ბოლო ორი კვირის განმავლობაში მსოფლიოს სხვადასხვა რეგიონში ჩატარებულმა ოთხმა მნიშვნელოვანმა არჩევნებმა ავტორიტარი ლიდერებისთვის სერიოზული დარტყმა მიაყენა და გააჩინა ახალი იმედი, რომ დემოკრატია უფრო გამძლეა, ვიდრე აქამდე ეგონათ.
ბრაზილიაში, სერბეთში, ისრაელსა და აშშ-ში ჩატარებული არჩევნები სრულიად განსხვავებულ გარემოებებსა და უნიკალურ ფაქტორებს მოიცავდა, თუმცა ყველა მათგანმა აჩვენა, რომ სამოქალაქო აქტივიზმს შეუძლია მოულოდნელი შედეგების მოტანა, რაც ავტორიტარიზმისკენ მიდრეკილ ლიდერებს უკან დახევას აიძულებს და შესაძლოა, მსოფლიო მასშტაბით ავტორიტარიზმისკენ გადახრის ტენდენციის შეცვლაც დაიწყოს.
ბრაზილიაში, 25 ოქტომბერს გამართული საპრეზიდენტო არჩევნების მეორე ტურში ამომრჩეველთა აქტივობის ზრდამ, რომელსაც სამოქალაქო მოძრაობა და სოციალური მედიის გონიერი გამოყენება განაპირობებდა, შეაჩერა ულტრამემარჯვენე ავტორიტარული მოძრაობის კონსოლიდაცია ქვეყანაში — სამი კვირის შემდეგ მას შემდეგ, რაც ამ მოძრაობამ კონგრესის კონტროლი მოიპოვა და საპრეზიდენტო რბოლაში მყარი უპირატესობა მიიღო.
იმავე დღეს, ათასობით კილომეტრით დაშორებულ სერბეთში, სტუდენტების ხელმძღვანელობით ჩამოყალიბებულმა სამოქალაქო მოძრაობამ მოულოდნელი მარცხი აგემა რეჟიმს, რომელმაც ბოლო 14 წლის განმავლობაში დემოკრატიული ნორმების უხეში დარღვევით განამტკიცა ძალაუფლება. გამარჯვების მასშტაბი იმდენად დიდი იყო, რომ ალექსანდარ ვუჩიჩს, მოქმედ ლიდერს, აზრადაც აღარ მოუვიდა შედეგის ძალადობრივი გზით გაუქმება.
ორი დღის შემდეგ ისრაელში ჩატარებული არჩევნები გაცილებით ბუნდოვანი აღმოჩნდა. ბენიამინ ნეთანიაჰუმ, რომელმაც ბოლო სამი ათწლეულის განმავლობაში ისრაელის პოლიტიკას დომინანტურად მართავდა, დაკარგა უმრავლესობა — ეს იყო პასუხი მის მცდელობებზე, პოლიტიზებული გაეხადა სახელმწიფო უსაფრთხოების უწყებები და შეეზღუდა მედიისა და სასამართლოს დამოუკიდებლობა.
ისრაელის მთავარი ებრაული ოპოზიციური პარტიები, რომლებიც ნეთანიაჰუს ჩამოშორებას ცდილობენ, დემოკრატიული ნორმების აღდგენას ესწრაფვიან, თუმცა არჩევნებიდან ათ დღეზე მეტი გავიდა და ჯერ კიდევ გაურკვეველია, რამდენად არიან მზად არაბი ისრაელელი პარტიებთან თანამშრომლობისთვის მთავრობის შესაქმნელად.
ამ პარტიებისადმი მხარდაჭერის ზრდა, რომელსაც პალესტინელი ისრაელის მოქალაქეების ამომრჩეველთა აქტივობის გაორმაგებამ შეუწყო ხელი, არჩევნების ყველაზე დიდი სიურპრიზი იყო. ნეთანიაჰუ კი ცდილობს მათი წარმატების დელეგიტიმაციას, უსაბუთო ბრალდებებით უცხოური დაფინანსებისა და ხმების ყიდვის შესახებ, მაშინ როცა ებრაელი ოპოზიციონერები კვლავაც ერიდებიან ეთნიკურ ხაზებს გადაკვეთისკენ თანამშრომლობას.
ყველა ამ სამ ქვეყანაში განვითარებული მოვლენები მნიშვნელოვნად იქნება დამოკიდებული ამ ათდღიანი ციკლის მეოთხე არჩევნების შედეგზე. დემოკრატების მასშტაბური გამარჯვება აშშ-ის კონგრესის არჩევნებში სამშაბათს — წარმომადგენელთა პალატასა და სენატში აშკარა უმრავლესობის მოპოვება, მათ შორის იმ შტატებში, რომლებიც თაობების განმავლობაში რესპუბლიკელების ხელში იყო — მნიშვნელოვნად შეცვლის დონალდ ტრამპის პრეზიდენტობის ბოლო ორი წლის მიმართულებას.
ტრამპი დასუსტდა ამ მკაფიო პასუხით და იმ მყისიერი განხეთქილებებით, რაც რესპუბლიკურ პარტიაში გაჩნდა, თუმცა დემოკრატების ახალი უმრავლესობა ახლა რთული ამოცანის წინაშე დგას: აღადგინოს ქვეყნის დემოკრატიული ჯანმრთელობა მას შემდეგ, რაც პრეზიდენტმა და მისმა MAGA მოძრაობამ ორი წლის განმავლობაში ფედერალური უწყებები პოლიტიკურ იარაღად აქციეს.
აშშ-ში მიღწეული შედეგი განსაკუთრებით ამცირებს იმ გავლენას, რომლითაც ერთი ანტილიბერალური მთავრობა სხვებს მსოფლიოს გარშემო ახალისებდა.
ლუის ინასიუ ლულა და სილვას გამორჩეულმა დაბრუნებამ — ფლავიუ ბოლსონარუს წინააღმდეგ ბრაზილიის საპრეზიდენტო არჩევნების მეორე ტურში, მას შემდეგ, რაც პირველ ტურში დამარცხდა — მას უპრეცედენტო მეოთხე ვადა მოუტანა, ხმების თითქმის 52%-ით.
მიგელ ლაგო, ბრაზილიელი პოლიტოლოგი, ამტკიცებს, რომ შედეგი პირველ რიგში ლულას არ უკავშირდება, რომელმაც პირველ ტურში თავისი პირადი პოპულარობის ზღვარი აჩვენა. „მეორე ტური იყო ბრაზილიური საზოგადოების პასუხი ულტრამემარჯვენეებს — ეს იყო დეცენტრალიზებული მოძრაობა მთელ ქვეყანაში და ეს არ იყო მარცხნის გამარჯვება. ეს, ჩემი აზრით, დემოკრატიის გამარჯვებაა,“ — ამბობს ლაგო.
თუ ფლავიუ ბოლსონარუმ მოეგო, მისი პრიორიტეტი იქნებოდა მამამისის, ჟაირ ბოლსონარუს გათავისუფლება ციხიდან, სადაც ის ოთხი წლის წინ ძალაუფლების შესანარჩუნებლად გადატრიალების მცდელობისთვის 27 წელს იხდიდა. ბოლსონარუები შემდეგ გეგმავდნენ შურისძიებას სასამართლოზე და ულტრამემარჯვენე ავტორიტარული სახელმწიფოს აშენების გაგრძელებას.
მეორე ბოლსონარუს პრეზიდენტობა კიდევ უფრო ძლიერი იქნებოდა, ვიდრე პირველი — მტკიცე, ერთგული უმრავლესობით კონგრესში. „ულტრამემარჯვენე მთავრობა, მაგრამ უკიდურესად ძლიერი ულტრამემარჯვენე მთავრობა,“ — ამბობს ლაგო.
მამის მსგავსად, ფლავიუმაც უარი თქვა არჩევნების შედეგების აღიარებაზე, თუმცა უფროს ბოლსონარუსგან განსხვავებით, ძალადობრივად არ უცდია შედეგის შეცვლა. ამის ნაცვლად, ის მაიამიში გაიქცა, სადაც კვლავაც ამტკიცებს თავის ლიდერობას.
ერთი ბოლსონარუ ემიგრაციაშია, მეორე — ციხეში, ლულას კი მცირე, მაგრამ მაინც აქვს მანევრის სივრცე მტრულად განწყობილი კონგრესისა და დამარცხებული რეჟიმის ერთგული გუბერნატორების ფონზე. თუმცა, ბრაზილიის დემოკრატიულ ინსტიტუტებს უშუალო საფრთხე, ამ ეტაპზე, მოხსნილია.
심დაც კი სტუდენტები, რომლებმაც ვუჩიჩის რეჟიმს ორი წლის განმავლობაში საპროტესტო აქციებით პასუხობდნენ, არ ელოდნენ, რომ მათი მობილიზაცია 25 ოქტომბერს ასეთ ხმებად გარდაიქმნებოდა.
პროფესორების, ფერმერებისა და სხვა პოლიტიკური დილეტანტების იმპროვიზებულმა სიამ ეროვნულ ასამბლეაში 250 ადგილიდან 140 მოიპოვა. ვუჩიჩის სერბულმა პროგრესულმა პარტიამ (SNS) მხოლოდ 103 ადგილი აიღო.
ქუჩის ძალის პოლიტიკურ ძალად გარდაქმნის დამანგრეველი ეფექტი ბალკანეთსა და მის ფარგლებს გარეთაც იგრძნეს.
სლობოდან მარკოვიჩმა, ბელგრადის უნივერსიტეტის პოლიტოლოგიის პროფესორმა, აღნიშნა, რომ ბოლო ორი წლის სტუდენტურმა მოძრაობამ „თოვლის გუნდის ეფექტი“ გამოიწვია.
„სტუდენტები თითქმის ყველა ოჯახში შევიდნენ და ხალხმა დაიჯერა, რომ ცვლილება შესაძლებელი იყო,“ — ამბობს მარკოვიჩი და ამატებს, რომ სწორედ ეს რწმენა მიიზიდა ის ამომრჩევლები, რომლებიც მანამდე არ მონაწილეობდნენ არჩევნებში, ამიტომაც თითქმის არავინ ელოდა ანტირეჟიმული ტალღის ასეთ მასშტაბს.
არსებობს ცნობები, რომ ვუჩიჩი გადატრიალების გეგმას განიხილავდა, თუ შედეგი უფრო ახლოს იქნებოდა, თუმცა მისმა პარტიამ ეს უარყო. მაგრამ, თუნდაც მართალი იყოს, საეჭვოა, პოლიციაზე დაყრდნობას შეძლებდა ოპოზიციის დასამარცხებლად.
„ვფიქრობ, რიგით პოლიციელებში დიდი უკმაყოფილება იყო და მთავრობას ამის დამადასტურებელი ინფორმაცია ჰქონდა,“ — ამბობს მარკოვიჩი. „ვუჩიჩის მარცხის აღიარებიდან ნახევარი საათის შემდეგ, პოლიცია ფაქტობრივად გაიწია და ბევრგან ოპოზიციას გადაეხვია კიდეც.“
ახალი საპარლამენტო უმრავლესობა, თუ დოქტორანტთა რაოდენობით შევაფასებთ, მსოფლიოში ყველაზე განათლებულია. მას ყველა რესურსი დასჭირდება, რომ ერთპარტიული მმართველობის ხანგრძლივი პერიოდის შემდეგ სახელმწიფო თავიდან ააწყოს.
ისრაელის 27 ოქტომბრის არჩევნების შედეგიც დემოკრატიისა და მისი ნორმების გამარჯვებად ითვლება, თუმცა მრავალი შენიშვნით. ნეთანიაჰუს ხელმძღვანელობით მოქმედმა კოალიციამ 120-ადგილიან ქნესეთში ადგილები 68-დან 53-მდე დაკარგა, თუმცა ებრაული ოპოზიციური ბლოკმა მხოლოდ 48 ადგილი მოიპოვა.
ყველაზე დიდი გამარჯვებულები არაბი ისრაელელების გაერთიანებული სია და პარტია რაამი იყვნენ, რომლებმაც შესაბამისად 11 და 8 ადგილი მიიღეს, რაც პალესტინელების წარმომადგენლობას ქნესეთში თითქმის გააორმაგებს და მათ უგულებელყოფა შეუძლებელს ხდის.
ზიონისტური ოპოზიციური ბლოკი, რომელსაც გენერალი გადი აიზენკოტი ხელმძღვანელობს, მაქსიმალურად ერიდება შეთანხმებას, რომელიც ანტინეთანიაჰუს უმრავლესობას მთავრობაში გადაიყვანდა. ეს რთული მდგომარეობა აჩვენებს დემოკრატიული მიღწევების ზღვარს არჩევნებში.
„ისრაელის არაბი მოქალაქეები რეგიონში ყველაზე დემოკრატიული ხალხია. წლების განმავლობაში ისინი იყვნენ სამოქალაქო თავისუფლებებისა და უმცირესობათა უფლებების ყველაზე ძლიერი მხარდამჭერები,“ — ამბობს დალია შეინდლინი, ამერიკელ-ისრაელი პოლიტოლოგი.
„[ოპოზიციური ბლოკი] ამ მთავრობას [ნეთანიაჰუს] აღიქვამს, როგორც ძალას, რომელიც ისრაელს ავტოკრატიულ თეოკრატიად აქცევს. მათ ეშინიათ, რომ ეს შეზღუდავს ინდივიდუალურ თავისუფლებებს, რომლებიც წლების განმავლობაში მძიმე ბრძოლებით მოიპოვეს — გენდერული თანასწორობა, ლგბტ უფლებები, რელიგიისა და სახელმწიფოს გამიჯვნა. ეს ის საკითხებია, რასაც ისრაელი ებრაელები დემოკრატიად მიიჩნევენ.“
შეინდლინი აღნიშნავს, რომ ეს განსაზღვრება პალესტინელთა უფლებების სისტემატურ დარღვევას არ მოიცავს. „ისინი უგულებელყოფენ ოკუპაციას... ეს არა მხოლოდ ლაქაა, არამედ ფუნდამენტური წინააღმდეგობაა დემოკრატიულ პრაქტიკასა და ინსტიტუტებთან.“
იმისათვის, რომ აიზენკოტის ბლოკსა და არაბი ისრაელელი პარტიებს შორის შეთანხმების შანსი დაბლოკოს, ნეთანიაჰუ ცდილობს უკანონო კატარის დაფინანსების მინიშნებით გამოძიება დაიწყოს, თუ როგორ მოიპოვეს ამ პარტიებმა ამდენი ხმა.
ეს მცდელობა, რომელსაც არანაირი მტკიცებულება არ აქვს, ისრაელის ზოგმა მედიამ „გადატრიალების მცდელობად“ შეაფასა. თუნდაც ეს ვერ გაამართლოს და აიზენკოტმა შეძლოს უმცირესობის მთავრობის ფორმირება, შესაძლოა რაამის მონაწილეობით და გაერთიანებული სიის გარედან მხარდაჭერით, ასეთ კოალიციას მაინც ექნება შეზღუდვები ისრაელის დემოკრატიის განახლების გზაზე.
ისინი შეეცდებიან გააუქმონ სასამართლოს დამოუკიდებლობის შემზღუდველი კანონმდებლობის ნაწილი, გაათავისუფლონ ზოგიერთი პოლიციის უფროსი და შესაძლოა, დაუპირისპირდნენ იორდანეს დასავლეთ სანაპიროზე უკანონო დასახლებების ძალადობრივ მოსახლეებს. თუმცა ოკუპაცია ძალაში დარჩება, ისევე როგორც არმიის პირდაპირი კონტროლი ღაზის თითქმის 70%-ზე.
დონალდ ტრამპმა ამერიკელ ამომრჩევლებს მოუწოდა, ხმა მისცენ ისე, თითქოს თავად იყო ბიულეტენზე და სწორედ ასე მოიქცნენ. შედეგად მიღებული „ლურჯი ტალღა“ მის არაპოპულარობას ასახავს. დემოკრატებს ახლა ორივე პალატაში მყარი კონტროლი აქვთ, მათ შორის ისეთ შტატებში, სადაც ათწლეულების განმავლობაში დემოკრატი არ იყო არჩეული.
ხმის მიცემის მთავარი მიზეზი შიდა ეკონომიკური საკითხები იყო, მათ შორის ცხოვრების გაძვირება, რომელსაც პრეზიდენტი „თაღლითობად“ მოიხსენიებდა. ტრამპის მიერ ჩამოყალიბებული იმპერიული პრეზიდენტობა ამომრჩევლების მთავარი საზრუნავი არ ყოფილა, თუმცა ახალ დემოკრატიულ კონგრესს მოუწევს ამ პრობლემის დაძლევა, თუ რაიმეს მიღწევა სურს.
ახალი უმრავლესობა მნიშვნელოვანია, თუმცა არა იმდენად, რომ პრეზიდენტის ვეტოს დასაძლევად ორი მესამედი ან სენატში ფილიბასტერის დასამარცხებლად 60 ხმა ჰქონდეთ. დემოკრატებს შეუძლიათ დაბლოკონ თეთრი სახლის ინიციატივები, მაგრამ საკუთარი კანონების გატარებაზე ვერ დაიმედებიან.
შესაძლოა, დაფინანსების შეჩერებაც სცადონ, თუმცა ტრამპის თეთრი სახლი კონგრესის ბიუჯეტურ უფლებამოსილებას უგულებელყოფს. ახალ უმრავლესობას შეუძლია გამოძიებების დაწყება, ოფიციალური პირების დაკითხვაზე დაბარება, თუმცა ეს მოწვევებიც შეიძლება იგნორირებული დარჩეს.
დემოკრატები, სავარაუდოდ, აღმოაჩენენ, რომ სახელმწიფო აპარატის დეპოლიტიზაცია ისეთივე რთულია, როგორც უნგრეთში, პოლონეთში და მალე სერბეთშიც, ანტილიბერალური მმართველობის შემდეგ.
„აღმასრულებელი ბრძანებებით, სასამართლოების უგულებელყოფით, იუსტიციის დეპარტამენტის სარჩელებითა და მუქარებით, ერთპიროვნული ტარიფებით, ირანთან გამოუცხადებელი ომითა და ოპონენტების საჯარო დამცირებით, ტრამპი ამერიკელ ფარაონად იქცა, ხშირად უგულებელყოფდა საკუთარ რესპუბლიკურ კონგრესსაც,“ — ამბობს სტივენ ჰილი, წიგნის „ამერიკული დემოკრატიის აღდგენის 10 ნაბიჯი“ ავტორი.
„მიუხედავად იმისა, რომ დემოკრატების ამოცანაა ბოლო ორი წლის კოშმარი რაც შეიძლება მეტად გააუქმონ და შეცვალონ, სინამდვილეში ეს არც ისე ადვილი იქნება.“
