უნგრეთის ახალი მთავრობა ოთხშაბათს გამოაქვეყნებს ათიათასობით სახელმწიფო ინფორმატორის სახელს კომუნისტური ეპოქიდან, რათა საზოგადოებას წარსულთან დაპირისპირების და ნდობის აღდგენის შესაძლებლობა მისცეს.
1945-1989 წლებში უნგრეთის კომუნისტური სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახური ფართო ინფორმატორთა ქსელს ეყრდნობოდა საზოგადოების კონტროლისა და ოპოზიციის ჩასახშობად. ზოგი მათგანი შანტაჟით ან იძულებით აიძულეს, ეცნობებინათ მეზობლების, მეგობრების, კოლეგებისა და ოჯახის წევრების შესახებ; სხვები კი სხვადასხვა უპირატესობის დაპირებით გადაიბირეს.
წლების განმავლობაში ამ ქსელის მასშტაბი საზოგადოებისთვის დაფარული იყო. „აგენტების დოსიეები“, რომლებიც უნგრეთის სახელმწიფო უსაფრთხოების ისტორიული არქივის სარდაფში ინახება, დიდწილად მიუწვდომელი რჩებოდა, მიუხედავად მრავალგზის მოთხოვნისა და ნაწილობრივი გაჟონვისა.
უნგრეთის აპრილის საპარლამენტო არჩევნებამდე კამპანიის დროს პეტერ მაგიარმა საზოგადოებას დაჰპირდა, რომ სახელმწიფო უსაფრთხოების დოსიეებს გახდიდა საჯაროდ ხელმისაწვდომს — და ახლა, როცა ხელისუფლებაშია, ამ დაპირების შესრულებას აპირებს.
სექტემბერში მისმა მთავრობამ მიიღო კანონი, რომელიც დოსიეების გასაჯაროების გზას ხსნის — ამ ნაბიჯს, გამოკითხვების მიხედვით, ქვეყნის მოსახლეობის ორ მესამედზე მეტი უჭერს მხარს. თავდაპირველად დოსიეების გამოქვეყნება 1956 წლის ანტისაბჭოთა რევოლუციის წლისთავზე იგეგმებოდა, თუმცა საბოლოოდ 4 ნოემბრამდე გადაიწია.
„დემოკრატიულ საზოგადოებას აქვს უფლება იცოდეს თავისი წარსული,“ — დაწერა ზოლტან ტარმა, სოციალური ურთიერთობებისა და კულტურის მინისტრმა, Facebook-ზე.
ადრე ინფორმატორების შესახებ ანგარიშებზე წვდომა მხოლოდ მკვლევარებსა და მსხვერპლთა ნათესავებს ჰქონდათ. ახალი, საძიებო ონლაინ ბაზის შექმნით, უნგრეთის ყოფილი სახელმწიფო უსაფრთხოების სისტემა აღმოსავლეთ ბლოკის ქვეყნებს შორის ყველაზე გამჭვირვალე გახდება, აცხადებენ მკვლევარები.
„ჩვენ ფართოდ ვაღებთ კარს, რომელიც მხოლოდ ოდნავ იყო შეღებული,“ — ამბობს ისტვან პაპი, ისტორიკოსი და არქივის აკადემიური დეპარტამენტის ხელმძღვანელი.
„როგორც ისტორიკოსი, ვეთანხმები დოსიების გასაჯაროებას. მაგრამ პირად დონეზე, ვგრძნობ იმ ადამიანების ტკივილს, ვინც პირველად შეიტყობს თავისი ოჯახის ისტორიას,“ — ამბობს პაპი. 50-60 ათასი ადამიანის სახელები ფიგურირებს დოსიებში, რომელთაგანაც ისტორიკოსების შეფასებით, მხოლოდ 10% არის ცოცხალი.
სამი ათწლეულის განმავლობაში ყოფილი აღმოსავლეთ ბლოკის ქვეყნები დაყოფილი იყვნენ იმაზე, როგორ და როდის გაესაჯაროებინათ აგენტების დოსიები. აღმოსავლეთ გერმანიაში ბუნდესტაგმა 1992 წელს გახსნა შტაზის სახელმწიფო უსაფრთხოების დოსიები. ჩეხეთში ისინი 2003 წელს გახდა საჯაროდ ხელმისაწვდომი. ყველაზე ბოლოს, ლატვიამ 2018 წელს გამოაქვეყნა ინფორმატორების დოსიები.
მიკლოშ კიში, უნგრეთის იძულებითი შრომის ბანაკის გადარჩენილი და მსხვერპლთა ასოციაციის პრეზიდენტი, მიიჩნევს, რომ უნგრეთმა გერმანიის მაგალითს უნდა მიჰყვეს და დოსიები უფრო ადრე გაესაჯაროებინა. „თუ ეს მაშინ მოხდებოდა, ყველაფერი უკვე დასრულებული იქნებოდა.“
„ხალხი გაიგებს, რომ მოღალატეები იყვნენ ყველა ოჯახში, ყველა უბანში და ქუჩაში,“ — დასძენს ის. „მაგრამ ახლა რა უნდა ვქნათ ამ ცოდნით?“
დოკუმენტების გვერდიგვერდ განლაგების შემთხვევაში, ისინი სამ მილის სიგრძეზე გაიშლებოდა — ეს საკმარისია ლონდონის ჰაიდ პარკის პერიმეტრის გასაყოლებლად. მიუხედავად ამისა, კოლექცია მცირეა პოლონეთის ან რუმინეთის საიდუმლო სამსახურის არქივებთან შედარებით, ამბობს პაპი. უნგრეთში ბევრი დოსიე განადგურდა 1956 წლის ანტისაბჭოთა აჯანყების დროს; სხვები კი 1989 წლის გარდამავალ, ძირითადად მშვიდობიან პროცესში გაქრა, როცა ხელისუფლებას ჰქონდა დრო, კომპრომეტირებადი მასალა გაენადგურებინა.
ბევრი ჩანაწერი არასრული იქნება, რადგან აგენტის მოტივაცია ან ინფორმაციის მოცულობა უცნობი დარჩება. 60 ათასი მოხსენიებული ადამიანიდან არქივში დეტალური დოსიეები, ფონის შემოწმებები და განცხადებები მხოლოდ 9 ათასზეა. ეს დოსიები გამოქვეყნდება თებერვალში, მას შემდეგ, რაც პირადი ინფორმაცია — ჯანმრთელობის, დამოკიდებულებების, სექსუალობის დეტალები და მსხვერპლთა შესახებ ცნობები — კონფიდენციალურობის კანონების შესაბამისად წაიშლება.
ალექსანდერ ფალუდი, დამოუკიდებელი ჟურნალისტი და ანგლიკანური მღვდელი, თითქმის ორი ათეული წლის წინ წაიკითხა თავისი ოჯახის დოსიები. მისი ბაბუა, გიორგი ფალუდი, fabricated ბრალდებებით უნგრეთის შრომის ბანაკში სამ წელზე მეტ ხანს გაატარა, ხოლო ემიგრაციაში ყოფნისას დაწერა წიგნი „ჩემი ბედნიერი დღეები ჯოჯოხეთში“.
ერთ-ერთი ანგარიში, რომელიც უნგრელ ქალს ეკუთვნოდა — ლონდონში მცხოვრები, რომელმაც ფალუდის ბებიას მეგობრობა გაუწია, როცა ის კიბოთი კვდებოდა — განსაკუთრებით გააბრაზა ფალუდი. „მაგრამ შემდეგ, ინფორმატორის დეტალებს გადავხედე. მის დოსიეში იყო ძალიან შემაშფოთებელი ნაწილი — უნგრეთში მცხოვრები ნათესავების სახელები, მათ შორის მოხუცი მშობლების შესახებ დეტალები. უცებ ჩემი ბრაზი გაქრა. უბრალოდ ძალიან შემეცოდა,“ — ამბობს ფალუდი.
„ემიგრაცია ძალიან მტკივნეული იყო ჩემი ოჯახისთვის, მაგრამ ამან გარკვეული მორალური ფუფუნებაც მოგვცა. ამიტომაც ვზივარ და ვერ ვსჯი ადამიანებს იმის გამო, რაც გააკეთეს, თუ უნგრეთში დარჩენა მოუწიათ,“ — დასძენს ის.
საიდუმლო სამსახურის აგენტების ვინაობა დიდი ხანია აინტერესებს უნგრელებს. 2000-იანი წლებიდან რამდენიმე ნაწილობრივი სია გამოჩნდა, სადაც პოლიტიკოსები და ცნობილი ხელოვანები იყვნენ დასახელებული. ბევრმა მათგანმა უარყო მონაწილეობა, მაგრამ ბრალდებებიც კი საკმარისი იყო, რომ მთავრობები პოლიტიკურ კრიზისში აღმოჩენილიყვნენ.
დღემდე, ცოტა ყოფილმა აგენტმა ისაუბრა საჯაროდ საკუთარ გამოცდილებაზე და თემა კვლავ ტაბუდადებული რჩება.
ივლისში დამოუკიდებელმა რელიგიურმა ონლაინ ჟურნალმა Szemlélek-მა გამოაქვეყნა მოწოდება ყოფილ აგენტებს, თავიანთი ამბები გაეზიარებინათ. რელიგიური პირები სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურების ცნობილი სამიზნე იყვნენ და ხშირად შანტაჟით აიძულებდნენ, ეცნობებინათ თავიანთი მრევლის შესახებ. ზოგი შეფასებით, მათგან 7-10% თანამშრომლობდა სახელმწიფოსთან.
ჯერჯერობით, არავინ გამოთქვამს სურვილს, თავისი ამბავი მოყვეს. „ვფიქრობ, ბევრს მიაჩნია, რომ სათქმელი არაფერი აქვს,“ — ამბობს ჟურნალის მთავარი რედაქტორი, სილარდ სიონი Guardian-თან საუბარში. „ან ფიქრობენ, რომ მათი ამბავი იმდენად რთულია, რომ ვერ, არ სურთ ან მზად არ არიან მოყვნენ.“
დომოკოშ სზოკოლაი, ისტორიკოსი, იმედოვნებს, რომ ამჯერად „დოსიების გამოქვეყნება საჯარო შერცხვენაში არ გადაიზრდება, არამედ ხალხი გაიგებს, რომ ეს რთული საკითხებია“. მისი მამა, ზოლტან სზოკოლაი, პოეტი და პოლიტიკოსი, 2005 წელს გამოქვეყნებულ არაოფიციალურ სიაში ინფორმატორად დასახელდა.
სზოკოლაი ჯერ არ წაუკითხავს ყველა ანგარიში მამაზე, რომელიც 2020 წელს გარდაიცვალა. თაობათა შორის ტრავმაზე ღიად საუბრისას, იმედოვნებს, რომ სხვებსაც დაეხმარება, ვინც აღმოაჩენს, რომ მათი საყვარელი ადამიანები აგენტები იყვნენ — რომ მარტო არ არიან და წაახალისებს მათ, დაიწყონ საუბარი იმაზე, რასაც იპოვიან.
„ბევრი ოჯახური საიდუმლო ან ტრავმა უკვე გვაქვს, რაზეც შეგვიძლია ვილაპარაკოთ: თუ ვიღაცის მშობელი ალკოჰოლიკია ან აზარტული თამაშებისადმი დამოკიდებული. მაგრამ ხალხს ეშინია, რომ აგენტების დოსიების მიხედვით შეაფასებენ,“ — ამბობს ის. „ვიცი, რომ ოჯახის ისტორიის დაპირისპირება შეიძლება საშიში ან მტკივნეული იყოს. მაგრამ მისი ცოდნა ყოველთვის უკეთესია.“
