თითქმის ხუთი წელი გავიდა მას შემდეგ, რაც სალვადორის ავტორიტარმა ლიდერმა, ნაიიბ ბუკელემ, დაიწყო თავისი საკამათო „ომი“ ბანდების წინააღმდეგ — რითაც მან ქვეყანა რადიკალურად შეცვალა და ლათინური ამერიკისთვის ძალადობრივი დანაშაულის წინააღმდეგ ბრძოლის მარჯვენა ფრთის სიმბოლოდ იქცა.
ახლა სალვადორის პოპულისტი ლიდერი, როგორც ჩანს, თავისი მკაცრი ტაქტიკის ექსპორტს აპირებს რეგიონის ყველაზე ძალადობრივ ქვეყანაში — ჰაიტიში. 18 ოქტომბერს ჰაიტიში ოთხი სალვადორის მოქალაქის გატაცების შემდეგ, მან კარიბის ზღვის ამ ქვეყანაში 2 000-ზე მეტი ჯარისკაცი და სპეციალური დანიშნულების რაზმი გაგზავნა.
„ჩვენ დაგეხმარებით, დაიბრუნოთ თქვენი ქვეყანა იმ მოღალატეების ხელიდან, რომლებმაც დესალინის მემკვიდრეობა გაანადგურეს,“ — დაწერა ბუკელემ ამ კვირაში ჰაიტურ კრეოლზე, რითაც ჰაიტის რევოლუციის ერთ-ერთ ლიდერს, ჟან-ჟაკ დესალინსს მიუთითებდა.
ბუკელეს მიერ მასობრივი დაპატიმრებებისა და ფარული მოლაპარაკებების გამოყენებამ სალვადორის ბანდების დასამორჩილებლად, ის გმირად აქცია მემარჯვენე პოლიტიკოსებსა და ძალადობისგან დაღლილ მოქალაქეებში მთელ ამერიკაში, მათ შორის ჰაიტიშიც, სადაც მძიმედ შეიარაღებულმა ჯგუფებმა დედაქალაქ პორტ-ო-პრენსის დიდი ნაწილი დაიკავეს მას შემდეგ, რაც 2021 წელს პრეზიდენტი ჟოვენელ მოიზი მოკლეს.
ექსპერტები ამბობენ, რომ ბევრი ჰაიტელი მიესალმება ბუკელეს სტილის რეპრესიებს, მიუხედავად იმისა, რომ სალვადორი და ჰაიტი ერთმანეთისგან რადიკალურად განსხვავებული ქვეყნებია.
ვაშინგტონის ბრუკინგსის ინსტიტუტის ჰაიტის უსაფრთხოების ექსპერტმა, ვანდა ფელბაბ-ბრაუნმა აღნიშნა: „ამჟამად ჰაიტიში მდგომარეობა იმდენად მძიმეა, რომ ხალხს ძალიან სურს ძლიერი ლიდერი, რომელიც ბანდებისგან გაათავისუფლებს ქვეყანას. ადამიანები სასოწარკვეთილები არიან და სურთ, ვინც არ უნდა იყოს, ვინც ამ სასოწარკვეთას დაასრულებს.“
ბოლო დღეებში ბუკელეს მხარდამჭერი მრავალი გავლენიანი პირი და სოციალური ქსელების ვარსკვლავი ინტერნეტში აქებს მის ჩარევას ჰაიტიში.
„ის მარტომ გაასუფთავებს მთელ კარიბის რეგიონს. ვისურვებდი, მეტ პოლიტიკურ ლიდერს ჰქონდეს ასეთი გამბედაობა,“ — წერდა ერთ-ერთი მხარდამჭერი პორტ-ო-პრენსის ქუჩებში ავტომატიანი სალვადორის ჯარისკაცების ფოტოებთან ერთად.
სხვები ავრცელებდნენ ვიდეოებს, სადაც ჰაიტელი ბრბოები ჯარისკაცების ჩამოსვლას ზეიმობენ, თუმცა გავრცელდა ცნობები განთავსების წინააღმდეგ გამართული პროტესტების შესახებაც.
ამასთან, ფართოდ გავრცელებულია შეშფოთება ბუკელეს საგარეო ინტერვენციაზე — რაც რეგიონში ბოლო წლების განმავლობაში პირველი შემთხვევაა გაეროს მისიის მიღმა — და მისი ნამდვილი მიზნები ბუნდოვანია. არსებობს შიში, რომ ეს შეიძლება კიდევ უფრო გაამწვავოს სისხლისღვრის ისედაც კატასტროფული დონე და გააუარესოს ჰუმანიტარული კრიზისი, რომლის გამოც 1,5 მილიონზე მეტი მოქალაქე იძულებული გახდა, სახლი დაეტოვებინა.
როდესაც ოთხი სალვადორელი — ბუკელეს თქმით, ავიაციის ტექნიკოსები — გაუჩინარდა პორტ-ო-პრენსის აეროპორტის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, ბანდების მიერ კონტროლირებად რაიონში, სალვადორის პრეზიდენტმა თავდაპირველად სამხედრო ოპერაცია სამაშველო მისიად წარმოადგინა.
„ჩვენ გვაქვს ერთი მიზანი: ჩვენი ოთხი თანამემამულის ცოცხლად დაბრუნება სახლში,“ — დაწერა მან X-ზე და მათი გათავისუფლება მოითხოვა. „ჩვენ უკვე გავანადგურეთ ბანდები სალვადორში და თქვენც შეგვიძლია დაგამთავროთ,“ — გააფრთხილა მან გამტაცებლები.
თუმცა, მომდევნო დღეებში ბუკელეს ტვიტები უფრო ამბიციურ მიზნებზე მიუთითებდა. „ჩვენ ჰაიტიში ბოროტების წინააღმდეგ საბრძოლველად ჩამოვედით,“ — დაწერა სოციალურ ქსელებში აქტიურმა ლიდერმა.
სხვა პოსტში მან უარყო, რომ კარიბის ვატერლოოს მსგავს ბრძოლაში ებმებოდა, სადაც ნაპოლეონ ბონაპარტის იმპერიული ამბიციები საბოლოოდ განადგურდა. „ღმერთი მოგვცემს გამარჯვებას. სამყაროს შემოქმედი ჩვენს გვერდითაა,“ — დაარწმუნა ბუკელემ თავისი მიმდევრები.
ფელბაბ-ბრაუნის თქმით, ეს პოსტები მიუთითებს, რომ მისი მიზნები გაცილებით ფართოა და ბანდების „დასუსტებას“ გულისხმობს, ვიდრე მხოლოდ ოთხი მოქალაქის გადარჩენას — ან, უფრო რეალისტურად, ჰაიტის ბანდების სისასტიკის გათვალისწინებით, მათი ცხედრების დაბრუნებას.
უცნობია, რამდენ ხანს აპირებენ ბუკელეს ჯარისკაცები დარჩენას, თუმცა ისინი ბაზას აშშ-ის საელჩოს მახლობლად აწყობენ, რაც სწრაფ გასვლას ნაკლებად სავარაუდოს ხდის.
ვაშინგტონის ლათინური ამერიკის ოფისის უსაფრთხოების სპეციალისტმა, ადამ ისაკსონმა აღნიშნა, რომ ბუკელეს უსაფრთხოების და სამხედრო სტრატეგიების ბუნება და მასშტაბი გაურკვეველია. „მაგრამ პოლიტიკური სტრატეგია საკმაოდ ნათელია,“ — დასძინა მან.
ისაკსონის აზრით, სალვადორის ლიდერის ჩარევა ნაწილობრივ უკავშირდება მის სურვილს, გაამყაროს კრიმინალთან ბრძოლის იმიჯი სალვადორის 2024 წლის თებერვლის საპრეზიდენტო არჩევნების წინ, და ნაწილობრივ — ლათინური ამერიკის წამყვანი მემარჯვენე უსაფრთხოების ლიდერის რეპუტაციის გაძლიერებას.
ფელბაბ-ბრაუნიც ეთანხმება. „შესაძლოა, ის ცდილობს, ლათინურ ამერიკაში გმირის იმიჯი გაიმყაროს და აჩვენოს, რომ შეუძლია გააკეთოს ის, რაც სალვადორში გააკეთა, სალვადორის ფარგლებს გარეთაც,“ — ამბობს ექსპერტი და აღნიშნავს, რომ ცენტრალური ამერიკის ამ ქვეყანას „ნამდვილი ეკონომიკური სირთულეები“ აქვს, რაც ბუკელესთვის გამოწვევაა, როცა ის შვიდწლიანი მმართველობის გაგრძელებას ცდილობს.
ექსპერტები არ გამორიცხავენ, რომ ბუკელემ მოკლევადიან პერსპექტივაში ბანდებს სერიოზული დარტყმა მიაყენოს, თუმცა ამბობენ, რომ რისკები უზარმაზარია.
უკვე დღეს ჰაიტიში მოქმედებს შეიარაღებული ჯგუფების არასტაბილური კონსტელაცია, რომლებიც ცდილობენ ბანდების დამორჩილებას — ჯერჯერობით მცირე წარმატებით.
ამ ჯგუფებში შედის იარაღითა და მაჩეტებით შეიარაღებული თვითმარქვია ბრბოები, ჰაიტის პოლიცია და არმია, უცხოელი დაქირავებული მებრძოლები, რომლებიც ერიკ პრინსის (კომპანია Vectus Global-ის მფლობელი და საკამათო კერძო სამხედრო კონტრაქტორი Blackwater-ის დამფუძნებელი) დაქირავებით მუშაობენ, და გაეროს მხარდაჭერით შექმნილი მისია Gang Suppression Force (GSF), რომელსაც მონღოლეთის არმიის გენერალი ხელმძღვანელობს.
ბუკელეს ჯარისკაცები, რომლებიც GSF-ის დაქვემდებარებაში არ არიან, უკვე ჩაერთნენ ამ ქაოსურ ბრძოლაში.
„ეს არის ორკესტრი დირიჟორის გარეშე,“ — აფრთხილებს რომენ ლე კური, რომელიც გლობალური ინიციატივის ტრანსნაციონალური ორგანიზებული დანაშაულის წინააღმდეგ ჰაიტის ობსერვატორიას ხელმძღვანელობს და პორტ-ო-პრენსის ხშირი სტუმარია.
ერთ-ერთი მთავარი რისკი ესკალაციაა. „დრონებით, საბრძოლო ვერტმფრენებითა და მძიმე შეიარაღებით დაპირისპირება სულ რამდენიმე დღეში რადიკალურად შეიცვალა,“ — ამბობს ლე კური. „ფასს იხდის სამოქალაქო მოსახლეობა. ეს არის ურბანული პარტიზანული ბრძოლა, სადაც მოსახლეობა კრიმინალურ ჯგუფებსა და ინტენსიურ ოპერაციებს შორისაა გაჭედილი. უკვე ათასობით ადამიანი იძულებული გახდა, სახლი დაეტოვებინა.“
ფელბაბ-ბრაუნის თქმით, მათი მოქმედების სტრატეგიიდან გამომდინარე, სალვადორის ძალები შეიძლება ჩაებან სასტიკ, ქუჩურ ბრძოლებში ჰაიტის ვრცელ ჯურღმულებში.
„შეიძლება გაგიმართლოთ და პირველივე ოპერაციებმა ბანდები დააფრთხოს და მოლაპარაკებებზე დაითანხმოს... მაგრამ ასევე შესაძლებელია წარმოუდგენლად მძიმე ურბანული ბრძოლები,“ — ამბობს ექსპერტი.
სამოქალაქო დანაკარგები სერიოზული პრობლემაა, განსაკუთრებით იმის გათვალისწინებით, რომ ბუკელეს მიერ სალვადორში მასობრივი დაპატიმრებები ხშირად განურჩევლად ხდებოდა — 2022 წლის მარტში საგანგებო მდგომარეობის გამოცხადების შემდეგ ათიათასობით ადამიანი დააპატიმრეს, მათ შორის ბევრი ისეთი, ვისაც ბანდებთან კავშირი არ დაუმტკიცდა.
„იმოქმედებს თუ არა სალვადორის ძალა დიდი ეფექტიანობითა და სიზუსტით და შეძლებს თუ არა მკაცრად გაარჩიოს სამოქალაქო პირები და ბანდები ისე, როგორც ბუკელემ სალვადორში ვერ შეძლო?“ — კითხულობს ფელბაბ-ბრაუნი.
ლე კური კიდევ ერთ რისკზე მიუთითებს: ჰაიტი შეიძლება სასიკვდილო ჭაობად იქცეს სალვადორის ჯარისკაცებისთვის, რომლებსაც არც სანდო დაზვერვა აქვთ და არც ადგილობრივ რელიეფს იცნობენ.
გაეროს ჰაიტიში ადამიანის უფლებათა ექსპერტმა, ბილ ო’ნილმა განაცხადა: „ყველაფერი ძალიან გაუმჭვირვალე და არაპროგნოზირებადია... შესაძლოა, ყველაფერი ძალიან ცუდად და საშიშად განვითარდეს. იმედი მაქვს, ასე არ მოხდება, მაგრამ ნამდვილად არ ვიცი.“
ამ კვირაში დონალდ ტრამპმა ბუკელეს მისიას მხარდაჭერა გამოუცხადა და ჟურნალისტებს უთხრა, რომ თავის მოკავშირეს ჯარის განთავსების შესახებ ესაუბრა, რომელთა ნაწილიც პორტ-ო-პრენსში აშშ-ის სამხედრო თვითმფრინავით ჩავიდა.
„მან მითხრა, რომ ჰაიტიში დიდი პრობლემა აქვს. მე ვუთხარი: ‘შენ მართავ შენს ქვეყანას. უნდა გააკეთო ის, რაც საჭიროა’,“ — განაცხადა ამერიკის პრეზიდენტმა და დაამატა, რომ აშშ-ის დახმარება საჭირო არ არის, რადგან ბუკელე „საკმაოდ კარგ ფორმაშია“.
ლე კური ეჭვობს, რომ ჰაიტი შეიძლება „ლაბორატორიად იქცეს... ახალი ტიპის ინტერვენციისთვის რეგიონში, როდესაც ამას ახორციელებს რომელიმე ქვეყანა ვაშინგტონის მწვანე შუქით“.
მან გაიხსენა, როგორ სცადეს ბრაზილიის ხელმძღვანელობით გაეროს სამშვიდობოებმა ბანდების დამორჩილება 2005 წელს, პრეზიდენტ ჟან-ბერტრან არისტიდის გადაყენების შემდეგ ჰაიტიში ჩასვლისას. სასტიკი შეტაკებების შემდეგ, ამ ჯარებმა გარკვეულ წარმატებას მიაღწიეს სიტე სოლეის კონტროლში, რომელიც მაშინ პორტ-ო-პრენსის ერთ-ერთ ყველაზე ძალადობრივ ჯურღმულად ითვლებოდა.
თუმცა, ამ ჯარების გასვლის შემდეგ სიტუაცია კვლავ დაიძაბა. „თუ ფიქრობთ, რომ ბანდებთან ომით მათ გაანადგურებთ, ძალიან ცდებით,“ — ამბობს ლე კური.
„[ეს არ იმუშავებს,] თუ არ არსებობს პოლიტიკური გეგმა, განვითარების გეგმა, დემობილიზაციის გეგმა, რეინტეგრაციის გეგმა, თუ არ შენდება რეალური სოციალური კონტრაქტი — და, რა თქმა უნდა, თუ არ ხდება ორგანიზებული დანაშაულის ქსელების დემონტაჟი.
„ჯარისკაცების გაგზავნა კრიმინალურ ჯგუფებთან საბრძოლველად — ეს ლათინური ამერიკის ნარკომასხარაობის კლასიკაა,“ — დასძენს ლე კური. „ეს 60 წელია კეთდება და არ მუშაობს.“
