დონალდ ტრამპი, ვლადიმირ პუტინი და სი ძინპინი მომავალ კვირას ჩინეთში სამიტის პარალელურად შეხვედრას გეგმავენ, – ამის შესახებ თეთრი სახლის წარმომადგენელმა განაცხადა. ეს შესაძლოა გახდეს პირველი სამმხრივი შეხვედრა აშშ-ის, რუსეთისა და ჩინეთის ლიდერებს შორის.
შეხვედრა გაიმართება მას შემდეგ, რაც ტრამპი აზია-წყნარი ოკეანის ეკონომიკური თანამშრომლობის (APEC) სამიტს დაესწრება სამხრეთ ჩინეთის ქალაქ შენჟენში, – ჟურნალისტებს განუცხადა თეთრი სახლის პრესსპიკერმა ოლივია უეილსმა.
„პრეზიდენტი ტრამპი ჩინეთში ვიზიტს დაასრულებს სამმხრივი შეხვედრით, რომელშიც მონაწილეობას მიიღებენ ამერიკის შეერთებული შტატების პრეზიდენტი, ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკის პრეზიდენტი და რუსეთის ფედერაციის პრეზიდენტი“, – აღნიშნა უეილსმა.
მისი თქმით, ტრამპი განიხილავს „ბირთვული იარაღის შემცირებას მსოფლიოში, რომლის გავრცელებასაც პრეზიდენტი ტრამპი ძალიან საშიშად მიიჩნევს“. ცნობილია, რომ შესაძლოა განხილვის თემა იყოს ირანიც, თუმცა არა უკრაინა. მოსკოვსა და პეკინს ჯერჯერობით საჯაროდ არ გაუკეთებიათ კომენტარი დაგეგმილ სამმხრივ მოლაპარაკებებზე.
Associated Press-სა და Reuters-თან ანონიმურმა ამერიკელმა მაღალჩინოსანმა განაცხადა, რომ შეხვედრის შემდეგ რაიმე შეთანხმება მოსალოდნელი არ არის.
ტრამპი შენჟენში ჩავა ოთხშაბათს გვიან, 21 APEC-ის წევრი სახელმწიფოს ორდღიან სამიტზე დასასწრებად. ხუთშაბათს მას ასევე ექნება ორმხრივი მოლაპარაკებები სი ძინპინთან – ეს იქნება მათი მეოთხე შეხვედრა მას შემდეგ, რაც ტრამპი 2025 წელს პრეზიდენტად დაბრუნდა. ტრამპის ვიზიტი დაიწყება სამშაბათს ფილიპინებში სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიის ქვეყნების ასოციაციის სამიტზე დასწრებით და, უეილსის თქმით, „უზრუნველყოფს ისტორიულ გამარჯვებებს ამერიკელი ხალხისთვის და გააძლიერებს ამერიკის ინტერესებს ინდო-წყნარი ოკეანის რეგიონში“.
სამმხრივი შეხვედრის პერსპექტივამ უკრაინასა და სხვა ქვეყნებში შეშფოთება გამოიწვია, რომ მოლაპარაკებები შეიძლება გადაიქცეს 1945 წლის იალტის სამიტის თანამედროვე ვერსიად, სადაც აშშ-მა, ბრიტანეთმა და საბჭოთა კავშირმა ომისშემდგომი ევროპის ბედი განსაზღვრეს იმ ქვეყნების მონაწილეობის გარეშე, რომელთა ინტერესებიც უშუალოდ იყო დაზარალებული. უკრაინის პრეზიდენტი ვოლოდიმირ ზელენსკი მათ შორისაა, ვინც შესაძლო „იალტა 2.0“-ის საფრთხეზე გააფრთხილა.
უკრაინა, აღმოსავლეთ ევროპისა და ბალტიისპირეთის ქვეყნები, ტაივანი და ირანი – ყველა მათგანი გამორიცხულია შეხვედრიდან და აქვთ საფუძველი შიშისა, რომ მათი ინტერესები შეიძლება უფრო ფართო გეოპოლიტიკური გარიგების ნაწილი გახდეს. დიპლომატიური თვალსაზრისით, ისინი, ვინც მოლაპარაკების მაგიდასთან არ სხედან, რისკავენ, რომ თავად ან მათი ღირებულებები „მენიუზე აღმოჩნდებიან“.
პუტინი დიდი ხანია ითხოვს ომისდროინდელი სამიტის გამეორებას, რომელიც 1945 წლის თებერვალში იოსებ სტალინის დაჟინებით გაიმართა ყირიმის სამხრეთ სანაპიროზე მდებარე ძველ ცარისტულ კურორტში, ფრანკლინ დელანო რუზველტთან და უინსტონ ჩერჩილთან ერთად. ტრამპი თავს წარმოაჩენს როგორც ენთუზიაზმით განწყობილი მონაწილე, მაშინ როცა სი ძინპინი უფრო თავშეკავებულად ეკიდება ტრადიციული გლობალური ზესახელმწიფოს როლს.
ჯერ კიდევ გაურკვეველია, რა მოხდება, თუ სამივე ლიდერი შეხვდება, ან დაუშვებს თუ არა ჩინეთი მხოლოდ პროტოკოლური განცხადებების გაცვლაზე მეტს. ჩინეთის სახელმწიფო მედიამ პარასკევს გაავრცელა ინფორმაცია, რომ სი ძინპინი მონაწილეობას მიიღებს „ორმხრივ“ მოლაპარაკებებში APEC-ის სამიტის პარალელურად, საგარეო საქმეთა სამინისტროს წარმომადგენელზე დაყრდნობით, თუმცა სამმხრივ შეხვედრაზე არაფერი უთქვამთ. ამ თვის დასაწყისში რუსეთის სახელმწიფო სააგენტო „ტასს“-მა გაავრცელა, რომ კრემლის პრესსპიკერმა დმიტრი პესკოვმა „მიღებულ სიგნალებზე“ ისაუბრა, რომლებიც ასეთი მოლაპარაკებების მზადყოფნას ადასტურებს.
ასევე გავრცელდა ცნობები, რომ ჩინეთი ცდილობს ბირთვული განიარაღება დღის წესრიგიდან ამოიღოს. აშშ-სა და რუსეთს შორის ბირთვული იარაღის კონტროლის ხელშეკრულება თებერვალში ამოიწურა, რის შედეგადაც მსოფლიოს ორი უდიდესი ბირთვული არსენალი ძირითადი შეზღუდვების გარეშე დარჩა და ფაქტობრივად დასრულდა ის იარაღის კონტროლის თანამშრომლობა, რომელმაც ცივი ომის დასრულებას შეუწყო ხელი. გაერო მოუწოდებს ვაშინგტონსა და მოსკოვს, დაუყოვნებლივ მიაღწიონ ახალ შეთანხმებას.
ტრამპმა განაცხადა, რომ შეუძლია ამოწურული შეთანხმება უკეთესი ხელშეკრულებით ჩაანაცვლოს, რომელშიც ჩინეთიც იქნება ჩართული – ქვეყანაა, რომელიც ბირთვულ არსენალს ზრდის. აშშ-ის ყოფილი მაღალჩინოსნები და ანალიტიკოსები BBC-სთან საუბარში ამბობდნენ, რომ პეკინისა და მოსკოვის თანამშრომლობის უზრუნველყოფა სერიოზულ სირთულეებს უკავშირდება და შესაძლოა წლები დასჭირდეს.
შეხვედრა შეიძლება მხოლოდ გეოპოლიტიკური თეატრი აღმოჩნდეს, რომელსაც პუტინი შიდა აუდიტორიისთვის გამოიყენებს იმის საჩვენებლად, რომ რუსეთი – მიუხედავად იმისა, რომ მისი ეკონომიკა ევროკავშირის ეკონომიკაზე შვიდჯერ მცირეა – კვლავაც მსოფლიოს წამყვან ძალებთან ერთად ზის. თუმცა, მოსალოდნელია, რომ პუტინი შეეცდება, ეს მოლაპარაკებები გახადოს იმ შეხვედრების სერიის დასაწყისი, რომლის მეშვეობითაც წამყვანი ქვეყნები ახალ მსოფლიო წესრიგს ჩამოაყალიბებენ უსაფრთხოების პრინციპებზე, სადაც ლიბერალური ღირებულებების როლი შემცირდება.
რუსეთის მთავარი მომლაპარაკებელი ვლადიმირ მედინსკი რუსულ ტელევიზიასთან ამბობს: „ამოცანაა შეიქმნას ყოვლისმომცველი უსაფრთხოების სისტემა ევროპაში, რომელიც გახდება ახალი, თანამედროვე იალტა ან პოტსდამი. თუ შევძლებთ ასეთი სისტემის შექმნას, ევროპაში მშვიდობას ათწლეულებით, შესაძლოა საუკუნეებითაც კი უზრუნველვყოფთ. ესაა ჩვენი მთავარი მიზანი“.
რუსეთის საგარეო საქმეთა სამინისტროს წარმომადგენელმა მარია ზახაროვამ განაცხადა, რომ სამიტი შეიძლება გახდეს „საწყისი ეტაპი აბსოლუტური ქაოსიდან სტაბილიზაციისკენ დაბრუნების“. ზელენსკისთვის კი თითქმის ნებისმიერი საუბარი პუტინსა და ტრამპს შორის ნეგატიურ შედეგებს უკავშირდება კიევისთვის.
ორიგინალური იალტის სამიტი რუსეთს გარეთ ფართოდ აღიქმება როგორც ცინიკური გარიგებების მომენტი, შედეგებით შედარებული 1938 წლის მიუნხენის შეთანხმების პოლიტიკასთან. რვადღიანმა შეხვედრამ ომისშემდგომი წესრიგი განსაზღვრა, მაშინ როცა არამონაწილე ქვეყნები გამარჯვებულთა მიერ ან უგულებელყოფილნი, ან დაყოფილნი აღმოჩნდნენ.
რუზველტი, რომელიც სიკვდილამდე რამდენიმე თვე აშორებდა, ცდილობდა საბჭოთა კავშირის მხარდაჭერა მოეპოვებინა ახალი ერთა ლიგის ორგანიზაციისთვის და რუსეთის ჩართვა იაპონიასთან ომში. სანაცვლოდ, მან მიიღო საბჭოთა ყოფნის ფაქტი პოლონეთში და სტალინი დაარწმუნა ხელი მოეწერა დეკლარაციაზე, რომ „სუვერენული უფლებები და თვითმმართველობა“ უნდა დამკვიდრებულიყო ნაციზმისგან გათავისუფლებულ ქვეყნებში.
ცოტა ვინმე სჯეროდა, რომ საბჭოთა დიქტატორი ამ დეკლარაციას პატივს სცემდა. როდესაც ჩერჩილმა სტალინს უთხრა, რომ პოლონეთის დამოუკიდებლობის შენარჩუნება „ღირსების საკითხი“ იყო – ბრიტანეთის ომში ჩართვის თავდაპირველი მიზეზი – სტალინმა უპასუხა, რომ ეს „სიცოცხლისა და სიკვდილის საკითხი“ იყო. ჩერჩილს არ ჰქონდა საშუალება, წინააღმდეგობა გაეწია მისთვის, რადგან სტალინი უკვე სტალინგრადისა და კურსკის გამარჯვებული იყო და არმიას ხელმძღვანელობდა, რომელმაც გერმანია დაამარცხა.
იალტაზე სირცხვილის განცდა განსაკუთრებით აშშ-ში დაგროვდა. სანამ 2005 წელს მოსკოვში გაემგზავრებოდა ევროპის გამარჯვების დღის 60 წლისთავზე, ჯორჯ ბუშმა ლატვიაში აუდიტორიას უთხრა, რომ იალტამ „მილიონები კომუნისტურ ტყვეობას გადასცა. როდესაც ძლიერმა ქვეყნებმა მოლაპარაკება გამართეს, პატარა ქვეყნების თავისუფლება მსხვერპლად შეეწირა. მაგრამ სტაბილურობის სანაცვლოდ თავისუფლების შეწირვის მცდელობამ კონტინენტი დაყო და არასტაბილური გახადა“. ეს შეხედულება მთელ ევროპაში იზიარებდნენ.
ამ რესპუბლიკურმა ტრადიციამ ტრამპისგან უარყოფა მიიღო. 2025 წლის ეროვნული უსაფრთხოების დოკუმენტში მან იალტასთან ასოცირებული გავლენის სფეროების გეოპოლიტიკა შეაქო, დასავლეთ ნახევარსფერო ამერიკის ზონად გამოაცხადა და ამავე დროს პატივისცემით მოეკიდა რუსეთისა და ჩინეთის გავლენის სფეროებს.
თუმცა, ტრამპს დოკუმენტში გაწერილი სტრატეგიისთვის დიდი ყურადღება არ მიუქცევია. მან შეინარჩუნა პატივისცემა პუტინისა და სი ძინპინის მიმართ, მაშინ როცა კრიტიკოსების შეფასებით, სხვაგან – განსაკუთრებით ირანში – კატასტროფული იმპერიული ავანტიურები განახორციელა. ახლა აშშ და რუსეთი სამიტს ჩინეთის დახმარების იმედით უახლოვდებიან, რათა საკუთარი სურვილით დაწყებული ომებიდან გამოსავალი იპოვონ, რამაც ორივე ქვეყანა დააზარალა და სი ძინპინი მასპინძლის პოზიციაში აღმოჩნდა, რომელსაც ორი დიდი ძალა დახმარებას სთხოვს.
ჩინეთი ფრთხილად ეკიდება საკუთარი ბერკეტების გამოყენებას, თუ ეს აშშ-ს დაეხმარება ან მის სტაბილურობისა და თანაცხოვრების ძალად წარმოჩენილ იმიჯს დააზიანებს. აბუ-დაბიში, Emirates Policy Center-ის კონფერენციაზე, ფუდანის უნივერსიტეტის პროფესორმა მინჰაო ჟაომ განაცხადა: „რუსეთ-უკრაინის ომი რუსეთის პრეზიდენტის სტრატეგიული შეცდომაა. ირანის ომი პრეზიდენტ ტრამპის სტრატეგიული შეცდომაა. ჩინეთი ამ კონფლიქტების შედეგებს მართავს“.
დოქტორი ვან ჰუიაო, ჩინეთისა და გლობალიზაციის ცენტრის პრეზიდენტი და სამმხრივი სამიტის ადრეული მხარდამჭერი, ამბობს, რომ ჩინეთის ჩართულობა აუცილებელია. „კინდლბერგერის მახეს“ (გლობალური ლიდერობის დეფიციტით გამოწვეული ქაოსის პერიოდს) მიუთითებს და ამბობს, რომ ჩინეთი მულტილატერალიზმს უჭერს მხარს და შესაძლოა ირანში გარანტიების მიცემაც შესთავაზოს, რაც ირანის ხელმძღვანელობასაც მოსწონს. თუმცა, მისი აზრით, ჩინეთის სტაბილიზაციის როლი ძირითადად გლობალური ეკონომიკის განვითარებაზე გადის.
შეიძლება ჩინეთმა ტრამპს დაეხმაროს აშშ-ის ახლო აღმოსავლეთიდან გამოყვანაში, რადგან ღია საზღვაო გზები აუცილებელია მისი ნავთობის მოთხოვნის დასაკმაყოფილებლად. მაგრამ პეკინი უკრაინას მხოლოდ როგორც ევროპულ უსაფრთხოების საკითხს განიხილავს და არ აპირებს პუტინის ღალატს ან ევროპასთან შეუთანხმებლად მიღებულ შეთანხმებას მხარი დაუჭიროს. ჩინეთი ასევე ცდილობს ევროპასთან ურთიერთობების აღდგენას მას შემდეგ, რაც 2025 წელს მისი ინდუსტრიული ჭარბწარმოება ევროპულ ბაზრებს მიაწყდა და დეინდუსტრიალიზაციის რისკი შექმნა. პუტინის მიერ შემოთავაზებული ევროპული უსაფრთხოების არქიტექტურის მიღება გააღიზიანებს გერმანიასა და ევროკომისიას.
პეკინი რუსეთისთვის უმნიშვნელოვანეს სავაჭრო პარტნიორად იქცა მას შემდეგ, რაც რუსეთმა 2022 წელს უკრაინაში სრულმასშტაბიანი ომი დაიწყო, რამაც ქვეყანა დასავლეთის სანქციების წინაშე მარტო დატოვა. აშშ-ის სადავო შეთანხმებამ რუსული დიზელის იმპორტზე და გასულ თვეში სანქციების შეჩერებამ რუსეთის ნავთობისა და გაზის მსხვილ მყიდველებზე, მათ შორის ჩინეთზე, ევროპაში გააძლიერა შეშფოთება ტრამპის ადმინისტრაციის კრემლისადმი რბილ მიდგომაზე.
ტრამპი და სი ძინპინი წელს პეკინსა და ვაშინგტონში გამართულ სამიტებზე თბილი ურთიერთობების დემონსტრირებას ცდილობდნენ, თუმცა ვაჭრობის, ხელოვნური ინტელექტის სფეროში კონკურენციისა და ტაივანის საკითხებზე მნიშვნელოვანი პროგრესი არ ჩანს. ირანში ომიც დაძაბულობის წყაროა, რადგან ჩინეთი ირანული ნავთობის უმსხვილესი მყიდველი და თეირანის მთავარი სავაჭრო პარტნიორია.
ზოგისთვის, მათ შორის ლიბერალური ინტერნაციონალიზმის თეორეტიკოს ჯონ აიკენბერისთვის, მიუღებელია პერსპექტივა, რომ აშშ-ის პრეზიდენტი ავტოკრატებთან ერთად მსოფლიოს დაყოფას გეგმავს. მისი აზრით, დემოკრატიების სიცოცხლისუნარიანი ალიანსი კვლავ შესაძლებელია.
საერთაშორისო ურთიერთობების საბჭოს უფროსი მკვლევარი ჩარლზ კუპჩანი კი სხვა აზრზეა და მიიჩნევს, რომ მომავალს შესაძლოა მეტი იალტის სტილის შეხვედრები განსაზღვრავდეს. „უნდა ვისწავლოთ გეოპოლიტიკურ და იდეოლოგიურ გამყოფ ხაზებს მიღმა თანამშრომლობა“, – ამბობს ის. „ახლა ისეთ სამყაროში ვცხოვრობთ, სადაც აშშ და მისი დემოკრატიული მოკავშირეები აღარ არიან დომინანტური კოალიცია.
„ვინ მოდის წინ? ჩინეთი, ინდოეთი, ინდონეზია, გლობალური სამხრეთის დიდი ქვეყნები – ყველა მათგანი თამაშობს და უმეტესობას ჩინეთთან უფრო მჭიდრო ეკონომიკური კავშირი აქვს, ვიდრე აშშ-სთან.
„უნდა ვისწავლოთ ავტოკრატიებთან თანამშრომლობა და მათთან თანაცხოვრება უფრო კომფორტულად. არის რისკები? რა თქმა უნდა. შეიძლება ტრამპმა ტაივანი და უკრაინა მსხვერპლად გაიღოს? შესაძლებელია, მაგრამ მე ამას ნაკლებად ველოდები. მაგრამ საჭიროა ყინულის გალღობა. ეს საუბრები ახლა უნდა დაიწყოს და პრეზიდენტ ტრამპს ვაფასებ, რომ ეს წამოიწყო“.
სი ძინპინმა წელს პეკინში ცალ-ცალკე უმასპინძლა პუტინსა და ტრამპს რამდენიმე დღის ინტერვალით, ხოლო ტრამპმა სექტემბერში ვაშინგტონში მიიღო სი. დაგეგმილი შეხვედრა შენჟენში სამივე ლიდერს ერთად მოუყრის თავს, მაშინ როცა მათი ქვეყნები ბირთვული იარაღის, უკრაინის ომის, ირანის, ვაჭრობისა და გლობალური ძალთა ბალანსის მომავლის გარშემო არსებულ დაძაბულობას უმკლავდებიან.
