როდესაც გრენადელი ისტორიკოსი ნიკოლ ფილიპი 2022 წელს BBC-ის მაშინდელი ჟურნალისტის, ლორა ტრეველიანისგან ელფოსტას გახსნა, მან საუკუნეების წინ გადაჭიმული კავშირი აღმოაჩინა.
მათი წინაპრები გრენადაში მონობის სხვადასხვა მხარეს იდგნენ: ფილიპის წინაპრები იმ აფრიკელებს შორის იყვნენ, რომლებიც იძულებით წაიყვანეს და მონებად აქციეს, ხოლო ტრეველიანის წინაპრები იმ ბრიტანელ ოჯახებს ეკუთვნოდნენ, რომლებმაც სარგებელი მიიღეს სისტემიდან, რომელმაც მონებად ქცეულ აფრიკელთა თაობებს წარმოუდგენელი სისასტიკე და არაადამიანობა მოუტანა.
ამ ელფოსტამ აღიარების, შერიგებისა და გამოსწორების გზა გახსნა, რომელსაც ფილიპი და ტრეველიანი დღეს ამბობენ, რომ ნათლად აჩვენებს, როგორ შეიძლება მონობის რეპარაციები პრაქტიკაში განხორციელდეს. მათი ახალი წიგნი, „გახლართული წარსული“, სწორედ ამ გზას აღწერს და ამტკიცებს, რომ მათი გამოცდილება სხვებისთვისაც შეიძლება გახდეს მოდელი.
წიგნი იმავე კვირაში გამოიცა, როდესაც დიდი ბრიტანეთის პრემიერ-მინისტრმა, ენდი ბარნჰემმა განაცხადა, რომ მზად არის ოფიციალური ბრიტანული ბოდიშისთვის, თუმცა ფინანსურ რეპარაციებს გამორიცხავს, და გამოაცხადა, რომ ბრიტანეთი სტრუქტურირებულ დიალოგს დაიწყებს კარიბის ქვეყნებთან, რომელიც მომდევნო წლის განმავლობაში უნდა გაიმართოს.
წიგნში ტრეველიანის ბოდიში, რომელიც ბრიტანულ კარიბში პირველი მსგავსი შემთხვევაა, აღწერილია როგორც „კონკრეტული მაგალითი იმისა, რა შეიძლება მიღწეულ იქნას, როდესაც მონების შთამომავლები და მონათმფლობელთა შთამომავლები ერთად სხდებიან და ეკითხებიან ერთმანეთს, როგორ უნდა შეხედონ წარსულს და იმუშაონ უკეთესი მომავლისკენ“.
Guardian-თან საუბარში ტრეველიანი იხსენებს, როგორ შეიტყო პირველად თავისი ოჯახის კავშირი მონობასთან, როდესაც უცნობმა ბიძაშვილმა ელფოსტით აცნობა, რომ მათი წინაპრები University College London-ის მონაცემთა ბაზაში მონათმფლობელებად იყვნენ იდენტიფიცირებული.
შემდგომმა კვლევამ აჩვენა, რომ ტრეველიანებს გრენადაში პლანტაციებში წილები ჰქონდათ და 1,000-ზე მეტ ადამიანს ამყოფებდნენ მონობაში. მონობის გაუქმების შემდეგ კი კომპენსაციაც მიიღეს.
„ჩემთვის, როგორც ჟურნალისტისთვის, ეს მართლაც ძალიან საინტერესო და ჩამთრევი ამბავი იყო, რადგან ეს სწორედ ბრიტანეთის დამალული წარსულია. ბრიტანეთი მონობას ხალიჩის ქვეშ აჩეჩებს, და ჩვენი ოჯახიც ამ ყველაფრის ნაწილია,“ — ამბობს ტრეველიანი.
ექვსი წლის შემდეგ ტრეველიანი ფილიპს ელფოსტას უგზავნიდა.
„შიშით მივწერე, რომ გრენადაში მცხოვრები მონათმფლობელების შთამომავალი ვარ და მინდა ამ თემაზე ვესაუბრო, რადგან ის ისტორიკოსიცაა და რეპარაციების კომიტეტის თავმჯდომარის მოადგილეც. შემდეგ კი გაგზავნის ღილაკს დავაჭირე და ვიფიქრე, ნეტავ რას იფიქრებს? ცოტა ვნერვიულობდი და აქეთ-იქით დავდიოდი.“
მაგრამ გრენადაში ფილიპი ამ წერილის მიღებით აღფრთოვანებული იყო. „მაშინვე მივწერე პასუხი. ვუთხარი, რომ სახეზე დიდი ღიმილი მაქვს. თქვენ ჩემი საყვარელი BBC-ის ჟურნალისტი ხართ,“ — ამბობს ფილიპი.
ფილიპი გაიზარდა გრენადის კოლონიური წარსულის ნაშთებით გარშემორტყმული — პლანტაციების სახლები, წისქვილები და არტეფაქტები, რომლებიც მამამისმა შეაგროვა. ახალგაზრდობაში, ბოზეჟურის პლანტაციის ვერანდიდან იყურებოდა და ფიქრობდა, რა საიდუმლოებებს მალავდა ეს სახლი. ვერასდროს წარმოიდგენდა, რომ ერთ დღეს ამ სახლში ტრეველიანთან ერთად შევიდოდა — იმ ოჯახის შთამომავალთან, რომელსაც ოდესღაც ამ პლანტაციაში წილი ჰქონდა.
თუმცა, პირველი კონტაქტიდან დღევანდელ მეგობრობამდე გზა არც მარტივი იყო და არც კომფორტული.
ტრეველიანი ოჯახში რთულ საუბრებს იხსენებს: „ოჯახში იყვნენ ადამიანები, რომლებიც სრულიად ეწინააღმდეგებოდნენ ბოდიშის თქმის იდეას — ფიქრობდნენ, რომ ეს მათ არ ეხებოდათ, ყველაფერი ძალიან დიდი ხნის წინ მოხდა, რატომ უნდა ამოატივტივო წარსული, და აქედან კარგი არაფერი გამოვა. ზოგს უჩივლიანო ეშინოდა, ამბობდნენ, რომ ალბათ ამიტომაც არასდროს მოუბოდიშია ბრიტანეთის მთავრობას მონობისთვის.“
„გახლართული წარსული“ არ გაურბის გამოცდილების არასასიამოვნო ასპექტებს. წიგნში ტრეველიანი აღწერს, როგორ ჩავიდა გრენადაში 2023 წელს ბოდიშის სათქმელად „ძალიან აღელვებული და შეშინებული“, და როგორ „მაშინვე შეშფოთდა“, როცა აეროპორტში მძღოლმა აუხსნა, რატომ არ ჰქონდა მისი სახელი გამოფენილი. „რადიოში ერთი რასტაფარიელი თქვენს ბოდიშს გმობს,“ — უთხრა მძღოლმა, — „და ჩემს ცოლს არ უნდა, რომ რამე პრობლემა შეგვექმნას.“
ტრეველიანი იხსენებს, რომ ურჩიეს, მოულოდნელობისთვის მზად ყოფილიყო: ხალხი ჯერ კიდევ გაბრაზებულია მონობაზე და, როგორც მონათმფლობელის შთამომავალი, ის „მონათმფლობელებს სახეს აძლევს“.
„და ვფიქრობ, ეს ფრაზა — ქარიშხალი გარდაუვალია — ზუსტად ასახავს ყველაფერს... ხალხს სრული უფლება აქვს, გამოხატოს თავისი აზრი როგორც უნდა, რადგან ეს ძალიან რთული თემაა,“ — ამბობს ის.
ბოდიშის დღეს, ფილიპის თქმით, ტრეველიანების მიმართ პროტესტი და მადლიერება ერთმანეთს ენაცვლებოდა.
წიგნში ფილიპი იხსენებს, როგორ მივიდა ცერემონიალზე „ჩემი წინაპრების იისფერი სამოსით“, სადაც რასტაფარიელი პროტესტანტები ბარაბნების ხმაზე პლაკატებს იქნევდნენ. ზოგი წერდა: „რატომ გვყიდით ისევ?“, „კონცენტრირდით რეპარაციებზე, არა შოუსზე“ და „არც ერთი სახლის მონა ვერ ივაჭრებს რასტამენისთვის“.
გრენადის რეპარაციების კომისიის თავმჯდომარე, არლი გილი, რომელიც კარიბის რეპარაციების კომისიასთან ერთად ოჯახთან მოლაპარაკებებში მონაწილეობდა, იხსენებს, რომ პროტესტანტები თვლიდნენ, რომ ტრეველიანების £100,000-იანი შეთავაზება არასაკმარისი იყო.
„ჩვენი პოზიცია, რა თქმა უნდა, ისაა, რომ £100,000 ზღვაში წვეთია,“ — ამბობს გილი. — „მაგრამ... ჩვენ ნამდვილად არ ველით, რომ ცალკეულ ოჯახებს ბრიტანეთის იმპერიის ყველა ცოდვის გამოსყიდვა მოუწევთ.“ თუმცა, მისი თქმით, კარიბის თანამეგობრობის (Caricom) მიერ შემუშავებული რეპარაციების 10-პუნქტიანი გეგმის მიხედვით, განათლებასა და ჯანდაცვაში ინვესტიციების მიმართულებით, ეს სწორი ნაბიჯია.
ლორა ტრეველიანის მიერ გადახდილი £100,000 და შემდგომში ოჯახის მიერ დაარსებული Trevelyan Grenada Reparations Fund გრენადელ სტუდენტებს უნივერსიტეტში სწავლის დაფინანსებაში ეხმარება.
ფილიპის თქმით, სარგებელი მხოლოდ ინდივიდუალურ ბენეფიციარებს არ ეხებათ, რომლებიც იმ თემებიდან არიან, სადაც ტრეველიანებს შაქრის პლანტაციებში წილი ჰქონდათ.
„ამ სტუდენტებისთვის ისინი პირველები არიან ოჯახში, ვისაც უნივერსიტეტის დიპლომი ექნება,“ — ამბობს ის და ამატებს, რომ ბევრი მათგანი გაჭირვებული ოჯახიდანაა, სადაც ქალები არიან მარჩენლები.
„ამიტომ ეს მხოლოდ ერთი ადამიანის წარმატება არ არის — ეს მისი ოჯახისა და გაფართოებული ოჯახის, და საბოლოოდ, მთელი თემის სარგებელია, როცა ერთ ადამიანს ეძლევა განათლების მიღების შანსი.“
გილის აზრით, გადახდამდე არსებული პროცესი რეპარაციების ფართო მოძრაობისთვისაც სასარგებლო გაკვეთილებს იძლევა. დიალოგი, მისი თქმით, ურთიერთპატივისცემაზე იყო დაფუძნებული. ტრეველიანების ოჯახი, როგორც აღნიშნავს, „ზემოდან არ გვიყურებდა“.
„ასე რომ, მოკლედ რომ ვთქვათ, ეს მოდელი მუშაობს, როცა ოჯახები და ინსტიტუტები სტრუქტურირებულ დიალოგს მართავენ მონების შთამომავლებთან.“
ფილიპისთვის კი, როგორი მტკივნეულიცა და რთულიც არ უნდა იყოს პროცესი, საუბარი აუცილებელია. „თუ რაღაცაზე არ ვსაუბრობთ, ეს არ ნიშნავს, რომ პრობლემა გაქრება. ეს განკურნებასაც არ უწყობს ხელს.“ საუბარი, მისი თქმით, „წარსულთან შერიგების და მომავლისკენ სვლის გზაა“.
