სამხრეთ აფრიკის აფრიკის ეროვნული კონგრესი (ANC) ადგილობრივ არჩევნებში ნელსონ მანდელას შემდეგ ყველაზე ცუდ შედეგს აჩვენებს – პარტიამ ოთხშაბათს გამართულ მუნიციპალურ არჩევნებში ხმების მხოლოდ 30.76% მოიპოვა. ეს ყველაზე დაბალი მაჩვენებელია მას შემდეგ, რაც მანდელამ ქვეყანა აპარტეიდიდან დემოკრატიაში გადაიყვანა, 30 წელზე მეტი ხნის წინ.
კვირას გამოქვეყნებული საბოლოო შედეგებით, ANC-ს მაჩვენებელი თითქმის მესამედით ჩამორჩება 2021 წლის 46%-ს და ბევრად ჩამოუვარდება 20 წლის წინ მიღებულ 64.82%-ს. მიუხედავად ამისა, პარტია კვლავ რჩება ქვეყნის ყველაზე პოპულარულ ძალად, თუმცა მისი მხარდაჭერა ბოლო ათწლეულის განმავლობაში სტაბილურად იკლებს, მათ შორის 2024 წლის ზოგად არჩევნებში, როდესაც პარტიამ ხმების მხოლოდ 40%-ზე ოდნავ მეტი მიიღო და პარლამენტში უმრავლესობა დაკარგა.
დემოკრატიული ალიანსი (DA), ANC-ს მთავარი კონკურენტი, მეორე ადგილზე გავიდა 24.64%-ით. პარტიამ შეინარჩუნა აბსოლუტური უმრავლესობა კეიპტაუნში და ძლიერი შედეგები აჩვენა პრეტორიასა და იოჰანესბურგში, სადაც, სავარაუდოდ, ANC-ს გარეშე კოალიციების შექმნას შეეცდება. DA-ს საერთო მხარდაჭერა 2021 წლის 21.83%-დან გაიზარდა, თუმცა მაინც ჩამორჩა 2016 წლის 26.9%-ს.
ყოფილი პრეზიდენტის, ჯეიკობ ზუმას პარტია „უმქონტო ვე სიზვე“ (MK) მესამე ადგილზე გავიდა ქვეყნის მასშტაბით 9.76%-ით და ANC-ს დურბანში უმსხვილესი პარტიის სტატუსი ჩამოართვა. იულიუს მალემას ხელმძღვანელობით მოქმედმა ეკონომიკური თავისუფლების მებრძოლებმა (EFF) მეოთხე ადგილი დაიკავეს 6.22%-ით.
ANC-მ სამხრეთ აფრიკის ცხრა პროვინციიდან მხოლოდ ერთში – ლიმპოპოში – მოიპოვა უმრავლესობა, მაშინ როცა 2021 წელს ექვს პროვინციაში ლიდერობდა. პარტიამ ასევე ყველაზე მეტი ხმა მიიღო მხოლოდ ორ მეტროპოლიურ მუნიციპალიტეტში რვიდან, მაშინ როცა წინა ადგილობრივ არჩევნებზე ექვსში ლიდერობდა. საარჩევნო კომისიის ცნობით, პარტიამ უმრავლესობა დაკარგა რვა მეტროპოლიური რეგიონის ექვსში.
რადგან რამდენიმე დიდ ქალაქში გამარჯვებული პარტია არ გამოვლინდა, პარტიებს რთული მოლაპარაკებები ელით მუნიციპალური მთავრობების შესაქმნელად. განსაკუთრებული ყურადღება მიექცევა ჰაუტენგის პროვინციის სამ მეტროპოლიურ მუნიციპალიტეტს, მათ შორის იოჰანესბურგსა და პრეტორიას, სადაც ANC-ს შესაძლოა ხელისუფლებაში მოსვლის შანსი არ მიეცეს.
ANC-ს გენერალურმა მდივანმა ფიკილე მბალულამ შედეგი „კატასტროფულად“ შეაფასა და აღნიშნა, რომ პარტიამ საზოგადოებრივი ნდობა უნდა დაიბრუნოს.
„ჩვენ ვერ მოვთხოვთ ხალხს ნდობას მხოლოდ ჩვენი ისტორიის გამო,“ – განუცხადა მბალულამ ჟურნალისტებს შაბათს. „ეს იყო ძალიან კატასტროფული შედეგი ANC-სთვის... მიუხედავად იმისა, რომ კვლავ ყველაზე დიდი პარტია ვართ, ეს მოძრაობისთვის კატასტროფაა.“
მან დაამატა: „ვიცოდით, რომ ეს კატასტროფა მოდიოდა, თვალებში ვუყურებდით. არჩევნების წინ ჩვენი ხალხისთვის ცხოვრების ღირებულება ძალიან მაღალი იყო. საშუალო ფენამ მასობრივად ზურგი გვაქცია.“
ANC-ს ლიდერმა და პრეზიდენტმა სირილ რამაფოსამ შედეგი მიიღო და განაცხადა, რომ პარტიამ ამომრჩევლის განაჩენი გაიგონა.
„ჩვენ ვიღებთ ხალხის ნებას, როგორი შემაშფოთებელიც არ უნდა იყოს,“ – თქვა რამაფოსამ, როდესაც დათვლის ცენტრში შევიდა. „ვიღებთ იმას, რაც სამხრეთ აფრიკის ხალხმა ჩვენს ქალაქებსა და მეტროპოლიებში თქვა – ეს მათი განაჩენია და თავმდაბლობით ვიღებთ. ეს არის შემცირება, რომელიც შემაშფოთებელია – ასე ვახასიათებ მას.“
თავის ყოველკვირეულ საპრეზიდენტო წერილში რამაფოსამ ასევე აღიარა, რომ „მუნიციპალური ჩავარდნები საზოგადოებრივი ნდობისა და დემოკრატიული მმართველობის რწმენის შემცირებას უწყობს ხელს.“
ANC-ს ვარდნა უკავშირდება უკმაყოფილებას არასაკმარისი სერვისების მიწოდების გამო, მათ შორის წყლისა და ელექტროენერგიის დეფიციტს, არასაკმარის სანიტარიასა და ინფრასტრუქტურის ჩავარდნას. ამომრჩევლები ასევე ასახელებენ უმუშევრობას, დანაშაულს, კორუფციასა და მენეჯმენტის პრობლემებს. პოლიტიკურმა ანალიტიკოსმა სუზან ბუისენმა აღნიშნა, რომ ეს პრობლემები „განსაკუთრებით მძიმედ აისახება როგორც გარეუბნებში, ისე დაბებსა და ქალაქებში.“
„ამ არჩევნებმა ANC-ს დამანგრეველი მესიჯი გაუგზავნა,“ – თქვა ბუისენმა. „ეს არის დაღმასვლა როგორც ადგილობრივ, ისე მეტროპოლიურ დონეზე, ხოლო როდესაც შედეგები პროვინციებსა და ეროვნულ დონეზე აისახება, ყველგან ANC-ს მხარდაჭერის მკვეთრ ვარდნას ვხედავთ.“
პოლიტიკურმა ანალიტიკოსმა დანიელ სილკემ შედეგი შეაფასა, როგორც „ყველაზე მძიმე, რასაც ANC ყველაზე მეტად ეშინოდა“ და „ANC-ს ისტორიაში ყველაზე ცუდი შედეგი“, რაც პარტიის ავტორიტეტის შესუსტებას გამოიწვევს როგორც ადგილობრივ, ისე ეროვნულ დონეზე. ეს შედეგი ასევე შეიძლება გახდეს ამომრჩევლის განწყობის მაჩვენებელი 2029 წლის ზოგად არჩევნებამდე.
ANC, რომელმაც 1994 წელს, სამხრეთ აფრიკის დემოკრატიზაციის შემდეგ, ხელისუფლება ჩაიბარა და აპარტეიდის დასრულებაში ცენტრალური როლი ითამაშა, 2024 წელს საპარლამენტო უმრავლესობის დაკარგვის შემდეგ ეროვნული ერთობის მრავალპარტიულ მთავრობაში შევიდა. ეს კოალიცია კვლავ რჩება ხელისუფლებაში.
რამაფოსა პრეზიდენტის პოსტზე 2029 წლის შემდეგი ეროვნული არჩევნების ჩათვლით დარჩება, თუმცა მოსალოდნელია, რომ მომავალ წელს ANC-ს ლიდერის პოსტს დატოვებს. ანალიტიკოსების თქმით, პარტია მისი შემცვლელის საკითხში გაურკვევლობისა და ხანგრძლივი შიდა დაპირისპირების საფრთხის წინაშე დგას.
„ეს გარკვეულწილად გათავისუფლების მოძრაობის ეპოქის დასასრულია სამხრეთ აფრიკაში,“ – ამბობს პოლიტოლოგი უილიამ გუმედე. „ANC შეიძლება 2029 წლისთვის მეორე უდიდეს პარტიად იქცეს და არა – პირველად. შესაძლოა, პარტია ხანგრძლივ შიდა დაპირისპირებაში ჩაიძიროს. ეს ახალი ეპოქაა როგორც სამხრეთ აფრიკის, ისე ANC-ს პოლიტიკისთვის.“
არჩევნებმა ასევე აჩვენა ამომრჩევლის ქცევის ცვლილება: DA, რომელიც ტრადიციულად „თეთრი პარტიის“ სახელით იყო ცნობილი მისი უმეტესად თეთრი მხარდამჭერების გამო, ახლა უფრო მეტ შავკანიან ამომრჩეველს იზიდავს.
„სამხრეთ აფრიკაში პოსტრასობრივი საარჩევნო ქცევისკენ მივდივართ,“ – ამბობს გუმედე.
DA-ს ლიდერმა ჯეორდინ ჰილ-ლუისმა განაცხადა, რომ პარტია ახლა ფუნქციური ადმინისტრაციების შექმნაზე კონცენტრირდება.
„ყველა ის დაპირისპირება, რაც არჩევნებს ახლდა, დასრულებულია და ახლა დროა... შევქმნათ მთავრობები, რომლებიც რეალურად შეძლებენ ამ ქალაქებისა და დაბების მოწესრიგებას,“ – თქვა მან. „უკვე ბოლო 24 საათში ბევრ პარტიას დავუკავშირდით და დღესაც გავაგრძელებთ მოლაპარაკებებს.“
ამომრჩეველთა აქტივობამ 52.29% შეადგინა, რაც 2021 წლის 45.9%-ზე მეტია – მაშინ არჩევნები Covid-19-ის პანდემიის დროს ჩატარდა. პარტიებს შედეგების გამოცხადებიდან 14 დღე აქვთ კოალიციური შეთანხმებების მისაღწევად.
„ახლა კოალიციურ ქვეყანაში ვცხოვრობთ,“ – ამბობს გუმედე. „ფაქტობრივად, ამომრჩეველი ამბობს: ‘ჰო, ANC-მ ბოლო სამი ათწლეული დომინანტურად გაატარა, მაგრამ მათ ძალაუფლება საზოგადოების სასიკეთოდ არ გამოიყენეს, ამიტომ აღარ გვინდა დომინანტი პარტიები... გვინდა კოალიციები. გვინდა, რომ ხალხმა ერთად იმუშაოს.’“
