ყველაფერი ყავისფერი სკუებით დაიწყო. მიგრანტი ზღვის ფრინველები 2023 წელს სამხრეთ ჯორჯიის სუბანტარქტიდულ კუნძულზე ჩამოვიდნენ და თან სასიკვდილო მგზავრი ჩამოიტანეს. რამდენიმე თვეში, სანაპიროზე გამრავლებისთვის ამოსული სამხრეთული ზღვის სპილოები დაავადდნენ. დედები და ახალშობილი ბელები სუსტები და აკანკალებულები იყვნენ, ბევრს სუნთქვაც უჭირდა. ამას მოჰყვა საშინელი მასობრივი სიკვდილიანობა, რომელიც გამოიწვია მაღალინფექციურმა ფრინველის გრიპმა (H5N1).
2025 წლისთვის სამხრეთ ჯორჯიაზე 53 000-ზე მეტი მდედრი ზღვის სპილო დაიღუპა. ეს განსაკუთრებით შემაშფოთებელია, მეცნიერები ამბობენ, რადგან კუნძული მსოფლიო გამრავლების პოპულაციის ნახევარზე მეტს მასპინძლობს.
ფრინველის გრიპის ძალზე აგრესიული შტამი, რომელიც პირველად 2021 წელს ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში გავრცელდა, ახლა უკვე სამხრეთული ზღვის სპილოების ხუთიდან ოთხ ძირითად პოპულაციას მოედო. სამხრეთ ატლანტიკის ზოგიერთ კოლონიაში ახალშობილი ბელების 90%-ზე მეტი დაიღუპა, ასევე ყველა ზრდასრული მდედრის დაახლოებით ნახევარი.
„ეს ველური ბუნებისთვის ნამდვილი საშინელებაა,“ — ამბობს რუთ კროუმი, გაეროს ფრინველის გრიპისა და ველური ბუნების სამუშაო ჯგუფის კოორდინატორი. „სიკვდილიანობის მასშტაბი აბსოლუტურად უპრეცედენტოა.“
აპრილში, მასობრივმა სიკვდილმა აიძულა IUCN-ის წითელი სია — გლობალური ორგანო, რომელიც ველური ბუნების გადაშენების რისკებს აფასებს — სამხრეთული ზღვის სპილოს კონსერვაციის სტატუსი ორი კატეგორიით დაეწია: „უმცირესი საფრთხიდან“ — „მოწყვლადამდე“.
ეს იყო პირველი შემთხვევა, როდესაც სახეობას გადაშენების რისკი პირდაპირ H5N1-ის გამო გაეზარდა.
IUCN-ის სიაში აღნიშნულია, რომ მეცნიერები ეჭვობენ, სამხრეთული ზღვის სპილოების გლობალური პოპულაცია თითქმის მესამედით შემცირდა, ხოლო მოდელები მიუთითებს, რომ ბევრ პოპულაციას აღდგენას ათწლეულები დასჭირდება. ჯერჯერობით, მეცნიერებმა დაავადების მიმართ გადარჩენილ ცხოველებში ძალიან ცოტა ანტისხეული აღმოაჩინეს.
სამხრეთული ზღვის სპილო მხოლოდ ერთ-ერთი სახეობაა, რომელმაც კატასტროფული მასობრივი სიკვდილი განიცადა მას შემდეგ, რაც H5N1-მა ველურ ბუნებაში გავრცელება დაიწყო და ასიათასობით, თუ არა მილიონობით, ცხოველი იმსხვერპლა. BirdLife International-ის, გლობალური კონსერვაციული პარტნიორობის, მონაცემებით, ფრინველის გრიპი ახლა მინიმუმ 40 ფრინველის სახეობას ემუქრება. თუმცა, არც ერთ სხვა ცხოველს — არც ბეჭს და არც ფრინველს — კონსერვაციის სტატუსი არ შეცვლია.
მაგრამ მეცნიერები აფრთხილებენ, რომ ეს არ ნიშნავს, რომ სხვა სახეობები ამ სასიკვდილო პათოგენის ზღვარზე არ იმყოფებიან.
სახეობის კონსერვაციული საფრთხეების შეფასება რთული სამეცნიერო და ბიუროკრატიული პროცესია. დღემდე, წითელმა სიამ თითქმის 176 000 სახეობის გადაშენების რისკი შეაფასა და მიზნად ისახავს 2030 წლისთვის 260 000 სახეობას მიაღწიოს, ასევე განახორციელოს 142 000 ხელახალი შეფასება.
უმეტეს სახეობას ექსპერტთა პანელი მხოლოდ ათ წელიწადში ერთხელ ან უფრო იშვიათად აფასებს — მიუხედავად იმისა, რა ახალი საფრთხეები შეიძლება გაჩნდეს. თავად წითელი სია წელიწადში ორჯერ ან სამჯერ ახლდება.
ფრინველები გამონაკლისია. BirdLife International გლობალურად 11 000-ზე მეტი ფრინველის სახეობის შეფასების ავტორიტეტია და ყოველწლიურად ასობით სახეობას განიხილავს. ამიტომ ფრინველების გადაშენების რისკების შესახებ ჩვენი ცოდნა სხვა ცხოველურ ჯგუფებთან შედარებით უკეთესია. ეპიდემიაში, სადაც ფრინველები მთავარი მსხვერპლნი არიან, ეს, ცხადია, ხელსაყრელია.
თუმცა, მაინც შეიძლება ჩამორჩენა მოხდეს, როცა სიკვდილიანობა უფრო სწრაფად მოდის, ვიდრე მეცნიერები შეძლებენ შეიკრიბონ და რეცენზირებად ჟურნალებში გამოაქვეყნონ. „ჩვენ მაინც უნდა გავიტანოთ ეს ინფორმაცია გარეთ,“ — ამბობს რობ მარტინი, BirdLife International-ის წითელი სიის უფროსი ოფიცერი.
სახეობებს, როგორც წესი, „აწინაურებენ“ (uplist), როდესაც მათმა პოპულაციამ სამი თაობის განმავლობაში მდგრადი კლება განიცადა, მცირე პოპულაცია კლებაშია ან შეზღუდულ არეალში ცხოვრობს, ან გამოთვლები აჩვენებს, რომ არსებული პოპულაციური დინამიკის პირობებში სახეობა უახლოეს მომავალში შეიძლება გადაშენდეს.
ასეთ მიმოხილვებს ხშირად სამეცნიერო გაურკვევლობა ახლავს. შემფასებლებს უნდა იცოდნენ ცხოველის საწყისი პოპულაცია, რათა განსაზღვრონ, გადალახა თუ არა სახეობამ გადაშენების ზღვარი. ბევრ სახეობაზე ასეთი მონაცემები მწირია. და თუ არ იცი, საიდან იწყებ, რთულია ეპიდემიის ნამდვილი ზარალის გამოთვლა.
BirdLife International-ის მეცნიერები ამბობენ, რომ ახლა ოთხი სახეობის ხელახალ შეფასებაზე არიან კონცენტრირებულნი, რომლებმაც H5N1-ის ისეთი მასშტაბური აფეთქებები განიცადეს, რომ კონსერვაციულ პერსპექტივაზე გავლენა იქონია: დიდი სკუა, ჩრდილოეთის განეტი, პერუს პელიკანი და ჰუმბოლდტის პინგვინი.
შოტლანდიაში, სადაც მსოფლიოს დიდი სკუების ნახევარზე მეტი ბინადრობს, მონიტორინგის ქვეშ მყოფი კოლონიების პოპულაცია 2021-დან 2023 წლამდე 76%-ით შემცირდა.
ამასობაში, ჩრდილოეთის განეტი — ჩრდილოეთ ატლანტიკის უდიდესი ზღვის ფრინველი — დიდ ბრიტანეთში ორ გამრავლების პოპულაციაში ფრინველის გრიპის გავრცელებისას მკვეთრად შემცირდა: შოტლანდიაში ბას როკზე 2021-დან 2024 წლამდე 43%-ით, ხოლო უელსში გრასჰოლმზე 2015-დან 2024 წლამდე 47%-ით.
ეს ორი კოლონია ჩრდილოეთის განეტის უდიდესია და ასეთი მონაცემებიდან გამომდინარე, BirdLife International-ის შემფასებლები ვარაუდობენ, რომ სახეობას შეიძლება „უმცირესი საფრთხიდან“ უფრო მაღალ კატეგორიაში გადაყვანა (uplisting) დაემუქროს.
თუმცა, როცა მეცნიერებმა უფრო ფართო სურათი შეისწავლეს, აღმოაჩინეს, რომ ჩრდილო-აღმოსავლეთ ატლანტიკის მთლიანი პოპულაცია 2013-დან 2024 წლამდე 17%-ზე მეტად არ შემცირებულა. „რამდენიმე წლის წინ ნაჩქარევი დასკვნა, მხოლოდ ნაწილობრივი მონაცემებით და იმის ცოდნის გარეშე, მთლიანად კლებულობდა თუ არა პოპულაცია, ნაადრევი იქნებოდა და შეიძლება არასწორ კლასიფიკაციამდე მიგვეყვანა,“ — ამბობენ BirdLife International-ის მეცნიერები.
მარტინი აფრთხილებს, რომ მასობრივი სიკვდილიანობის შემდეგ „ინსტინქტური“ აწინაურების (uplisting) თავიდან აცილება მნიშვნელოვანია, რადგან ისეთი სტატუსები, როგორიცაა „კრიტიკულად საფრთხის ქვეშ მყოფი“, ათეულობით კონსერვაციულ დაფინანსების განაცხადს და სახელმწიფო ხარჯების გადამისამართებას იწვევს. „ჩვენ გვჭირდება, რომ ეს იყოს ინსტრუმენტი, რომელსაც საზოგადოება ენდობა და იტყვის: ‘ჩვენ ამას ვენდობით’“, — ამბობს ის.
მიჩნეულია, რომ პერუს საზღვაო დაცულ ტერიტორიებზე მცხოვრები პელიკანების დაახლოებით მეხუთედი 2022 და 2023 წლებში ფრინველის გრიპს ემსხვერპლა. თუმცა პერუს პელიკანი მაინც უხვ ფრინველად ითვლება.
„ძნელია ზუსტი მონაცემების მიღება პოპულაციაზე H5N1-ის აფეთქებამდე და მის შემდეგ, რადგან ისინი საკმაოდ იზოლირებულ ადგილებში ბინადრობენ და მონიტორინგისთვის დაფინანსება საკმარისი არ არის,“ — ამბობს მარტინი.
დაღუპულთა დათვლა კიდევ უფრო დიდ სირთულეს წარმოადგენს, განსაკუთრებით მიგრანტი სახეობებისთვის, რომლებიც ოკეანეებზე უზარმაზარ მანძილებს გადიან. „როგორც წესი, დაღუპული ფრინველების უმეტესობას ვერ პოულობ. თუ ისინი ზღვაში იხოცებიან, იკარგებიან,“ — ამბობს ვაუტერ ლანგჰაუტი, BirdLife International-ის პოლიტიკის კონსულტანტი.
მიწაზე მცხოვრები და ფრენის უნარის არმქონე ჰუმბოლდტის პინგვინი ასეთ დათვლას ამარტივებს. 2023 წელს მეცნიერებმა ჩილეს სანაპიროებზე თითქმის 3 000 მკვდარი პინგვინი დაითვალეს, რამაც უკვე მოწყვლად სახეობაზე (ბოლო შეფასება 2020 წელს ჩატარდა) ხელახალი განხილვა გამოიწვია.
მაშინაც კი, როცა პოპულაციისა და სიკვდილიანობის მონაცემები ადვილად ხელმისაწვდომია, მასობრივი სიკვდილიანობა — როგორი შემზარავიც არ უნდა იყოს — არ ნიშნავს, რომ სახეობა გადაშენებისკენ მიიწევს. ხანგრძლივად მცხოვრები ზღვის ფრინველებისთვის, დიდი წყლის ფრინველებისა და ზღვის სპილოებისთვის, რომლებიც ნელა მრავლდებიან და გვიან აღწევენ სქესობრივ სიმწიფეს, გამრავლების ასაკის მოზრდილების დიდი დანაკარგი მხოლოდ სამ თაობაში სერიოზულ პოპულაციურ კლებად შეიძლება გადაიქცეს — ეს წითელი სიის აწინაურების ერთ-ერთი მთავარი კრიტერიუმია.
მაგრამ სწრაფად მრავლად მყოფი ან უხვი პოპულაციის მქონე ცხოველები შეიძლება ასეთი გრძელვადიანი შედეგებისგან გადარჩნენ, განსაკუთრებით თუ უფრო მეტი ზრდასრული მამრი იღუპება, ვიდრე ნაყოფიერი მდედრი.
მაგალითად, ანტარქტიდის ბეწვიანი ბეჭის შემთხვევაში, დაავადებას ბევრად მეტი მამრი ემსხვერპლა, ვიდრე გამრავლების ასაკის მდედრი, ამბობს ჟაუმე ფორკადა, ბრიტანეთის ანტარქტიდის კვლევის სამსახურის ზღვის ძუძუმწოვართა ექსპერტი და პოპულაციონისტი, რომელიც ანტარქტიდის ბეწვიან ბეჭებს 25 წელია სწავლობს.
ეს იმიტომ ხდება, რომ მამრი და მდედრი ბეჭები სრულიად განსხვავებულად იქცევიან. მამრები სანაპიროზე დაახლოებით ორი თვით ამოდიან და ხშირად ერთმანეთს ებრძვიან პლაჟებზე, „როცა მდედრები მოდიან, ბელებს აჩენენ და ძალიან სწრაფად ბრუნდებიან ზღვაში. ისინი ნაკლებად ექვემდებარებიან სხვა ცხოველებთან კონტაქტს, გარდა იმ მომენტისა, როცა ბელს ზრდიან,“ — ამბობს ფორკადა.
შედეგად, „მამრები ძალიან მძიმედ დაზარალდნენ, მაშინ როცა მდედრები აბსოლუტურად ჯანმრთელები დარჩნენ. თითქოს ეს სრულიად განსხვავებული სახეობები იყო. მათზე გავლენა არ მოუხდენია.“
თუ მეცნიერები აღმოაჩენენ პოპულაციის კლებას, რომელიც აწინაურებას გაამართლებს, მისი ფრინველის გრიპთან დაკავშირება ყოველთვის მარტივი არ არის, აფრთხილებს მარტინი. მაგალითად, BirdLife-მა ახლახან ხელახლა შეაფასა აფრიკული პინგვინი, რომელიც ფრინველის გრიპმა ძლიერ დააზარალა.
მიუხედავად იმისა, რომ 2024 წელს ის კრიტიკულად საფრთხის ქვეშ მყოფად დააწინაურეს, შემფასებლებმა დაადგინეს, რომ საბოლოოდ მისი კლება საკვები რესურსების დაკარგვამ, რომელიც კომერციულ თევზჭერასა და კლიმატის კრიზისს უკავშირდება — და არა ფრინველის გრიპმა — გამოიწვია.
ჩილეში დაღუპული 3 000 ჰუმბოლდტის პინგვინიც მეცნიერებს შორის დებატების საგანია. პინგვინები ხშირად იხრჩობიან ბადეებში, ხოლო 2023 წელი ელ-ნინიოს წელიც იყო, რამაც შეიძლება ფრინველების სიკვდილში თავისი როლი შეასრულა.
„ის წელი შეიძლება ‘სრულყოფილ შტორმად’ დავახასიათოთ, რომელმაც ჰუმბოლდტის პინგვინებისთვის უკიდურესად არახელსაყრელი პირობები შექმნა,“ — ამბობს ალეხანდრო სიმეონე, IUCN-ის პინგვინების სპეციალისტთა ჯგუფის მეცნიერი.
„მიუხედავად იმისა, რომ სრულიად შესაძლებელია, ზოგმა ჰუმბოლდტის პინგვინმა [ფრინველის გრიპით] დაიღუპა, არსებული მტკიცებულებები ართულებს ვირუსის როლის ნამდვილი მასშტაბის შეფასებას ამ კლებაში,“ — ამბობს სიმეონე.
საბოლოოდ, შესაძლოა, ყველაზე თვალსაჩინო მსხვერპლები ყველაზე დიდ საფრთხეში არც იყვნენ. ფრინველები, რომლებსაც მცირე, იზოლირებული პოპულაციები აქვთ — ხშირად პატარა კუნძულებზე — შეიძლება სწრაფად გადაშენებისკენ წავიდნენ, თუნდაც მხოლოდ რამდენიმე ინდივიდი დაიღუპოს.
„სახეობებისთვის, რომლებიც უკვე საფრთხის ქვეშ არიან და სხვა მიზეზებითაც კლებენ, და შემდეგ ამას ფრინველის გრიპი ემატება, სწორედ ეს შეიძლება გახდეს გადამწყვეტი ფაქტორი,“ — ამბობს კროუმი.
დღემდე, მეცნიერები ამბობენ, რომ ფრინველის გრიპისგან ასეთი შემთხვევა ჯერ არ დაფიქსირებულა, თუმცა შეშფოთებით აკვირდებიან ავსტრალიას, სადაც H5N1 პირველად 2024 წლის ივნისში დაფიქსირდა კონტინენტზე.
„ბევრ ავსტრალიურ სახეობას ჯერ კიდევ საკმაოდ ფართო არეალი აქვს, მაგრამ ისინი ძალიან სპეციფიკურ ჰაბიტატზე არიან დამოკიდებული,“ — ამბობს მარტინი.
ქვეყანა ასევე მასპინძლობს კრიტიკულად საფრთხის ქვეშ მყოფ ფრინველთა რიცხვს, რომლებიც მსოფლიოს სხვაგან არ გვხვდება, მაგალითად, ნარინჯისფერშიგიანი თუთიყუში და რეგენტის თაფლიჭამია.
აწინაურების მოლოდინში, კროუმი ამატებს, შეიძლება უფრო ფართო სურათი გამოგვრჩეს. „უნდა ვკონცენტრირდეთ სხვა ზეწოლების მოხსნაზე,“ — ამბობს ის. „თუ მხოლოდ სტატუსის ცვლილების მოლოდინში ვიქნებით, იქ ძალიან დიდი ჩამორჩენა იქნება. სხვა ნაბიჯებიც უნდა გადავდგათ პარალელურად.“
უკვე ავსტრალიის წყლებში ბეწვიანი ბეჭები და დელფინებიც ფრინველის გრიპით იღუპებიან. და სიტუაცია კიდევ უფრო გაუარესდება ახლა უკვე მოწყვლადი სამხრეთული ზღვის სპილოსთვის.
აგვისტოში, ავსტრალიის ანტარქტიდის სამთავრობო დეპარტამენტმა განაცხადა, რომ მაკკუარის კუნძულზე მდებარე კვლევით სადგურს ევაკუაციას ჩაუტარებს, თუ H5N1 იქამდე მიაღწევს და მასობრივი ბეჭების სიკვდილიანობა დაიწყება. მაკკუარი სამხრეთული ზღვის სპილოების ბოლო ბასტიონია, რომელსაც ვირუსი ჯერ არ შეხებია.
მიუხედავად იმისა, რომ ადამიანებისთვის რისკი დაბალია, სააგენტომ განაცხადა, რომ იმედოვნებს, თავიდან აიცილოს ფსიქოლოგიური სტრესი თანამშრომლებისთვის, რომლებსაც ათასობით ახალშობილი ბეჭის სიკვდილის ხილვა მოუწევთ.
წითელი სიის შემდეგი განახლება 26 ნოემბერს იგეგმება, ხოლო ახალი აწინაურების წინადადებები 2027 წლის იანვარსა და თებერვალში განიხილება.
„ჩვენი ყველაზე დიდი შიში ყოველთვის ისაა, რომ რამე სრულიად გამოგვრჩეს და უცებ კრიტიკულად საფრთხის ქვეშ აღმოჩნდეს. სწორედ ამისგან ვიცავთ თავს,“ — ამბობს მარტინი.
იხილეთ მეტი მასალა გადაშენების ეპოქაზე აქ, და მიჰყევით ბიომრავალფეროვნების ჟურნალისტებს რებეკა რატკლიფს, ფიბი ვესტონსა და პატრიკ გრინფილდს Guardian-ის აპში, რომ მეტი გაიგოთ ბუნების შესახებ.
