ბრიტანეთში მოშენებული ორაგულის პირველი პარტია საკმაოდ მოკრძალებული იყო — სულ 14 ტონა, რომელიც 1971 წელს შოტლანდიის დასავლეთ სანაპიროზე, ფორტ უილიამის მახლობლად წარმოიქმნა.

Unilever-თვის, მრავალეროვნული გიგანტისთვის, რომელმაც ორაგულის მოშენება პირველად დაიწყო, ეს დიდი გამარჯვება იყო მრავალწლიანი ექსპერიმენტების შემდეგ — როგორ დაეკავებინათ თევზი, ებრძოლათ დაავადებებს და გამკლავებოდნენ რთულ ამინდს. Unilever-მა 1960-იან წლებში შეამჩნია, რომ ორაგულის მოშენება, რომელიც მანამდე მხოლოდ ველური იყო და შედარებით ძვირადღირებული რჩებოდა, მასობრივ ბაზარს შექმნიდა, ფასებს შეამცირებდა და სტაბილურ მოგებას უზრუნველყოფდა. 1976 წლისთვის კომპანიამ უკვე სამი შოტლანდიური ფერმა გახსნა, სადაც ყოველწლიურად 116 ტონა თევზი იწარმოებოდა.

დღეს ბრიტანეთის მოშენებული ორაგულის ინდუსტრია — რომლის წლიური ღირებულება £1 მილიარდს აღწევს — დაახლოებით 205,000 ტონა თევზს აწარმოებს და შოტლანდიაში 2,500 ადამიანს ასაქმებს.

მას შემდეგ, რაც ორაგულის მოშენება დაიწყო, ბრიტანეთის სანაპიროებთან ველური ატლანტიკური ორაგულის რაოდენობა 70%-ზე მეტად შემცირდა — ეს შემცირება სერიოზული გარემოსდაცვითი პრობლემების სიგნალია, რომლებიც ჩვენს მდინარეებს, სანაპიროებსა და ზღვებს ემუქრება და კიდევ უფრო მძაფრდება, რადგან ოკეანეები გლობალური დათბობის შედეგად თბება.

ამასთანავე, ბრიტანეთში ატლანტიკური ორაგულის ინდუსტრიული მოშენება, რომლის უმრავლესობა შოტლანდიაშია, კომერციულად და მომხმარებლებისთვისაც წარმატებული აღმოჩნდა. ორაგული ბრიტანელ ოჯახებში ყველაზე პოპულარული თევზია — ისინი ყოველწლიურად 65,000 ტონას მოიხმარენ, რაც მარკეტინგის დამსახურებაა, რომელიც ორაგულს როგორც საკვებ ნივთიერებებით მდიდარ, ცილებით სავსე და ომეგა-3-ის კარგ წყაროდ წარმოაჩენს.

ბევრმა არ იცის, რომ მათ მიერ შეძენილი ორაგული, თავისი ღია ფერითა და თეთრი ცხიმის ხაზებით, მაღალინდუსტრიული მოშენების პროდუქტია და არა ველური თევზი, რომელიც თავისუფლად ცურავს ოკეანეში.

ამ კვირაში Soil Association-მა, სერტიფიცირების ორგანიზაციამ, გამოაცხადა, რომ 20 წლის შემდეგ ორგანული მოშენებული ორაგულის სერტიფიკაციას აუქმებს. ასოციაციამ აღნიშნა, რომ ვრცელი მიმოხილვის შედეგად გარემოსა და ცხოველთა კეთილდღეობის შედეგები მის „მაღალ სტანდარტს“ ვერ აკმაყოფილებდა და არ არსებობდა მტკიცებულება, რომ ეს სწრაფად შეიცვლებოდა.

ჰელენ ბრაუნინგმა, Soil Association-ის აღმასრულებელმა დირექტორმა, განაცხადა: „როდესაც 20 წლის წინ ორაგულზე მუშაობა დავიწყეთ, გვქონდა იმედი, რომ აკვაკულტურის სისტემა ორგანული წარმოების პრინციპებს ზღვაში განახორციელებდა. ჩვენ წარმოვიდგენდით მრავალტროპულ, გამდიდრებულ გარემოს, რომელიც ორაგულს კარგ ცხოვრებას უზრუნველყოფდა, მინიმალური უარყოფითი გავლენით სხვა სახეობებზე. თუმცა, ამ მიმართულებით პროგრესი უმნიშვნელოა... მტკიცებულებები მიუთითებს, რომ კეთილდღეობისა და გარემოს შედეგები არასაკმარისია, რათა გავაგრძელოთ.“

ორაგულის მოშენება იწყება მდედრი თევზებიდან კვერცხების ამოღებით, რომლებიც ხელოვნურად განაყოფიერებენ და კონტროლირებად მტკნარ წყალში ინკუბაციას უტარებენ. გამოჩეკვის შემდეგ, ახალგაზრდა თევზებს, როცა საკმარისად გაიზრდებიან, უფრო დიდ ავზებში, შემდეგ კი კალმებში გადაჰყავთ, ხოლო 12-18 თვის ასაკში ზღვის წყლის გალიებში, სადაც მათ თევზის ფქვილის პელეტებით კვებავენ და დაავადებების თავიდან ასაცილებლად წამლებით მკურნალობენ.

გამოქვეყნდა კადრები, სადაც მოშენებული ორაგული ბუშტუკებითა და წყლულებითაა დაფარული — ზოგიერთ ფოტოებში კი თავიც არ აქვს — რაც ზღვის ტილებზე ინფექციების შედეგია, გამოწვეული მაღალი სიმჭიდროვით. ქიმიური საშუალებების გამოყენება ტილების სამკურნალოდ, მაღალი სიკვდილიანობა და გარემოზე მიყენებული ზიანი ველურ ორაგულსა და სანაპირო წყლებში დაავადებებისა და დაბინძურების გამო, სულ უფრო მეტ ორგანიზაციას უბიძგებს, რომ ინდუსტრია არაადამიანურ და არამდგრადად შეაფასოს.

კრის პაკჰემი, ბუნების მკვლევარი და ტელეწამყვანი, ამბობს, რომ ინდუსტრია კატასტროფულია თევზის კეთილდღეობისთვის და გარემოსთვის. 120-ზე მეტი შეფი, 26 ქვეყნის წარმომადგენელი, ექვს კონტინენტზე, WildFish-ის მიერ შექმნილ ღია წერილს აწერს ხელს, სადაც აცხადებენ, რომ ორაგულს მენიუში არ შეიტანენ, თუ მოშენების პრაქტიკა არ შეიცვლება.

WildFish-ის თქმით, ორაგულის მოშენება ყოველთვის ეწინააღმდეგებოდა ორგანულ პრინციპებს. ორგანიზაცია ასახელებს მკაცრი ქიმიური პესტიციდების და ფორმალდეჰიდის გამოყენებას ტილების მართვისთვის, ტოქსიკური ქიმიკატებისა და ნარჩენებისგან დაბინძურებას, მაღალ სიკვდილიანობას და ველური თევზის არამდგრად გამოყენებას საკვებად, რომლის დიდი ნაწილი დასავლეთ აფრიკის სანაპიროდან მოდის, რაც იქ თევზის მარაგს ამცირებს და ადგილობრივი მოსახლეობის საკვების უსაფრთხოებას საფრთხეს უქმნის.

Soil Association-ის გადაწყვეტილება მოჰყვა იმ ჯგუფების ზეწოლას, რომლებიც ასოციაციის ლოგოს მოშენებული ორაგულის „მწვანე რეპუტაციის“ შექმნაში ადანაშაულებენ. WildFish-მა ორი წლის განმავლობაში ითხოვდა ასოციაციისგან ორაგულის ფერმების ინსპექციის ანგარიშების გამოქვეყნებას გარემოსდაცვითი ინფორმაციის კანონების საფუძველზე. ასოციაციამ ამ დრომდე უარი თქვა, მიუხედავად იმისა, რომ პირველ ინსტანციის ტრიბუნალმა ამისკენ მოუწოდა. თუმცა, Soil Association-ის ორწლიანი მიმოხილვა სერტიფიცირებულ „ორგანულ“ ფერმებზე, გამოავლინა შეშფოთება თევზების ტანჯვისა და მაღალი სიკვდილიანობის გამო, რაც არ იყო მნიშვნელოვნად უკეთესი, ვიდრე არაორგანულ ფერმებში. 2023 წელს უპრეცედენტოდ ბევრი — 17.4 მილიონი ორაგული — დაიღუპა მოშენებულ ორაგულის ფერმებში მოსავლის აღებამდე.

ნიკ მიშამმა, WildFish-ის აღმასრულებელმა დირექტორმა, Soil Association-ის გადაწყვეტილებაზე განაცხადა: „ეს დასაწყისია იმ გარემოსდაცვითი, მდგრადობისა და კეთილდღეობის კატასტროფის გამჟღავნებისა, რასაც ორაგულის მოშენება წარმოადგენს.“

გადაწყვეტილება მას შემდეგ იქნა მიღებული, რაც ევროპის ზოგიერთ დიდ ორაგულის ფერმაში გალიაში მოშენებულ ორაგულს საკვებად დაფქული ფრინველის პროდუქტები მიეცა, როგორც ველური თევზის უფრო იაფი ალტერნატივა.

Lerøy Seafood Group-მა, ნორვეგიის ერთ-ერთმა ყველაზე დიდმა ფერმერმა და Tesco-ს მომწოდებელმა, განაცხადა, რომ ახლა ყველა ზღვის ორაგულის ფერმაში ქათმის ნარჩენები შემოიღო საკვებად. Tesco-მ აღნიშნა, რომ მომწოდებლებთან ერთად მუშაობს უფრო მდგრადი საკვების წყაროებზე და ფრინველის ნარჩენების გამოყენება მოშენებული ორაგულის საკვებად ამცირებს ზღვის რესურსებზე დამოკიდებულებას.

დღეს Unilever-მა დიდი ხანია დატოვა ინდუსტრია, რომელიც ახლა ოთხ კომპანიას ეკუთვნის: ნორვეგიული Mowi, ფარერული Bakkafrost, Scottish Sea Farms და Cooke Aquaculture Scotland.

ინდუსტრია და მისი შემოსავალი ბევრ მხარდამჭერს ჰყავს ბრიტანეთისა და შოტლანდიის მთავრობებში. ეკონომიკური ზრდის წახალისების სურვილით, პრემიერ-მინისტრმა ენდი ბარნჰამმა ბოლო დროს შოტლანდიური ორაგული „ჩვენი ყველაზე დიდი საკვები ექსპორტი“ უწოდა და მისი წარმატება პირდაპირ დაუკავშირა დიდ ბრიტანეთში ეკონომიკის გაძლიერების გეგმას. გასულ წელს კი ბრიტანეთის მთავრობამ ინდუსტრიის ლობირების შემდეგ ორაგულის ეტიკეტირებიდან სიტყვა „მოშენებული“ ამოიღო.

Salmon Scotland-მა განაცხადა, რომ Soil Association-ის ლოგოს მოხსნა არ ნიშნავს ბრიტანეთის მთავრობის მიერ ორგანული სერტიფიკაციის დაკარგვას.

„დიდი ბრიტანეთის მთავრობამ დაგვარწმუნა, რომ ჩვენი ფერმები კვლავ ორგანული სტანდარტების მიხედვით შეფასდება და სერტიფიკაცია არ დაკარგავს,“ — განაცხადა ორგანიზაციის წარმომადგენელმა. „ამიტომ მომხმარებლებმა შეიძლება მშვიდად შეიძინონ შოტლანდიური ორგანული ორაგული.“

გარემოსა და კეთილდღეობის სტანდარტებზე, ასევე საკვებზე ბრალდებების პასუხად, წარმომადგენელმა აღნიშნა: „შოტლანდიის ორაგულის ფერმები მსოფლიოში ერთ-ერთ ყველაზე მაღალ სტანდარტს იცავენ, მკაცრად რეგულირებად სექტორში, რომელსაც ყოველწლიურად 1,600-ზე მეტი აუდიტი და ინსპექცია უტარდება. სექტორმა თევზის ჯანმრთელობას, გარემოსდაცვითი ეფექტურობასა და ახალ ტექნოლოგიებში £1 მილიარდზე მეტი ინვესტიცია ჩადო, რაც პასუხისმგებლიანი მოშენების გრძელვადიან ვალდებულებას ასახავს. გადარჩენის მაჩვენებელი მაღალია, ხოლო ზღვის ტილების საშუალო დონე დაბალია და გრძელვადიან კლებად ტენდენციას აჩვენებს.“

აქტივისტებისთვის Soil Association-ის გადაწყვეტილება ძლიერი გზავნილია.

ტომ აპლბიმ, Blue Marine-ის მმართველობისა და იურიდიული საკითხების ხელმძღვანელმა, განაცხადა: „ეს ძალიან მნიშვნელოვანი გადაწყვეტილებაა, რადგან ორაგულის მოშენების ბიზნესმოდელის არსს ეხება. Soil Association-ის ბრენდის მხარდაჭერა ორაგულის მოშენებას წმინდად წარმოაჩენდა. ჩვენ, როგორც წესი, მტაცებლებს არ ვშენებთ. ორაგული ძალიან რთული სახეობაა, რომელსაც ბუნებრივად ათასობით მილის დიაპაზონი აქვს — რაც უამრავ პრობლემას ქმნის, განსაკუთრებით თევზის ჯანმრთელობისა და სიკვდილიანობის მხრივ.“

„როგორ მივედით აქამდე?“ — კითხულობს მიშამი. „ხალხს ჰგონია, რომ ორაგული ჯანმრთელია, მაგრამ ინდუსტრიამ მომხმარებლები შეცდომაში შეიყვანა, ეს სრული მოტყუებაა.“ ახლა, როცა Soil Association-მა სერტიფიკაცია გააუქმა, მან უნდა გამოაქვეყნოს ინსპექციის ანგარიშები სრული გამჭვირვალობისთვის, აღნიშნა მან.

Soil Association Certification-ის წარმომადგენელმა განაცხადა, რომ ასოციაცია აგრძელებს გასაჩივრებას პირველ ინსტანციის ტრიბუნალის მოთხოვნაზე ინსპექციის ანგარიშების გამოქვეყნების შესახებ: „ჩვენ ველოდებით ჩვენი პოზიციის წარდგენას და ამ ეტაპზე გადაწყვეტილება შეჩერებულია... როგორც ყოველთვის, ვალდებულნი ვართ გამჭვირვალობისა და მონაცემთა მოთხოვნების სათანადო მართვის უზრუნველსაყოფად.“