ადოლფ ჰიტლერის დიქტატურის ერთ-ერთი უკანასკნელი სტრუქტურული ნაშთი შექმნილი იყო დაუმარცხებელი ძალის დემონსტრირებისთვის. გასულ თვეში იგი სავარაუდო განზრახი ხანძრის შედეგად განადგურდა. უნდა აღდგეს თუ არა ეს ნაგებობა და საერთოდ, ღირს კი მისი აღდგენა?
ისტორიული ნაცისტური მთის თავშესაფარი, ცნობილი როგორც არწივის ბუდე (Eagle’s Nest), მდებარეობს ალპების მწვერვალზე, ზღვის დონიდან 1 834 მეტრზე (6 000 ფუტი), საიდანაც სამხრეთ გერმანიასა და ავსტრიაზე თვალწარმტაცი ხედები იშლება. გერმანულად მისი არქიტექტურა ცნობილია როგორც Überwältigungsarchitektur — მიზნად ისახავდა დამთრგუნველობისა და შიშის გამოწვევას.
ახლა, მიუხედავად იმისა, რომ 200 მეხანძრე მთელი ღამის განმავლობაში ცდილობდა ხანძრის ჩაქრობას, 23 ოქტომბერს დაწყებული ხანძრის შემდეგ იქ მხოლოდ დამწვარი ნანგრევები დარჩა. ეს იყო ყოფილი სტუმართმოყვარე ლოჟა, ტურისტული მაგნიტი და მეხსიერების ადგილი, რომელიც განადგურდა ხანძარში და გაურკვეველი ვადით დაიხურა.
„თუნდაც ბრიტანეთის საჰაერო ძალების ბომბს დაერტყა შენობისთვის 1945 წლის 25 აპრილს, როგორც ეს მოხდა სხვა ნაგებობების შემთხვევაში იმ დროინდელ „ფიურერის აკრძალულ ზონაში“ ობერზალცბერგზე, ბერჰტესგადენის მახლობლად, ჰიტლერის ყოფილ ჩაის სახლში ... ხანძრის შედეგად მიყენებული ზიანი უფრო მძიმე იქნებოდა,“ — წერს მიუნხენის გაზეთი Süddeutsche Zeitung.
ხანძარმა გამოიწვია დებატები იმის შესახებ, უნდა აღდგეს თუ არა და როგორ უნდა მოხდეს ამ ტოქსიკურ ადგილზე ახალი თაობის ვიზიტორებისთვის ნაგებობის აღდგენა, ისე რომ თავიდან იქნას აცილებული მისი ნეონაცისტური სალოცავად ქცევის მუდმივი საფრთხე.
მიუხედავად იმისა, რომ ჰიტლერის მსხვერპლებთან დაკავშირებული ადგილები, მათ შორის ყოფილი საკონცენტრაციო ბანაკები, სამუდამოდ ინახება, დამნაშავეების არტეფაქტების მიმართ დამოკიდებულება კვლავ რთული საკითხია, განსაკუთრებით გერმანიასა და ზოგადად ევროპაში ულტრამემარჯვენეების გაძლიერების ფონზე.
ადგილობრივი ხელისუფლება მიიჩნევს, რომ ხანძარი განზრახ დაანთო 33 წლის პირმა, რომელსაც ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემები ჰქონდა. ეს ადგილი, რომელიც ბავარიის მიწის საკუთრებაა, ყოველწლიურად 300 000-ზე მეტ ადამიანს იზიდავს, თუმცა იმ დღეს ვიზიტორებისთვის დახურული იყო. არავინ დაშავებულა.
ბავარიის მიწის კულტურის მინისტრმა მარკუს ბლუმემ განაცხადა, რომ მემკვიდრეობის დაცვის, მშენებლობისა და ჰოლოკოსტის მეხსიერების კულტურის ექსპერტთა კომისია დაეხმარება არწივის ბუდის მომავალზე გადაწყვეტილების მიღებაში.
მიუხედავად იმისა, რომ შენობა განუყოფლად არის დაკავშირებული ნაცისტურ რეჟიმთან და მის დანაშაულებთან, ბლუმეს თქმით, „ნებისმიერი აღდგენა უნდა ასახავდეს ამ ისტორიულ პასუხისმგებლობას“.
ალპური ინჟინერიის საოცრება, რომლის აშენებასაც 3 800 მუშას მხოლოდ ერთი წელიწადი დასჭირდა, გერმანულად უფრო პროზაულად ცნობილია როგორც კელშტაინჰაუსი (Kehlsteinhaus) — იმ მთის სახელით, რომელზეც მდებარეობს.
სერპანტინიანი გზებით ხუთი გვირაბის გავლით ავტობუსით ასვლის შემდეგ, ვიზიტორები 41 წამში ბრინჯაოთი მოპირკეთებულ ლიფტში ადიოდნენ კლდეში ჩაშენებულ შესასვლელამდე.
„პრესტიჟულ პროექტსა და მისკენ მიმავალ გზას დაახლოებით 30 მილიონი რაიხსმარკი, ანუ დღევანდელი კურსით დაახლოებით 130 მილიონი ბრიტანული გირვანქა დაუჯდა,“ — ამბობს ნაცისტური ეპოქის ისტორიკოსი ფელიქს ბორი, წიგნის „დამხობამდე: ჰიტლერის წლები მგლის ბუნაგში“ (რომელიც ნოემბერში გამოიცემა დიდ ბრიტანეთში) ავტორი.
„ჰიტლერს უყვარდა არქიტექტურა, რომელიც სხვებს უმნიშვნელოდ წარმოაჩენდა. ის თავად მონაწილეობდა პროპაგანდისტული შენობების დაგეგმვასა და მშენებლობაში.“
ლოჟა 1938 წელს დასრულდა და ძირითადად გამოიყენებოდა სახელმწიფო სტუმრების, დიპლომატებისა და შერჩეული უცხოელი ჟურნალისტების მისაღებად და შთაბეჭდილების მოსახდენად.
მთის ქვედა ნაწილში, ობერზალცბერგის კომპლექსში, მდებარეობდა თავად ჰიტლერის რეზიდენცია — ბერჰოფი, სადაც მან თავისი 12 წლიანი მმართველობის დაახლოებით მეოთხედი გაატარა.
„მნიშვნელოვანი გადაწყვეტილებები დევნისა და დანაშაულის, ომისა და გენოციდის შესახებ იქ მიიღებოდა,“ — ამბობს სვენ კელერი, ობერზალცბერგის დოკუმენტაციის ცენტრის დირექტორი, რომელიც საგანმანათლებლო დაწესებულებაა ამავე ადგილზე.
„გარშემო მთის პეიზაჟი გამოიყენებოდა ჰიტლერის ‘ფიურერის’ იმიჯის კონსტრუქციის ფონად. აქედან იშლებოდა შთამბეჭდავი, შიშისმომგვრელი ხედები და ტექნიკური შესაძლებლობების დემონსტრირება ხდებოდა, რომ ბუნების ეს უხეში გარემოც კი დაემორჩილებინათ.“
შიგნით, შენობა აღჭურვილი იყო ნაცისტური ბრჭყვიალა ატრიბუტიკით: უნტერსბერგის მარმარილო, რომელიც მუსოლინიმ აჩუქა, ვენეციური სარკეები და მსხვილი მწვანე ტყავის სავარძლები, რომლებიც ინგლისური სოფლის მამულის ინტერიერს მოგაგონებდათ.
ჰიტლერი არწივის ბუდეს მხოლოდ 14-ჯერ ეწვია 1939 წლამდე და შემდეგ აღარასოდეს, რადგან მეორე მსოფლიო ომის დაწყების შემდეგ ჩაის სახლი აღარ შეესაბამებოდა იმ მებრძოლი სახელმწიფო მოღვაწის იმიჯს, რომლის დემონსტრირებაც სურდა, ამბობს ბორი. თუმცა მისი ახლო გარემოცვა, მათ შორის ევა ბრაუნი, რეგულარულად იყენებდა მას.
ომის შემდეგ ობერზალცბერგი ამერიკელი ოკუპანტი ჯარისკაცებისთვის დასასვენებელ ცენტრად იქცა, მაგრამ ბერჰოფის უკანასკნელი ნაშთები მთლიანად დაანგრიეს და მის ადგილზე ასობით ხე დარგეს — ეს საბედისწერო გადაწყვეტილება შემდგომში გამაფრთხილებელ მაგალითად იქცა.
„ამერიკელები და ბავარიის ხელისუფლება ცდილობდნენ, რომ ადგილი არ ქცეულიყო ძველი ნაცისტებისა და ჰიტლერის თაყვანისმცემლების სალოცავად. ეს არ გამოუვიდათ. პირიქით, ტყეში დამალული ადგილი კიდევ უფრო საინტერესო და მისტიკური გახდა,“ — ამბობს კელერი. ხშირად ხის ქერქზე ამოკვეთილი ნაცისტური სვასტიკები პოულობდნენ.
მისი თქმით, 180-გრადიანი შემობრუნება — ადგილის მკაფიოდ მონიშვნა და მისი ისტორიის გამჟღავნება, მათ შორის იმის ჩვენება, როგორ იყო ის ნაცისტური ძალაუფლების აპარატის ნაწილი — უფრო ჯანსაღი მიდგომა აღმოჩნდა.
„საჯარო ხელმისაწვდომობა ქმნის გამჭვირვალობას, ხოლო ბარიერები და ღობეები ჭორებსა და ლეგენდებს აღვივებს,“ — ამბობს კელერი. „დღეს პოპულარული საფეხმავლო ბილიკი გადის ამ ადგილას და ყოველდღიური აქტივობები, როგორიცაა ლაშქრობა, ხელს უშლის მის წმინდა ადგილად (ნეონაცისტებისთვის) ქცევას.“
კელერის თქმით, მომავალში მთავარი პრინციპი გამჭვირვალობა უნდა იყოს.
„ვერ წარმომიდგენია, რომ პასუხისმგებელი პირები აირჩევენ ნაცისტური არქიტექტურის უბრალო რეპროდუქციას, მაგრამ არც ნანგრევებად დატოვება შეიძლება — ასეთები კიდევ უფრო მიმზიდველია,“ — ამბობს ის.
„სჯობს ვიპოვოთ გზები, რომ მატერიალური ნაშთები და ახალი ინფორმაცია და განათლება ინტეგრირდეს, რათა წარმოჩნდეს დროითი ფენები, მათ შორის მისი გამოყენება ტურისტულ დანიშნულებად 1950-იანი წლებიდან. ხანძარმა ობერზალცბერგის ისტორიას ახალი ფენა შემატა და ესეც უნდა იყოს ხილული.“
მისი თქმით, ახალი პოლიტიკური რეალობა გერმანიასა და ავსტრიაში, სადაც ულტრამემარჯვენე პარტიები — ალტერნატივა გერმანიისთვის (AfD) და თავისუფლების პარტია — ლიდერობენ ეროვნულ გამოკითხვებში, ასევე უნდა იქნას გათვალისწინებული.
ბორი ამბობს, რომ ამ შემაშფოთებელმა კონტექსტმა იგი არწივის ბუდის აღდგენის წინააღმდეგ დააყენა. „ჰიტლერის მეგალომანია ნანგრევებად უნდა დარჩეს. ჩემი წინადადებაა, დარჩენილი სტრუქტურა მაქსიმალურად გამაგრდეს და მისი საშუალებით გადმოიცეს ადგილის ისტორია,“ — ამბობს ის.
„განსაკუთრებით AfD-ს ძალის და გერმანიაში მემარჯვენე ექსტრემიზმის ზრდის ფონზე, ყურადღება უნდა გამახვილდეს ნაცისტური იდეოლოგიის გააზრებაზე და არა მისი დეკორაციების აღდგენაზე.“
