აღარ აკმაყოფილებს. მისი თქმით, ქვეყანა ასეთი არასდროს უნახავს: „ვერცერთმა პარტიამ ვერ შეძლო ძლიერი, შთამაგონებელი ლიდერის წამოყენება. ორივეს აქვს იმედგაცრუების ისტორია.“
ვინც არ უნდა გახდეს პრემიერ-მინისტრი, სემი ამბობს, რომ დიდ ცვლილებებს არ ელის.
„მართლა ძალიან ჩაცვენილი შეგრძნებაა... ალბათ მოსახლეობის დიდი ნაწილიც ფიქრობს, რომ უკეთესად შეგვიძლია,“ – ამბობს ის და ირონიული ღიმილით ამატებს: „არც ის ეხმარება საქმეს, რომ ორივე თეთრკანიანი ბიჭია, სახელად კრისი.“
