უნივერსიტეტი, რომლის გაძევებასაც ვიქტორ ორბანი უნგრეთიდან ცდილობდა, მზად არის ბუდაპეშტში თავისი ყოფნის გაფართოებისთვის — რაც ქვეყნის დემოკრატიულ მომავალზე ნდობის ნიშნად შეიძლება ჩაითვალოს.
ცენტრალური ევროპის უნივერსიტეტის (CEU) დროებითმა პრეზიდენტმა და რექტორმა, კარსტენ კ. შნაიდერმა განაცხადა, რომ უნივერსიტეტი დაინტერესებულია ბუდაპეშტში პროგრამების გაზრდით, თუ ეს სტუდენტების გამოცდილებას არ დააზიანებს.
ამ დროისთვის CEU-ს უნგრეთის ახალ მთავრობასთან ოფიციალური მოლაპარაკებები არ ჰქონია, თუმცა, რომელმაც აკადემიური თავისუფლების აღდგენა დააანონსა. „ჩვენი ხელი გაწვდილია, მათი ხელიც გაწვდილია — უბრალოდ, მათ ბევრი საქმე აქვთ“, — განუცხადა აკადემიკოსმა Guardian-ს.
CEU-მ თავისი ძირითადი საქმიანობა ბუდაპეშტიდან ვენაში 2019 წელს გადაიტანა, მას შემდეგ, რაც ორბანის წინა მთავრობის ზეწოლამ ეს აუცილებელი გახადა. თუმცა, ვითარება შეიცვალა მას შემდეგ, რაც პეტერ მაჯარმა აპრილში დამაჯერებელი გამარჯვება მოიპოვა და კორუფციის აღმოფხვრასა და სახელმწიფოს რეფორმირებას დაჰპირდა.
CEU, რომელიც 1991 წელს უნგრეთ-ამერიკელმა ფინანსისტმა და ფილანთროპმა ჯორჯ სოროსმა დააარსა რეგიონის დემოკრატიული ცვლილებების გასამყარებლად, იძულებული გახდა, ბუდაპეშტში ხარისხების მინიჭება შეეწყვიტა — მას შემდეგ, რაც მიღებულ იქნა კანონი, რომელიც ფართოდ აღიქმებოდა, როგორც უნივერსიტეტის წინააღმდეგ მიმართული.
ევროკავშირის უმაღლესმა სასამართლომ 2020 წელს გააუქმა უნგრეთის „Lex CEU“, დაადგინა, რომ ის არღვევდა ევროკავშირის ფუნდამენტური უფლებების ქარტიას, თუმცა ეს გადაწყვეტილება უნივერსიტეტისთვის დაგვიანებული აღმოჩნდა. CEU ბუდაპეშტში 312 თანამშრომელს ინარჩუნებს, ძირითადად ადმინისტრაციულ პერსონალს, თუმცა უმრავლესობა — 476 თანამშრომელი და მთელი სასწავლო პროცესი — ვენაშია.
შნაიდერის თქმით, CEU-ს, როგორც კერძო დაფინანსების მქონე უნივერსიტეტის სტატუსის ამაღლება ბუდაპეშტში იქნებოდა „აკადემიური თავისუფლებისა და გამძლეობის სიმბოლო“, თუმცა ეს დამოკიდებულია კეთილ ნებაზე და უნგრეთის მთავრობისგან დამოუკიდებელ დაფინანსებაზე. მისი თქმით, უნივერსიტეტის მომავალთან დაკავშირებულ გადაწყვეტილებას CEU-ს 13-წევრიანი საბჭო მიიღებს, რომლის წევრებიც არიან სოროსი და მისი ვაჟი, ალექსანდერ სოროსი.
„ჩვენ განსაკუთრებულ მოპყრობას არ ვითხოვთ“, — აღნიშნა შნაიდერმა. „ჩვენ დიდი აქტივი ვართ, მოდით, რაღაც მოვიფიქროთ“.
თუმცა, CEU, რომელიც მისი თქმით „ძალიან წარმატებით“ ფუნქციონირებს ვენაში, არ გეგმავს სრულმასშტაბიან დაბრუნებას ბუდაპეშტში. ნებისმიერი ცვლილება უნდა უზრუნველყოფდეს სტუდენტური გამოცდილების ხარისხს, მაგალითად, სტუდენტებს უნდა შეეძლოთ, ეკონომიკისა და ისტორიის კურსების კომბინირება ისე, რომ არ მოუწიოთ ორ ქალაქს შორის 200 კილომეტრზე მეტი მანძილის გავლა.
სოციალურ მეცნიერებებზე, სამართალსა და ჰუმანიტარულ მეცნიერებებზე ორიენტირებულ CEU-ში 103 ქვეყნიდან 1,400-ზე მეტი სტუდენტი სწავლობს, ძირითადად სამაგისტრო და სადოქტორო პროგრამებზე.
შნაიდერის თქმით, CEU-ს 25-წლიანი ისტორიის განმავლობაში პირველად, აშშ-დან ჩამოსული სტუდენტები ყველაზე დიდ ჯგუფს წარმოადგენენ სამაგისტრო პროგრამებზე (10%). აშშ-დან აპლიკანტების რაოდენობა გაიზარდა მას შემდეგ, რაც დონალდ ტრამპი თეთრ სახლში დაბრუნდა და წამოიწყო მასშტაბური კამპანია ელიტური უნივერსიტეტების წინააღმდეგ — მათ შორის, ფედერალური დაფინანსების შემცირება და შიდა პოლიტიკაზე კონტროლის დაწესება.
CEU-ს რექტორმა არაოფიციალური საუბრები გამართა ამერიკელ აკადემიკოსებთან იმის შესახებ, თუ როგორ უნდა შეინარჩუნონ აკადემიური თავისუფლება მემარჯვენე პოპულისტების ზეწოლის პირობებში. მან თავისი გზავნილი ასე შეაჯამა: „არც ერთი წამით არ იყოთ გულუბრყვილო. ამ ხალხს გეგმა აქვს, შემთხვევით არ ესხმიან თავს უნივერსიტეტებს. მათ კულტურული ჰეგემონია სურთ“. თუმცა დაამატა, რომ ტრამპმა და მისმა მოკავშირე მოძრაობებმა, მაგალითად, გერმანიის „ალტერნატივა გერმანიისთვის“, „რეალური პრობლემები“ გამოავლინეს, მაგალითად, აშშ-ში, სადაც უნივერსიტეტებმა ელიტების რეპროდუქცია გაამყარეს.
პოლიტიკური ზეწოლის პირობებში, მისი თქმით, უნივერსიტეტებმა უნდა „ეძებონ მოკავშირეები“ სხვა აკადემიურ ინსტიტუტებში, სტუდენტებში, კურსდამთავრებულებსა და მშობლებში. ინსტიტუტებს ასევე უნდა დაიცვან ის დისციპლინები, რომლებიც თავდასხმის ქვეშაა, მაგალითად, გენდერული კვლევები, დაამატა შნაიდერმა.
მან გაიხსენა CEU-სადმი გამოხატული მასობრივი მხარდაჭერა — როდესაც ათიათასობით ადამიანი გამოვიდა ბუდაპეშტში უნივერსიტეტის დასაცავად — და ეს „ერთ-ერთ ყველაზე დამამცირებელ გამოცდილებად“ შეაფასა მის ცხოვრებაში.
შნაიდერი, გერმანელი პოლიტოლოგი, რომელიც დემოკრატიებისა და რეჟიმების ტრანზიციის კვლევაზე სპეციალიზდება, ამბობს, რომ მაჯარმა ორბანის პოლიტიკური მანქანა მის წინააღმდეგ წარმატებით გამოიყენა.
„არავის აქვს მაჯარზე უკეთესი წარმოდგენა, როგორ დაამარცხოს ყველაზე ძლიერი და გამოცდილი ილიბერალური პოპულისტი — ორბანი. ასე რომ, რაღაც იცის“, — აღნიშნა მან. „ის ხალხი და უნარები, რომლებიც არადემოკრატიული რეჟიმის დასამხობად გჭირდება, სულაც არ ემთხვევა და ზოგჯერ საპირისპიროა იმ უნარებისა, რაც დემოკრატიის დასამყარებლადაა საჭირო. ასე რომ, ახლა მთავარი კითხვაა, აქვს თუ არა მას [მაჯარს] უნარი, ფაქტობრივად, ლიბერალური დემოკრატია 21-ე საუკუნისთვის თავიდან გამოიგონოს“.
შნაიდერის თქმით, უნგრეთი შეიძლება გახდეს მსოფლიოს პირველი „პოსტ-ილიბერალური დემოკრატია“ — დემოკრატიის აღდგენის მოდელი, ისე, როგორც ორბანი შთააგონებდა მემარჯვენე პოპულისტებს მთელ მსოფლიოში. თუმცა, მან ამ თეზისზეც ეჭვი გამოთქვა და აღნიშნა, რომ კითხვები არსებობს იმის შესახებ, თუ როგორ განვითარდება მაჯარი და მისი პარტია „ტისა“ უნგრეთის „ძალიან რთული ეკონომიკური მდგომარეობის“ ფონზე.
მისი აზრით, მთავარი გამოცდა მაშინ დადგება, როცა მაჯარი მხარდაჭერას დაკარგავს და საბოლოოდ არჩევნებში დამარცხდება. „რა მოხდება, როცა მას მხარდაჭერა დაუქვეითდება და მის მოძრაობაში ბზარები გაჩნდება? იქნება visionary ლიდერი, რომელიც შეძლებს ... დააფუძნოს სამი, ოთხი, ხუთი პარტიის სისტემა, სადაც ადამიანები კონკურენციაში იქნებიან? ეს ჯერ კიდევ გასარკვევია“.
