ენდი ბარნჰემის დაპირება, რომ ბრიტანეთის პირველი ოფიციალური ბოდიშის ფორმირებაში მონობისთვის ყოფილი კოლონიების წარმომადგენლებთან „სტრუქტურირებულ დიალოგს“ დაიწყებს, გაერთიანებული სამეფოს პირველი ფრთხილი ნაბიჯია იმ გზაზე, რომელიც ნიდერლანდებმა ხუთი წლის წინ აირჩია.
პრემიერ-მინისტრის მცდელობა, სამეფო ოჯახთან ერთად ისტორიული ცვლილება წამოიწყოს — რომლის ტრადიციული „ღრმა პირადი მწუხარების“ გამოხატვა, ბოდიშის გარეშე, ამ კვირას მეფე ჩარლზმაც გაიმეორა — ეხმიანება პროცესს, რომელიც ნიდერლანდების სახელმწიფომ 2021 წელს დაიწყო.
ლონდონი სიტყვებს ფრთხილად არჩევს და კატეგორიულად გამორიცხავს რეპარაციების მხარდაჭერას, თუმცა ნიდერლანდების გამოცდილება შეიძლება წინასწარ მიანიშნებდეს მომავალზე: ბოდიშმა ნიდერლანდებში ყველასთვის წარსულს ხაზი არ გადაუსვა, პირიქით, გამოიწვია პოლიტიკური უკურეაქცია, იმედგაცრუება მრავალი შთამომავლისთვის და დებატები იმის შესახებ, რას ნიშნავს სამართლიანობა.
ეს არ ნიშნავს, რომ ბოდიში არ იყო სწორი ნაბიჯი. ბოდიშები იყო „გრძნობით სავსე, სწორად შერჩეული სიტყვებითა და ჟესტებით... იგრძნობოდა გულწრფელობა,“ — ამბობს ლინდა ნოიტმერი, ნიდერლანდების მონობისა და მისი მემკვიდრეობის ეროვნული ინსტიტუტის (NiNsee) მაშინდელი თავმჯდომარე.
ეს იყო „წინაპრების ადამიანობის აღდგენა“, რადგან ისტორიის მთავარი ელემენტი იყო „აფრიკული წარმოშობის ადამიანების დეჰუმანიზაცია,“ — ამბობს ის. „მაგრამ როცა საქმე რეალურ ცვლილებებს ეხება, აფრიკული წარმოშობის ადამიანების უფლებებს, აქ სხვა პრობლემა გვაქვს.“
ასე წოდებული ნიდერლანდების ოქროს ხანის ვაჭრებმა დაახლოებით 600,000 აფრიკელი მონა გადაიყვანეს ატლანტის ოკეანეზე სურინამსა და კიურასაოს სასტიკ პლანტაციებზე, ასევე 660,000-დან 1 მილიონამდე ინდოეთის ოკეანესა და აღმოსავლეთ ინდოეთში.
1770-იან წლებში მონობიდან მიღებული სიმდიდრე ჰოლანდიის პროვინციის მშპ-ს 10%-ზე მეტს შეადგენდა. თვით სამეფო ოჯახიც გამდიდრდა: ვილემ III, IV და V-მ მხოლოდ 1675-დან 1770 წლამდე მონებით ვაჭრობიდან დღევანდელი კურსით 545 მილიონი ევრო (465 მილიონი ფუნტი) გამოიმუშავეს.
ნიდერლანდები იყო ერთ-ერთი ბოლო ევროპული კოლონიური ძალა, რომელმაც მონობა აკრძალა — ეს სურინამსა და ნიდერლანდების კარიბის ზღვის კოლონიებში 1863 წლის 1 ივლისს მოხდა, ბრიტანეთზე 30 და საფრანგეთზე 15 წლით გვიან. რეალური დასასრული — თავისუფლება — 1873 წელს დადგა.
აფრო-სურინამელი და აფრო-კარიბელი აქტივისტები ანგარიშვალდებულებას 1980-იანი წლებიდან ითხოვდნენ. NiNsee 2002 წელს დაარსდა, ხოლო მონობის თემა სკოლების სასწავლო პროგრამაში 2006 წელს შევიდა.
პოლიტიკური ბიძგი 2020 წელს, აშშ-ში ჯორჯ ფლოიდის მკვლელობის შემდეგ დაწყებულმა საპროტესტო ტალღამ მისცა. როგორც მაშინ აქტივისტმა პატრიკ მატურინმა თქვა, „თუ ბევრს ნიდერლანდების ისტორიის იგნორირება სურდა, ჩვენმა აქტივიზმმა აიძულა, რომ დაენახათ.“
2021 წლის 1 ივლისს, ამსტერდამის მერმა ფემკე ჰალსემამ ყოველწლიური კეტი კოტის („ბორკილების გარღვევის“) ღონისძიებაზე, რომელიც მონობის გაუქმების წლისთავს აღნიშნავს, ქალაქის სახელით პირდაპირი ბოდიში მოიხადა.
ჰალსემას თქმით, ამსტერდამის მონაწილეობა იყო „პირდაპირი, გლობალური, მასშტაბური, მრავალმხრივი და ხანგრძლივი“, ხოლო ქალაქის უზარმაზარი სიმდიდრე და კომერციული მემკვიდრეობა „განუყოფელია იმ გამძლე რასიზმისგან, რომელიც დღესაც ღრმად ფესვგადგმულია“.
ამსტერდამის ბოდიშს მოჰყვა როტერდამის, უტრეხტისა და ჰააგის, ასევე ნიდერლანდების ცენტრალური ბანკის ბოდიშები. მაშინდელი პრემიერ-მინისტრი მარკ რუტე, რომელიც 2020 წელსაც კი ამტკიცებდა, რომ ეროვნული ბოდიში „საზოგადოებას პოლარიზებას გაუკეთებდა“, პოზიციაში შეირყა.
2022 წლის დეკემბერში რუტემ ნიდერლანდების ეროვნულ არქივში ისტორიული სიტყვით გამოსვლისას მონობა „ადამიანობის წინააღმდეგ დანაშაულად“ აღიარა და თქვა, რომ ნიდერლანდების სახელმწიფომ „შეწყო ხელი, წაახალისა და ისარგებლა მონობით“ 250 წელზე მეტი ხნის განმავლობაში.
„დღეს, ნიდერლანდების მთავრობის სახელით, ბოდიშს ვიხდი ნიდერლანდების სახელმწიფოს წარსული ქმედებებისთვის: პოსტუმურად ყველა მონად ქცეული ადამიანის წინაშე, ვინც ამ ქმედებებისგან იტანჯა, მათ ქალიშვილებსა და ვაჟიშვილებთან, და ყველა მათ შთამომავალთან დღემდე,“ — განაცხადა მან.
ექვსი თვის შემდეგ, 2023 წლის 1 ივლისს, ამსტერდამის ოსტერპარკში, მეფე ვილემ-ალექსანდერმაც ითხოვა პატიება: „როგორც თქვენი მეფე და როგორც მთავრობის წევრი, ამ ბოდიშს პირადად ვიხდი. და ამ სიტყვების სიმძიმე გულში და სულში მძიმედ მადგას.“
თუმცა, ამის შემდეგ აქტივისტებს, უფლებადამცველ ჯგუფებსა და შთამომავლებს შორის გაჩნდა გაბრაზება, რომლებმაც რუტეს ბოდიში განსაკუთრებით გააკრიტიკეს, როგორც ნაჩქარევი, პატერნალისტური და რეალური კონსულტაციის გარეშე გაკეთებული.
როი კაიკუსი გრონბერგმა, ფონდი „ღირსება და აღდგენა“-ს წარმომადგენელმა, პრემიერის განცხადებას „ნეოკოლონიური ამონახველი“ უწოდა. კარიბელმა ინტელექტუალებმა კი მტკივნეული ირონია გაუსვეს ხაზს — ევროპელი პოლიტიკოსები თავად განსაზღვრავენ შერიგების პირობებსა და დროს.
მიუხედავად იმისა, რომ ნიდერლანდების მთავრობამ პირდაპირი ფინანსური რეპარაციები ინდივიდებისთვის ან ყოფილ კოლონიებისთვის კატეგორიულად გამორიცხა, ბოდიშს თან დაურთო 200 მილიონი ევროს ფონდი და საწყისი ვალდებულება ეროვნული მონობის მუზეუმის შექმნისკენ.
ფული გადანაწილდა სახელმწიფოს მიერ მართულ საგანმანათლებლო და ცნობიერების ამაღლების პროგრამებზე, როგორიცაა სასწავლო პროგრამების განახლება, ისტორიული კვლევების დაფინანსება და კოლონიური მემკვიდრეობის შენარჩუნება, ასევე სოციალური ინიციატივები და გრანტები ადგილობრივ ჯგუფებზე.
ნოიტმერმა, რომელმაც შემდეგ დააარსა Deeeni — ფესვებიდან წამოსული ორგანიზაცია, რომელიც აფრიკული წარმოშობის თემში ეკონომიკურ ინიციატივებზე მუშაობს — მაშინ თქვა, რომ ბოდიშები შეიძლება „21-ე საუკუნის სარკეებად და ბროლებად“ იქცეს.
სარკეები და ბროლები, როგორც მან აღნიშნა, იყო სიმბოლური, ცარიელი ნივთები, რომლითაც მონებს ოდესღაც ყიდდნენ და ყიდულობდნენ. „მონობა ეკონომიკური სისტემა იყო,“ — ამბობს ის ახლა. „თუ ამბობთ, რომ ეს ყველაფერი არასწორი იყო, როდის იქნებით მზად, ეკონომიკურ მხარეზე ისაუბროთ: რეპარაციებზე უფრო ფართო გაგებით?“
თემის მონაწილეობა მთელ პროცესში „სრულიად აკლდა,“ — ამბობს ის. ბოდიშები შეიძლება მოიხადონ, „მაგრამ სანამ თემი გადაწყვეტილების მიღების პროცესიდან გამორიცხულია, უთანასწორობის ძველი მექანიზმები უცვლელი რჩება.“
ნიდერლანდების გამოცდილებიდან მთავარი გაკვეთილი, ნოიტმერის თქმით, ისაა, რომ აფრიკული წარმოშობის ადამიანებს დღეს უნდა ჰქონდეთ „საკუთარი ხედვა, როგორი უნდა იყოს რეპარაციები — და როდის ჩაითვლება ისინი საკმარისად“.
ნიდერლანდებში ასევე დაფიქსირდა კონსერვატიული პოლიტიკური უკურეაქცია. 2021 წელს ნიდერლანდების მოსახლეობის მხოლოდ 31% უჭერდა მხარს მონობისთვის ეროვნული ბოდიშის მოხდას, ამბობს სიოერდ ვან ჰეკი (Ipsos I&O), ხოლო 55% წინააღმდეგი იყო.
ციფრები ნაწილობრივ დაახლოვდა: 2022 წელს 38% იყო მომხრე და 49% — წინააღმდეგი, ხოლო რუტესა და ვილემ-ალექსანდერის ბოდიშების შემდეგ 40% უჭერდა მხარს და 46% — ეწინააღმდეგებოდა, ამბობს ვან ჰეკი, თუმცა დასძენს: „ცხადია, თემა მკვეთრად დაყოფილი რჩებოდა საზოგადოებაში.“
ეს კი ხელს აძლევდა გეერტ ვილდერსს, რომელიც, როგორც ევროპის სხვა პოპულისტი მემარჯვენე ლიდერები, წარსული დანაშაულებისთვის სახელმწიფო ბოდიშებს დასცინის და პირობას დებს, რომ სასკოლო სახელმძღვანელოებს ისე გადააკეთებს, რომ ქვეყნის მიღწევებს გაუსვას ხაზი. მისმა პარტიამ „თავისუფლება“ (PVV) 2023 წლის არჩევნებში მოულოდნელი გამარჯვება მოიპოვა.
ეროვნული მონობის მუზეუმი, რომელიც სურინამელი, კარიბელი და ნიდერლანდელი თემების მონაწილეობით იქმნება და ამსტერდამის მერიისა და ეროვნული მთავრობისგან 80 მილიონი ევროს დაფინანსებით სარგებლობს, 2030 წელს უნდა გაიხსნას.
თუმცა ბრიტანეთისთვის ნიდერლანდების გამოცდილება მიუთითებს, რომ სახელმწიფო ბოდიშები, მიუხედავად მათი მნიშვნელობისა, შესაძლოა კოლონიური ისტორიის საბოლოო მოგვარებად კი არ იქცეს, არამედ გახსნას ახალი და თითქმის გარდაუვლად სადავო ეტაპი ანგარიშსწორებისა.
