ტანზანიის მთავარი ოპოზიციური ლიდერი, ტუნდუ ლისუ, პარასკევს ოთხი წლით თავისუფლების აღკვეთით დასაჯეს არეულობისკენ წაქეზებისთვის, მას შემდეგ რაც დარ-ეს-სალამის უზენაესი სასამართლოს სამი მოსამართლისგან შემდგარმა კოლეგიამ იგი ღალატში გაამართლა.
ამ გადაწყვეტილებამ მოხსნა სიკვდილით დასჯის საფრთხე, რომელიც ტანზანიაში ღალატის ბრალდებას ახლავს, თუმცა მოსამართლეებმა ლისუ იმ მუხლით გაასამართლეს, რომელიც ბრალდების ჩამონათვალში არ ფიგურირებდა. 58 წლის ლისუ 2025 წლის აპრილში დააკავეს და, „დოიჩე ველეს“ ინფორმაციით, 19 თვე ციხეში გაატარა.
სასამართლომ განაცხადა, რომ ლისუს საარჩევნო სლოგანი „რეფორმების გარეშე — არჩევნები არ იქნება“ და მოწოდებები მხარდამჭერებისადმი, „დაბლოკონ არჩევნები“ და „მოაწყონ აჯანყება“, მიზნად ისახავდა 2025 წლის არჩევნების ჩაშლას და ძალადობის წახალისებას.
„ჩვენ დავრწმუნდით, რომ ბრალდებულის განცხადებებით იგი ცდილობდა არჩევნების ჩაშლას და ძალადობის პროვოცირებას,“ — აღნიშნა ერთ-ერთმა მოსამართლემ.
„ამ სიტყვების საჯაროდ გავრცელების განზრახვით, ბრალდებულმა წააქეზა საზოგადოება 2025 წლის არჩევნების ჩასაშლელად,“ — ნათქვამია სასამართლოს გადაწყვეტილებაში.
ლისუ, რომელიც ოპოზიციურ პარტია „ჩადემას“ ხელმძღვანელობს და სასამართლოში საკუთარ თავს იცავდა, ბრალდებებს უარყოფდა და აცხადებდა, რომ საქმე პოლიტიკურად იყო მოტივირებული. მისი თქმით, მისი განცხადებები კონსტიტუციური და საარჩევნო რეფორმების ლეგიტიმური კამპანიის ნაწილი იყო, კონტექსტიდან იყო ამოღებული და კანონს არ არღვევდა.
„მე არ ვიყავი წაქეზებაში ბრალდებული, მაგრამ თქვენ, მოსამართლეებო, სწორედ ამ მუხლით მსჯით, რათა თავი მოაწონოთ იმ ადამიანს, ვინც თქვენ ტიტულებს გაძლევთ,“ — მიმართა მან სასამართლოს, აშკარად გულისხმობდა პრეზიდენტ სამია სულუჰუ ჰასანს.
„წაქეზების მუხლი თქვენ, პატივცემულო მოსამართლეებო, თავად გამოიგონეთ. შექმენით დანაშაული, რომელიც არ არსებობდა, და ეს გააკეთეთ პოლიტიკური მითითებებით,“ — დასძინა მან.
„ეს ყველაფერი იყო პოლიტიკური დევნა. გამოიგონეს მიზეზები, რომ დამესაჯათ,“ — დაამატა ლისუმ განაჩენის გამოცხადების შემდეგ.
მან განაცხადა, რომ გირაოს მოთხოვნას აპირებს, რადგან წაქეზების შემთხვევაში გირაო შესაძლებელია, განსხვავებით ღალატისგან. მას ასევე აქვს სააპელაციო სასამართლოში გასაჩივრების უფლება, რაც ტანზანიის უმაღლესი ინსტანციაა.
პროკურორები ლისუს ადანაშაულებდნენ განცხადებებში, რომლებიც საზოგადოებას არჩევნების ჩაშლისა და მთავრობისთვის საფრთხის შექმნისკენ მოუწოდებდა. მათი თქმით, ინტერნეტში გავრცელებული განცხადებები ღალატის ტოლფასი იყო. ლისუ დააკავეს საარჩევნო რეფორმების კამპანიის დაწყებიდან მალევე, არჩევნებამდე დაახლოებით ექვსი თვით ადრე.
„ჩადემას“ მიერ წამოწეული მოთხოვნები იყო:
პრეზიდენტმა სამია სულუჰუ ჰასანმა 2025 წლის ოქტომბრის არჩევნებში ხმების 98% მიიღო. ოპოზიციამ შედეგი დემოკრატიის „გაშარჟებად“ შეაფასა, რადგან მისი ორი მთავარი კონკურენტი, მათ შორის ლისუ, არჩევნებიდან გამორიცხეს. „ჩადემას“ გამორიცხვამ, ლისუს დაპატიმრებამ და მთავრობის კრიტიკოსების სავარაუდო გატაცებებმა ქვეყნის მასშტაბით პროტესტები გამოიწვია.
არეულობას მოჰყვა უსაფრთხოების ძალების ძალადობრივი ჩახშობა. ჰასანის მიერ დანიშნულმა ოფიციალურმა საგამოძიებო კომისიამ განაცხადა, რომ სულ მცირე 518 ადამიანი დაიღუპა, მაშინ როცა მანამდე ოფიციალური მონაცემებით, დაღუპულთა რიცხვი 500-ს აჭარბებდა. ოპოზიციურმა ჯგუფებმა და უფლებადამცველმა ორგანიზაციებმა განაცხადეს, რომ რეალური მაჩვენებელი ბევრად უფრო მაღალია — შესაძლოა, ათასებს აღწევდეს — და მოითხოვეს დამოუკიდებელი გამოძიება. მთავრობამ ძალადობაში ბრალი დემონსტრანტებს დასდო, უარყო უსაფრთხოების ძალების მხრიდან ძალის გადამეტება და უარყო ფართომასშტაბიანი პოლიტიკური რეპრესიების ბრალდებები.
დარ-ეს-სალამში და სასამართლოს მიმდებარე ტერიტორიაზე უსაფრთხოება გამკაცრდა პარასკევის განაჩენის გამოცხადებამდე. 66 წლის ჰასანი ამტკიცებს, რომ არჩევნები სამართლიანი და გამჭვირვალე იყო და არეულობაში უცხოელებს ადანაშაულებს, რაც, მისი თქმით, მისი ხელისუფლების დამხობის გეგმის ნაწილია. მან შექმნა კიდევ ერთი კომისია, რომელიც ძალადობის ორგანიზატორებს დაადგენს.
ლისუს საქმე საერთაშორისო კრიტიკის საგანი გახდა. ბრიტანელმა და ევროკავშირის პარლამენტარებმა საქმე პოლიტიკურად მოტივირებულად შეაფასეს და მისი დაუყოვნებლივი გათავისუფლება მოითხოვეს.
„სასიკვდილო სასჯელის გამოყენება პოლიტიკური ოპონენტის წინააღმდეგ საფრთხეს უქმნის მართლმსაჯულების სისტემის პოლიტიკურ რეპრესიად ქცევას,“ — წერენ ისინი ჰასანს.
Amnesty International-მა გასულ კვირას მთავრობა არჩევნების შემდგომი რეპრესიების გაგრძელებაში დაადანაშაულა და აღნიშნა, რომ „ტერორიზმთან ბრძოლის კანონებს იყენებენ კრიტიკოსების დასადუმებლად და შიშის დასანერგად“. ხელისუფლებამ კომენტარის თხოვნას არ უპასუხა.
დარ-ეს-სალამის უკონგას ციხეში ყოფნისას, ლისუმ ორჯერ გამოაცხადა შიმშილობა მოკლე პერიოდით, აცხადებდა, რომ ადვოკატებთან და ოჯახის წევრებთან შეხვედრის უფლებას არ აძლევდნენ. ასევე ამტკიცებდა, რომ ციხის თანამშრომლები უსმენდნენ ადვოკატებთან კონფიდენციალურ საუბრებს. ციხის ადმინისტრაციამ ეს ბრალდებები უარყო.
ლისუ დიდი ხანია მმართველი პარტია „ჩამა ჩა მაპინდუზის“ (CCM) ერთ-ერთი ყველაზე მწვავე კრიტიკოსია, რომელიც თავის წინამორბედთან, „ტანუსთან“ ერთად, ტანზანიის პოლიტიკას დამოუკიდებლობიდან მოყოლებული დომინირებს. ის პირველად პარლამენტის წევრი 2010 წელს გახდა, მშობლიურ სინგიდასთან ახლოს მდებარე ოლქის წარმომადგენლად, რომელიც დედაქალაქ დოდომადან 320 კმ-ით (200 მილი) ჩრდილო-დასავლეთით მდებარეობს.
2017 წლის სექტემბერში, შეიარაღებულმა პირებმა მის სახლთან, დოდომაში, ავტომობილი ტყვიებით დაცხრილეს. არსებული ცნობებით, მას 16-ჯერ ესროლეს და გადარჩა მხოლოდ ხანგრძლივი სამედიცინო მკურნალობის შემდეგ საზღვარგარეთ. თავდამსხმელები დღემდე არ დაუკავებიათ, ხოლო ლისუ აცხადებს, რომ თავდასხმა პოლიტიკურად იყო მოტივირებული. ამის შემდეგ მან წლები გაატარა ტანზანიის ფარგლებს გარეთ.
ის დაბრუნდა, რათა 2020 წლის საპრეზიდენტო არჩევნებში ებრძოლა გარდაცვლილ პრეზიდენტ ჯონ მაგუფულის წინააღმდეგ, თუმცა დამარცხდა არჩევნებში, რომელიც ოპოზიციის თქმით, მასობრივი დარღვევებით ჩატარდა. მოგვიანებით ლისუ კვლავ წავიდა ემიგრაციაში, სანამ 2023 წელს ტანზანიაში არ დაბრუნდა, მას შემდეგ რაც ჰასანმა ოპოზიციური პოლიტიკური შეკრებები დააკანონა.
მისი დაბრუნება თავდაპირველად აღიქმებოდა, როგორც პოლიტიკური გახსნის ნიშანი მაგუფულის მმართველობის წლებში დაწესებული შეზღუდვების შემდეგ, რომელიც 2021 წელს გარდაიცვალა. თუმცა, 2025 წლის არჩევნების მოახლოებასთან ერთად, ხელისუფლებასა და ოპოზიციას შორის ურთიერთობა კვლავ დაიძაბა. ლისუ 2025 წლის იანვარში „ჩადემას“ ეროვნულ თავმჯდომარედ აირჩიეს და საარჩევნო რეფორმების მოთხოვნები გაამკაცრა.
მისი მსჯავრდება, სავარაუდოდ, კიდევ უფრო გაამწვავებს შეშფოთებას ტანზანიაში დემოკრატიისა და პოლიტიკური თავისუფლების მდგომარეობის გამო.
