თითქმის ათწლეული იყო გასული მას შემდეგ, რაც სელია დე ოლივეირა სოარესს ბოლოს ჰქონდა ხმის მიცემა, და რამდენიმე თვე – მას შემდეგ, რაც 101 წლის ბებიამ ბოლოს დატოვა სახლი.
მაგრამ 25 ოქტომბერს, როდესაც ბრაზილიაში გაიმართა ბოლო ათწლეულების ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან საპრეზიდენტო არჩევნებად მიჩნეული კენჭისყრა, სოარესის ნათესავებმა ის ეტლში დასვეს და ახლომდებარე სკოლაში წაიყვანეს, რათა დარწმუნებულიყვნენ, რომ ულტრამემარჯვენე კანდიდატი, ფლავიო ბოლსონარუ, არ გაიმარჯვებდა.
სოარესი მოეჭიდა მოაჯირს და, ნაბიჯ-ნაბიჯ, ორი სართული ფეხით აიარა საარჩევნო კაბინამდე, სადაც მას თვალს ადევნებდა მისი შვილიშვილის ქმარი, მარსიო მარკესი.
შიგნით, სუსტი, მაგრამ მხიარული ასწლოვანი ელექტრონულ საარჩევნო აპარატში აკრიფა ნომერი „13“ – რომელიც ბოლსონარუს მემარცხენე მეტოქეს, პრეზიდენტ ლუის ინასიუ ლულა და სილვას წარმოადგენდა – და დაადასტურა არჩევანი.
„ლულა მომწონს. მართლა მომწონს!“ – აღფრთოვანებით თქვა სოარესმა, პენსიაზე გასულმა ბანკის თანამშრომელმა, რომელმაც ცხოვრების უმეტესი ნაწილი რიო-დე-ჟანეიროში გაატარა.
„ბოლსონარუ და მისი მამა არ მომწონს. ასე რომ, ერთადერთი სწორი გადაწყვეტილება იყო წავსულიყავი და ხმა მიმეცა,“ დაამატა სოარესმა, როცა მისი შვილიშვილები, ტიტო და რავი, აივანზე თამაშობდნენ, გარშემო ქოთნის ყვავილებსა და წიგნებს შორის.
სოარესი ერთ-ერთია იმ მილიონზე მეტი ხანდაზმულიდან, რომლებმაც გამოტოვეს 4 ოქტომბრის პირველი ტური – რომელშიც ლულამ წააგო – მაგრამ მეორე ტურში მაინც მიიღეს მონაწილეობა.
1980-იანი წლებიდან, დემოკრატიის დაბრუნების შემდეგ, არასდროს მომხდარა, რომ პირველ ტურში დამარცხებული კანდიდატი მეორე ტურში გამარჯვებულად დაბრუნებულიყო, მაგრამ ლულამ ეს შეძლო. და ლულას ამ მოულოდნელმა აღორძინებამ ხანდაზმული ამომრჩევლები არჩევნების უხმო გმირებად აქცია – მათ შორის თავად ლულასთვისაც.
81-ე დაბადების დღეზე, გასულ კვირას, მემარცხენე ვეტერანმა ცრემლები ვერ შეიკავა, როცა მადლიერება გამოხატა ხანდაზმული ამომრჩევლების მიმართ, რომლებმაც მას ისტორიული მეოთხე ვადის მოპოვებაში დაეხმარნენ, ხელში საყრდენი ჩხირებითა და ჯოხებით.
„მართლა მგონია, რომ ეს იყო ყველაზე ძლიერი და ადამიანური სურათი, რაც კი ოდესმე მინახავს არჩევნებზე,“ თქვა ლულამ ვირუსულად გავრცელებულ ფოტოებზე, რომლებზეც 80, 90 და 100 წელს გადაცილებული ამომრჩევლები ნათესავებს ან მომვლელებს საარჩევნო უბნებში შეჰყავდათ, ზოგჯერ საკაცეზე ან ეტლში.
ბრაზილიის ჩრდილო-აღმოსავლეთში, სადაც ლულა 1940-იან წლებში სიღარიბეში დაიბადა, 114 წლის პენსიონერმა ჟოზეფა პერეირა და კონსეისაომ ხმის მისაცემად წითელი მაისური ჩაიცვა, რომელზეც ლულას სახე და წარწერა „ხალხის ძალა“ იყო გამოსახული.
არჩევნების ექსპერტები ჯერ კიდევ ამუშავებენ მონაცემებს, რათა სრულად გაიგონ, როგორ შეძლო ლულამ ეს უპრეცედენტო დაბრუნება და პირველ და მეორე ტურს შორის დამატებით 10,3 მილიონი ხმა მოიპოვა.
მიზეზებს შორისაა სოციალური დახმარებების მკვეთრი ზრდა კენჭისყრის წინა დღეს; ციფრული მობილიზაცია, რომლის შედეგადაც ლულას მხარდამჭერი WhatsApp ჯგუფი 50 ათასიდან თითქმის 11 მილიონ წევრამდე გაიზარდა ერთ თვეში; და სტუდენტების მიერ დაწყებული ქუჩის პროტესტი, რომელშიც მილიონობით მოქალაქე მონაწილეობდა მთელი ბრაზილიის მასშტაბით.
ზოგი მიიჩნევს, რომ გადამწყვეტი როლი ხანდაზმულებმაც ითამაშეს, რადგან მეორე ტურში დამატებით მისულ 3 მილიონ ამომრჩეველს შორის 1,4 მილიონი 70 წელს გადაცილებული იყო. წინასაარჩევნო გამოკითხვები აჩვენებდა, რომ ამ ასაკის ამომრჩევლები უფრო მეტად ლულას უჭერდნენ მხარს.
ლულას გამარჯვების ზეიმზე სიტყვით გამოსვლისას, ყოფილი მინისტრი სიმონე ტებეტი არჩევნების შედეგს თაობათაშორის გამარჯვებად აფასებდა, რომელმაც დემოკრატიულ სამყაროს მნიშვნელოვანი გზავნილი გაუგზავნა. „შესაძლებელია ფაშიზმის წინააღმდეგ ბრძოლა – საჭიროა მხოლოდ საზოგადოების მობილიზება,“ განაცხადა ტებეტმა და დაამატა: „ახალგაზრდებმა ქუჩაში გააპროტესტეს, ხოლო ხანდაზმულებმა ჩვენი დემოკრატია გადაარჩინეს.“
პოლიტიკურმა ჟურნალისტმა ჟოზე რობერტო დე ტოლედომ აღნიშნა, რომ არსებობს კონკრეტული მტკიცებულება, რომ მეორე ტურში ხანდაზმულთა აქტივობა განსაკუთრებით 60-დან 79 წლამდე ასაკობრივ ჯგუფში გაიზარდა. ბრაზილიაში ხმის მიცემა სავალდებულოა მხოლოდ 18-დან 69 წლამდე მოქალაქეებისთვის.
„ეს ფოტოები [ხანდაზმული ამომრჩევლების შესახებ] არ არის შეცდომაში შემყვანი: ისინი ასახავენ ფენომენს, რომელიც მხოლოდ ცალკეული შემთხვევა არ არის. ეს არც გამოგონილი ამბავია და არც დადგმული სცენა. ეს ნამდვილად მოხდა – და ეს იყო მოძრაობა, რომლის სტატისტიკურად გაზომვაც შესაძლებელია,“ თქვა ტოლედომ იმ ფოტოებზე, რომლებზეც უჩვეულოდ ბევრი ხანდაზმული ამომრჩეველი ჩანს.
თუმცა, ტოლედოს აზრით, ლულასკენ გადახრა ძირითადად შიშით იყო განპირობებული და არა ასაკით. საარჩევნო მონაცემები აჩვენებს, რომ ბევრმა იმ ამომრჩეველმა, ვინც მეორე ტურში ლულას მისცა ხმა, პირველ ტურში ბოლსონარუს მემარჯვენე ოპონენტებს დაუჭირა მხარი, რათა ლულას მუშათა პარტიის (PT) წინააღმდეგ გაეპროტესტებინათ, რომელიც ბოლო 24 წლის განმავლობაში თითქმის 18 წელი მართავდა ქვეყანას.
მეორე ტურში, როცა არჩევანი მხოლოდ ორ კანდიდატს შორის იყო – ლულას, რომელიც ყველასთვის ნაცნობი და პროგნოზირებადი ფიგურაა, და ბოლსონარუს, რომელიც უცნობში გადახტომას ჰგავდა – ბევრმა პირველს მიანიჭა უპირატესობა.
„პირველ ტურში პროტესტის ხმა [მეორეში] უსაფრთხოების ან ნაკლები რისკის არჩევანი გახდა – თუნდაც ეს ბედნიერი არჩევანი არ ყოფილიყო,“ ამბობს ტოლედო, რომელიც მიიჩნევს, რომ ბოლსონარუს „არაგანტულმა“ ქცევამ პირველ ტურში გამარჯვების შემდეგ ბევრი ამომრჩეველი დააფრთხო.
განსაკუთრებით საზიანო აღმოჩნდა მემარჯვენე კანდიდატის ავტორიტარული განცხადება, რომ აპირებდა „ხელახლა დაემყარებინა დემოკრატია“ უკვე დემოკრატიულ ქვეყანაში – რამაც, ტოლედოს აზრით, გააძლიერა შიში, რომ ბოლსონარუ „ბრაზილიის იმპერატორობას“ ესწრაფვოდა.
ამ განცხადებებამდეც კი, სოარესი შეშფოთებული იყო იმით, თუ რა გზას დაადგებოდა ბრაზილია ფლავიო ბოლსონარუს მმართველობის შემთხვევაში, რომლის მამა, ყოფილი პრეზიდენტი ჟაირ ბოლსონარუ, 27-წლიან სასჯელს იხდის ხელისუფლების ძალადობით ხელში ჩაგდების მცდელობისთვის, მას შემდეგ, რაც 2022 წლის არჩევნებში ლულასთან დამარცხდა.
„მის მამას გადატრიალების მოწყობა სურდა... და პრეზიდენტად დარჩენა, ზუსტად ისე, როგორც გეტულიუ [ვარგასმა 1937 წელს],“ იხსენებს ბებია, რომელიც მაშინ 12 წლის იყო და შემდგომი რვა წელი დიქტატურის პირობებში გაატარა.
მარკესი, 51 წლის კვების ბიზნესმენი, ამბობს, რომ მისი სიდედრი ასევე აკრიტიკებდა ჟაირ ბოლსონარუს მიერ ვაქცინაციის კამპანიის საბოტაჟს კოვიდის პანდემიის დროს, როცა ბრაზილიაში 700,000 ადამიანი დაიღუპა.
„მას სამი შვილთაშვილი ჰყავს... და კარგად ესმის, რომ ცხოვრების ბოლოს უახლოვდება. მაგრამ ის ქვეყნის, ოჯახის და მომავალი თაობების ბედზე ღელავს,“ ამბობს მარკესი, რომელიც ემოციურად იხსენებს, როგორ უყურებდა სოარესს, როცა ის, ალბათ, უკანასკნელად, დემოკრატიულ უფლებას იყენებდა.
„ძალიან ამაღელვებელი იყო მისი ძალა და სურვილი [ხმის მიცემის]... გვეგონა, თითქოს ინტუიცია ჰქონდა, ან რაღაც ეუბნებოდა, რომ ამ პროცესის ნაწილი უნდა ყოფილიყო... არ იცის, კიდევ მიეცემა თუ არა ასეთი შანსი,“ დასძენს მარკესი, რომლის 85 წლის მამამ, ელსო მუნიზმაც ლულას მისცა ხმა – მის შემთხვევაში პირველად.
საკუთარ სავარძელში, რიოს გუანაბარას ყურეს გადმოჰყურებს, არჩევნებიდან ხუთი დღის შემდეგ, სოარესი აღფრთოვანებას გამოხატავს, რომ ლულა მალე მეოთხე და ბოლო ვადას დაიწყებს. „მიყვარს ის მას შემდეგ, რაც ღარიბი იყო,“ ამბობს ის ხერხემლის ოპერატორიდან პრეზიდენტად ქცეულ ლულაზე, რომელმაც პირველად 2003 წელს დაიკავა პრეზიდენტის პოსტი. „ღარიბი იყო და გამდიდრდა, მაგრამ უბრალო ადამიანად დარჩა.“
ხანდახან სოარესს მეხსიერება ღალატობს და ახსენებენ, რომ ლულამ თანამედროვე ისტორიის ერთ-ერთი უდიდესი დემოკრატიული დაბრუნება შეძლო. „მაგარია!“ – ამბობს ღიმილით.
ლულას მიღწევის გახსენებისას, სოარესი ვარაუდობს, რომ ბოლსონარუ საზღვარგარეთ გაიქცევა.
„უკვე წავიდა!“ – ეუბნება შვილიშვილი, პოლიანა სოარესი ჟორდაო, 46 წლის. „მისი მამა ციხეშია და თვითონ გაიქცა.“
სოარესს, რომელმაც ოთხი გადატრიალება, 16 საპრეზიდენტო არჩევნები და ლულას ოთხი გამარჯვება გამოიარა, ეს არ გაჰკვირვებია. „ალბათ ამერიკაში წავიდა,“ გამოიცნო ასწლოვანმა სწორად. „ამაზე დიდი ხანია ემზადებოდა, არა?“
