შვედეთის საპარლამენტო არჩევნებში მემარცხენე-ცენტრისტულმა ბლოკმა გაიმარჯვა, პრემიერ-მინისტრი ულფ კრისტერსონი კი თანამდებობიდან გადადგა. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი აღმოჩნდა ულტრამემარჯვენე „შვედი დემოკრატების“ მხარდაჭერის შემცირება. თუმცა არჩევნების შედეგი ჯერ არ ნიშნავს, რომ ევროპაში ულტრამემარჯვენეების გავლენა დასრულდა — მათ უკვე შეძლეს პოლიტიკური ცენტრისა და თავად სახელმწიფო პოლიტიკის მნიშვნელოვნად შეცვლა.

შვედეთის პრემიერ-მინისტრმა ულფ კრისტერსონმა გადადგომის შესახებ მას შემდეგ განაცხადა, რაც ხმების საბოლოო დათვლამ მემარცხენე-ცენტრისტული ოპოზიციის უმნიშვნელო უპირატესობა დაადასტურა.

მაგდალენა ანდერსონის ლიდერობით მოქმედმა ოპოზიციურმა ბლოკმა 349-ადგილიან პარლამენტში 176 მანდატი მოიპოვა, მმართველმა მემარჯვენე ბლოკმა კი — 173. სოციალ-დემოკრატები 99 მანდატით კვლავ ქვეყნის ყველაზე დიდ პარტიად დარჩნენ.

არჩევნების ერთ-ერთი მთავარი შედეგი ულტრამემარჯვენე „შვედი დემოკრატების“ უკუსვლაა. პარტიამ 62 ადგილი მიიღო — 11-ით ნაკლები, ვიდრე წინა პარლამენტში — და სიდიდით მეორე პოზიციიდან მესამეზე გადაინაცვლა. მხარდაჭერის დაახლოებით სამი პროცენტული პუნქტით შემცირება არჩევნებში მონაწილე პარტიებს შორის ყველაზე დიდი დანაკარგი იყო.

ეს შედეგი განსაკუთრებით საყურადღებოა იმის გამო, რომ „შვედი დემოკრატები“ წლების განმავლობაში მხოლოდ იზრდებოდნენ და პოლიტიკური პერიფერიიდან ქვეყნის ერთ-ერთ ყველაზე გავლენიან ძალად ჩამოყალიბდნენ.

მაგრამ ნიშნავს თუ არა მათი საარჩევნო მარცხი ულტრამემარჯვენე პოლიტიკის მარცხსაც?

ხელისუფლების მიღმა, მაგრამ გადაწყვეტილებების ცენტრში

„შვედი დემოკრატები“ კრისტერსონის მთავრობაში ფორმალურად არ შედიოდნენ, თუმცა ოთხი წლის განმავლობაში მისი საპარლამენტო უმრავლესობის არსებობას უზრუნველყოფდნენ. მთავრობის მხარდაჭერის სანაცვლოდ მათ მნიშვნელოვან გავლენას მიაღწიეს მიგრაციის, მოქალაქეობის, დანაშაულთან ბრძოლისა და ინტეგრაციის პოლიტიკაზე.

ამრიგად, პარტიას მინისტრები არ ჰყავდა, მაგრამ პოლიტიკური დღის წესრიგის ფორმირებაში მონაწილეობდა. სწორედ ეს მოდელი გახდა ევროპის სხვა ქვეყნებისთვისაც მნიშვნელოვანი: ულტრამემარჯვენე ძალას ხელისუფლებაზე გავლენის მოსაპოვებლად ყოველთვის არ სჭირდება მთავრობის უშუალო წევრობა.

„შვედი დემოკრატების“ მიერ წამოწეული თემები — იმიგრაციის მკაცრი შეზღუდვა, დეპორტაციის გაფართოება, მოქალაქეობის მიღების გართულება, ისლამური სიმბოლოების წინააღმდეგ ბრძოლა და კრიმინალის მიგრაციასთან დაკავშირება — თანდათან ზომიერმა პარტიებმაც აითვისეს.

შედეგად, შესაძლოა ულტრამემარჯვენე პარტია არჩევნებში დასუსტდეს, მაგრამ მის მიერ დაწესებული პოლიტიკური ჩარჩო ძალაში დარჩეს.

რატომ დაკარგეს მხარდაჭერა?

„შვედი დემოკრატების“ უკუსვლას რამდენიმე მიზეზს უკავშირებენ.

პირველი — პარტია ანტისისტემური ძალიდან ფაქტობრივად მმართველი სისტემის ნაწილად გადაიქცა. როდესაც პოლიტიკური მოძრაობა გარედან აკრიტიკებს ხელისუფლებას, მას შეუძლია, ყველა პრობლემა ელიტებს დააბრალოს. მაგრამ როდესაც ოთხი წლის განმავლობაში თავად უზრუნველყოფს მთავრობის არსებობას, ამომრჩეველი უკვე შედეგებზეც პასუხისმგებლობას აკისრებს.

მეორე ფაქტორი პარტიის კიდევ უფრო რადიკალური წინადადებები იყო. მათ შორის განსაკუთრებით მწვავე რეაქცია მოჰყვა საჯარო სივრცეში ისლამური თავსაფრის აკრძალვის ინიციატივას. ამ რიტორიკამ არა მხოლოდ მოწინააღმდეგეები გაააქტიურა, არამედ მრავალკულტურულ ქალაქებსა და რაიონებში არჩევნებზე მოქალაქეთა დასწრებაც გაზარდა.

Reuters-ის ანალიზის მიხედვით, მემარცხენე ძალებმა მნიშვნელოვანი მხარდაჭერა მოიპოვეს იმ რაიონებში, სადაც ბევრი მიგრანტი და მათი შთამომავალი ცხოვრობს. სტოკჰოლმის რინკების მსგავს უბნებში გაზრდილმა საარჩევნო აქტივობამ საერთო შედეგზეც მოახდინა გავლენა.

ეს აჩვენებს, რომ ულტრამემარჯვენე რიტორიკას ყოველთვის მხოლოდ მხარდამჭერების მობილიზება არ მოაქვს — უკიდურესმა პოზიციებმა შესაძლოა იმ მოქალაქეების პოლიტიკური გააქტიურებაც გამოიწვიოს, რომლებიც თავს უშუალო სამიზნედ გრძნობენ.

გამარჯვება, რომელიც ჯერ მთავრობას არ ნიშნავს

მემარცხენე-ცენტრისტული ბლოკის გამარჯვების მიუხედავად, მაგდალენა ანდერსონისთვის სტაბილური მთავრობის შექმნა მარტივი არ იქნება.

მის ბლოკში შემავალ პარტიებს შორის მნიშვნელოვანი უთანხმოებაა. ცენტრისტული პარტია „შვედ დემოკრატებთან“ თანამშრომლობაზე უარს ამბობს, მაგრამ ამავე დროს სკეპტიკურად უყურებს მემარცხენე პარტიის მთავრობაში მონაწილეობას. მემარცხენე პარტია კი აცხადებს, რომ მომავალ ხელისუფლებაზე რეალური გავლენის გარეშე მხარდაჭერას ავტომატურად არ გასცემს.

მწვანეებსაც აქვთ ეკონომიკური და კლიმატური მოთხოვნები, რომლებიც ცენტრისტული და ბიზნესზე ორიენტირებული ძალებისთვის ყოველთვის მისაღები არ არის.

ამიტომ არჩევნებში გამარჯვებული ბლოკი შეიძლება ხანგრძლივი მოლაპარაკებებისა და კომპრომისების წინაშე აღმოჩნდეს. 176 მანდატი მინიმალური უმრავლესობაა და რომელიმე პარტიის მხარდაჭერის დაკარგვამ მთავრობის შექმნა ან მისი შემდგომი მუშაობა შეიძლება შეუძლებელი გახადოს.

ამავე დროს, კრისტერსონის ბლოკი შესაძლოა შეეცადოს ცენტრისტული პარტიის გადაბირებას და ახალი უმრავლესობის შექმნას. შესაბამისად, შვედეთში არჩევნები დასრულდა, მაგრამ ძალაუფლებისთვის ბრძოლა — ჯერ არა.

შეჩერდა თუ არა ულტრამემარჯვენეების ზრდა ევროპაში?

შვედეთის შედეგი ევროპული ტენდენციის დასრულებაზე ჯერ არ მიუთითებს. 31 ევროპულ ქვეყანაში 150-ზე მეტი პოლიტოლოგის მიერ ჩატარებული ფართო ანალიზის მიხედვით, ულტრამემარჯვენე პარტიებს ახლა თითქმის ყოველი მეოთხე ევროპელი ამომრჩეველი უჭერს მხარს. მათი წილი დაახლოებით 5%-დან, რაც 1990-იანი წლების შუა პერიოდში იყო, 23%-ზე მეტად გაიზარდა.

ზოგ ქვეყანაში ულტრამემარჯვენე პარტიები თავად მართავენ ან მმართველ კოალიციაში მონაწილეობენ. სხვაგან ისინი პარლამენტიდან ახდენენ ზეწოლას მთავრობებზე. კიდევ სხვა ქვეყნებში მათი უშუალო პოლიტიკური იზოლაცია გრძელდება, მაგრამ მათი ძირითადი მოთხოვნები ზომიერი მემარჯვენე და ზოგჯერ მემარცხენე პარტიების პროგრამებშიც გადადის.

სწორედ აქ ჩნდება მთავარი განსხვავება საარჩევნო და იდეოლოგიურ გამარჯვებას შორის.

პარტიამ შეიძლება დაკარგოს რამდენიმე მანდატი, მაგრამ მაინც გაიმარჯვოს, თუ დანარჩენი პოლიტიკური სპექტრი მის ენაზე იწყებს საუბარს. როდესაც მიგრაციის, ეროვნული იდენტობის, საზღვრების, რელიგიური უმცირესობებისა და დანაშაულის განხილვისას პოლიტიკური ცენტრი ულტრამემარჯვენეების მიერ შექმნილ ჩარჩოს იღებს, მათი გავლენა არჩევნების შედეგზე ბევრად უფრო ღრმა ხდება.

პოლიტიკური ცენტრის დილემა

ზომიერი პარტიები ხშირად ცდილობენ, ულტრამემარჯვენე ამომრჩეველი მათი მოთხოვნების ნაწილობრივ მიღებით დაიბრუნონ. ამ სტრატეგიის ლოგიკა მარტივია: თუ საზოგადოებას მკაცრი მიგრაციული პოლიტიკა სურს, ზომიერმა პარტიამაც მსგავსი პროგრამა უნდა შესთავაზოს.

მაგრამ ამ მიდგომას მნიშვნელოვანი რისკი ახლავს. როდესაც ტრადიციული პარტია ულტრამემარჯვენე რიტორიკას იმეორებს, იგი ამ იდეებს უფრო მისაღებ და ლეგიტიმურ პოზიციად აქცევს. ამომრჩეველმა კი შეიძლება გადაწყვიტოს, ხმა არა მის უფრო ზომიერ მიმბაძველს, არამედ „ორიგინალს“ მისცეს.

შვედეთში ეს პროცესი განსაკუთრებით თვალსაჩინო იყო. მიუხედავად იმისა, რომ „შვედი დემოკრატები“ ახლა დასუსტდნენ, მიგრაციისა და უსაფრთხოების საკითხებზე პოლიტიკური ცენტრი მნიშვნელოვნად მარჯვნივ არის გადახრილი. ახალი მთავრობაც, თუ მისი შექმნა მოხერხდება, ამ რეალობას სრულად ვერ უგულებელყოფს.

მარცხი თუ დროებითი შეჩერება?

შვედეთის არჩევნები აჩვენებს, რომ ულტრამემარჯვენეების აღმავალი მოძრაობა შეუქცევადი არ არის. განსაკუთრებით რადიკალურ წინადადებებს შეუძლია მათი მოწინააღმდეგეების მობილიზება, ხოლო ხელისუფლებასთან დაახლოება მათ ანტისისტემურ იმიჯს ასუსტებს.

თუმცა არჩევნების შედეგის ულტრამემარჯვენეობის დასრულებად გამოცხადება ნაადრევი იქნებოდა. პარტიამ მხარდაჭერის ნაწილი დაკარგა, მაგრამ მისი იდეები შვედურ პოლიტიკაში უკვე დამკვიდრდა. მისი 62 დეპუტატი კვლავ მნიშვნელოვანი პოლიტიკური ძალაა, ხოლო პარლამენტში არსებული მინიმალური სხვაობა გავლენის შენარჩუნების დამატებით შესაძლებლობას ქმნის.

ამიტომ ევროპისთვის მთავარი კითხვა აღარ არის მხოლოდ ის, რამდენ მანდატს მიიღებენ ულტრამემარჯვენე პარტიები.

უფრო მნიშვნელოვანი კითხვაა: ვინ განსაზღვრავს იმ თემებს, ენასა და საზღვრებს, რომლებშიც დანარჩენი პოლიტიკური ძალები მოქმედებენ?

შვედეთში ულტრამემარჯვენეებმა არჩევნები წააგეს. მაგრამ ბრძოლა იმისთვის, თუ ვინ განსაზღვრავს ქვეყნის პოლიტიკურ დღის წესრიგს, ჯერ დასრულებული არ არის.

წყაროები: Reuters — არჩევნების საბოლოო შედეგები, Reuters — „ღამე, როდესაც შვედმა ულტრამემარჯვენეებმა გამარჯვება შეწყვიტეს“, Associated Press, The Guardian — ულტრამემარჯვენე ამომრჩევლის ზრდა ევროპაში