ავტომატური იარაღების გლობალური რეგულირების ხარვეზის შევსების გეგმები საფრთხის წინაშეა, რადგან რუსეთითა და აშშ-ით ხელმძღვანელობადი ქვეყნების ჯგუფი ცდილობს გაეროს ამ თვის კონფერენციაზე დაბლოკოს წინადადებები სამართლებრივად სავალდებულო წესების შემუშავების შესახებ მოლაპარაკებების დაწყებაზე.
ოპოზიციის მასშტაბი ნათელი გახდება პარასკევს დაწყებულ დიპლომატიურ შეხვედრაზე, რომელიც წინ უსწრებს ჟენევაში 16-20 ნოემბერს დაგეგმილ „ზოგიერთი ჩვეულებრივი იარაღის“ მეშვიდე მიმოხილვით კონფერენციას, სადაც 128 ქვეყნის წარმომადგენლები მიიღებენ მონაწილეობას.
მიმოხილვითი კონფერენცია განიხილება როგორც გადამწყვეტი მომენტი, როდესაც მსოფლიო შეიძლება შეთანხმდეს მანდატზე, რომელიც განსაზღვრულ ვადებში სამართლებრივად სავალდებულო დოკუმენტის შემუშავებას ითვალისწინებს. აღიარებულია, რომ ავტომატური იარაღების შექმნისა და გამოყენების ტემპი საომარი მოქმედებებში ძალიან სწრაფია.
ანა ჰეირი, Future of Life Institute-ის სამხედრო AI-ის მმართველობის ხელმძღვანელი, ამბობს: „სახელმწიფოები არასდროს ყოფილან ასე ახლოს გლობალურ შეთანხმებასთან AI იარაღებზე. ბევრი რთული სამუშაო უკვე შესრულებულია და სახელმწიფოებმა კონსენსუსით უკვე შეათანხმეს პროექტი ხელშეკრულების ტექსტის ელემენტებზე, რომელიც მოლაპარაკებების საფუძველი იქნება.
„მაგრამ, სავარაუდოდ, ვიხილავთ, რომ ზოგიერთი სახელმწიფო იმალება ისეთი ენის უკან, რომელიც თითქოს პროგრესს ასახავს, მაგრამ რეალურად უსასრულო დისკუსიების გაგრძელებას ემხრობა მხოლოდ ნებაყოფლობით ზომებზე, რომლებსაც რეალური ძალა არ აქვთ. კიდევ რამდენიმე წლის განმავლობაში არასამართლებრივ ზომებზე საუბარი მხოლოდ ბურუსია, რათა ავტომატური იარაღები დაურეგულირებელი დარჩეს და სახელმწიფოები პასუხისმგებლობის გარეშე იყვნენ მათი გამოყენებისთვის.“
ამ საკითხზე გაეროში თითქმის სამი წელია მიმდინარეობს დისკუსიები, თუმცა რუსეთი, აშშ და ისრაელი, სხვებთან ერთად, ეწინააღმდეგებიან მიმოხილვითი კონფერენციის მიერ სამართლებრივად სავალდებულო დოკუმენტის შემუშავების ვადების განსაზღვრას.
მიმოხილვითი კონფერენციის წინ, რომის პაპმა ლეო XIV-მ ხაზი გაუსვა, რომ ადამიანურ სიცოცხლესთან დაკავშირებული გადაწყვეტილებები არასდროს უნდა მივანდოთ მანქანებს. მან განაცხადა: „ადამიანის სიცოცხლეს, თავისუფლებასა და ძალის გამოყენებასთან დაკავშირებული გადაწყვეტილებები ყოველთვის უნდა დარჩეს ეფექტური, ინფორმირებული და პასუხისმგებლიანი ადამიანური ზედამხედველობის ქვეშ. ამიტომ, ხელოვნური ინტელექტი უნდა „დაიიარაღოს“ და მოვუწოდებ ჟენევაში ნოემბერში შეკრებილ სახელმწიფოებს, გადადგან კონკრეტული ნაბიჯები სასიკვდილო ავტომატური იარაღების აკრძალვისკენ.“
Human Rights Watch-ი და კამპანიის ჯგუფი Stop Killer Robots-ი ამტკიცებენ, რომ AI-ის დახმარებით მოქმედი იარაღის სისტემები მტკიცებულებით აჩვენებენ არაპროგნოზირებად ქცევას, რაც ზრდის ფატალური შეცდომებისა და ბრძოლის ველზე ადამიანური კონტროლის დაკარგვის რისკს.
წითელი ჯვრის საერთაშორისო კომიტეტმა (ICRC) ხუთშაბათს განაცხადა: „დროა დისკუსიებიდან მოლაპარაკებებზე გადავიდეთ ახალი საერთაშორისო წესების შემუშავებისთვის, რომლებიც ავტომატურ სისტემებს დაარეგულირებს. მსოფლიო ვეღარ დაუშვებს დამატებით დაგვიანებას.“
ივლისში უკრაინამ პირველად განაცხადა, რომ რუსეთმა გამოიყენა AI-ით მართული დრონი, რომელმაც ზაპორიჟიაში საწვავის სადგურზე პროპანის ავზი დააზიანა. უკრაინის პრეზიდენტმა ვოლოდიმირ ზელენსკიმ AI იარაღების განვითარების სისწრაფეზე გააფრთხილა და მოუწოდა, უკრაინის ომი დასრულდეს მანამდე, სანამ AI ბრძოლის ველზე დომინირებას დაიწყებს.
22 ოქტომბერს, 50 სახელმწიფოსგან შემდგარმა კოალიციამ, რომელშიც შედიოდნენ ირლანდია, იტალია, ბრაზილია, მექსიკა, საფრანგეთი და გერმანია, კონფერენციას მკაცრი მოლაპარაკებების მანდატის მიღებისკენ მოუწოდა. ICRC-მ ცალკე განაცხადა, რომ 70-ზე მეტი სახელმწიფო მხარს უჭერს სამართლებრივი დოკუმენტის შესახებ მოლაპარაკებების დაწყებას.
დიდმა ბრიტანეთმა არ დაუჭირა მხარი ირლანდიის განცხადებას და ადრე ამტკიცებდა, რომ არსებული საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართალი საკმარის საფუძველს იძლევა ასეთი იარაღის რეგულირებისთვის.
ირლანდიის ხელმძღვანელობით შექმნილმა ჯგუფმა მიმოხილვითი კონფერენციისთვის მანდატი შესთავაზა, რომელიც ჟენევაში 2027 წელს სამ სესიაზე, ჯამში 25 დღის განმავლობაში, ექსპერტთა დროებით ჯგუფს დაავალებდა საჭირო წესების შემუშავებას. ჯგუფს დაევალებოდა, რომ იმავე წლის ყოველწლიურ შეხვედრაზე წარედგინა ანგარიში პროექტი-პროტოკოლით.
სექტემბერში, გაეროს ექსპერტთა ჯგუფის ანგარიშმა, რომელიც ჟენევის მიმოხილვითი კონფერენციისთვის მომზადდა, შეეცადა განესაზღვრა ეთიკური საკითხები, მხარი დაუჭირა ზოგად მოწოდებებს ადამიანური განსჯისა და კონტროლის აუცილებლობაზე ასეთი იარაღის გამოყენებისას, ასევე შეზღუდვებზე მათი მოქმედების არეალსა და მასშტაბზე.
საფრანგეთის მთავრობამ მიესალმა ექსპერტთა ჯგუფის წინადადებებს და განაცხადა, რომ ისინი საკმარისი საფუძველია კონფერენციისთვის მოლაპარაკებების მანდატის მისაცემად, რომელიც „სრულად აკრძალავს ავტომატურ იარაღის სისტემებს და არეგულირებს სისტემებს, რომლებსაც აქვთ ავტომატური ფუნქციები“.
აშშ ძირითადად ემხრობა იმას, რომ თითოეულმა სახელმწიფომ თავად დააწესოს კონტროლი საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის შესაბამისად. პენტაგონმა შექმნა საკუთარი სამუშაო ჯგუფი ავტომატური იარაღის საკითხებზე. მსგავსი ექსპერტთა კომიტეტები გერმანიაში ცდილობენ განსაზღვრონ პრინციპები, თუ როგორ შეიძლება ადამიანური კონტროლის განხორციელება ასეთ იარაღზე.
აგვისტოში გაეროს გენერალურმა მდივანმა ანტონიო გუტერეშმა და ICRC-ის პრეზიდენტმა მირიანა სპოლიარიჩმა გააფრთხილეს, რომ მსოფლიო „მორალურ წითელ ხაზს უახლოვდება, სადაც ავტომატური იარაღი შეიძლება ადამიანური ჩარევის გარეშე კლავდეს“. მათ განაცხადეს: „მოლაპარაკებები უნდა დაიწყოს დაუყოვნებლივ, რათა სასწრაფოდ იქნეს მიღებული სამართლებრივად სავალდებულო დოკუმენტი, რომელიც ავტომატური იარაღის სისტემებს მკაფიოდ დაუწესებს აკრძალვებსა და შეზღუდვებს.“
Future of Life Institute-ის დაკვეთით ჩატარებულმა ბოლო გამოკითხვამ აჩვენა, რომ საფრანგეთში, გერმანიასა და დიდ ბრიტანეთში მოსახლეობის აბსოლუტური უმრავლესობა მხარს უჭერს გლობალურ ხელშეკრულებას AI იარაღის შეზღუდვაზე, თუმცა სკეპტიციზმი არსებობს, რომ ეს ხელშეკრულება ოდესმე რეალურად შესრულდება.
სულ 163-მა სახელმწიფომ მისცა ხმა გაეროს განიარაღებისა და საერთაშორისო უსაფრთხოების კომიტეტში, რომ მზად არიან მოლაპარაკებების დასაწყებად. მათზე დიდი ზეწოლა იქნება, რომ უკან დაიხიონ და დათანხმდნენ შედეგებს, რომლებიც საკითხს ჩიხში დატოვებს. ცნობილია, რომ მრავალმხრივი იარაღის კონტროლის შეთანხმებები მაშინ მიიღწევა, როდესაც რეგიონთაშორისი უმრავლესობები ზეწოლას უძლებენ და კონსენსუსის პარალიზებას სცდებიან.
ექსპერტთა სამუშაო ჯგუფმა ავტომატური იარაღი ასე განსაზღვრა: „იარაღი, რომელსაც შეუძლია სამიზნის იდენტიფიცირება, შერჩევა და განადგურება ისე, რომ საკითხი ადამიანს არ გადაეცეს.“
AI-ის ომში არასწორი გამოყენების ბოლო მაგალითი იყო აშშ-ის მიერ 28 თებერვალს ირანის ქალაქ მინაბში სკოლის დაბომბვა, რასაც სულ მცირე 175 ადამიანი ემსხვერპლა. სამიზნის შერჩევაში მონაწილეობდა Palantir-ის მიერ ოპერირებული Maven AI სისტემა. გავრცელებული ინფორმაციით, Maven-მა არ მიუთითა, რომ ობიექტი ახლა სკოლა იყო, არც იმ პერსონალმა, ვინც AI-ის სამიზნე მონაცემებს ამოწმებდა. AI-ის ერთ-ერთი უპირატესობაა სამიზნეების სიების სწრაფად გადამოწმება, მაგრამ ვერავინ შენიშნა, რომ ეს ობიექტი უკვე 10 წელია სკოლაა.
