ხელოვნურმა ინტელექტმა 1809 წლით დათარიღებული, ნაპოლეონის ეპოქის დაშიფრული სამხედრო წერილი გაშიფრა. დოკუმენტი 217 წლის განმავლობაში წაუკითხავი რჩებოდა, თუმცა კიბერუსაფრთხოების სპეციალისტმა კარტერ ჩერჩმა, OpenAI-ის GPT‑6 Astra-ს გამოყენებით, მისი შინაარსის აღდგენა დაახლოებით ექვს საათში შეძლო.
ისტორიული გზავნილი უშუალოდ ნაპოლეონ ბონაპარტეს ხელით არ ყოფილა დაწერილი. წერილი მისი ბრძანებით იტალიის ვიცე-მეფის, ეჟენ დე ბოარნეს შტაბიდან ფრანგ გენერალ ოგიუსტ დე მარმონს გაეგზავნა. მარმონი იმ დროს დალმაციაში განლაგებულ ფრანგულ ჯარებს ხელმძღვანელობდა და ავსტრიის თავდასხმის შემთხვევაში ნაპოლეონის დანარჩენი ძალებისგან მოწყვეტის საფრთხე ემუქრებოდა.
წერილის პირველი წინადადება ჩვეულებრივ ფრანგულ ენაზე იყო დაწერილი. მას მოსდევდა 24 სტრიქონი, რომლებიც ორნიშნა რიცხვებისგან, ასოებისგან და ხელით დახატული უცნობი სიმბოლოებისგან შედგებოდა.
დოკუმენტში დაახლოებით 1 300 დაშიფრული ერთეული და 155 განსხვავებული ნიშანი იყო გამოყენებული. საქმე ეხებოდა ჰომოფონურ შიფრს — სისტემას, რომელშიც ერთსა და იმავე ასოს რამდენიმე სხვადასხვა სიმბოლო შეიძლება აღნიშნავდეს. ეს უბრალო სიხშირული ანალიზის გამოყენებას ართულებს: მაგალითად, ტექსტში ყველაზე ხშირად გამოყენებული ნიშნის აღმოჩენა ავტომატურად არ ნიშნავს, რომ ის ყველაზე გავრცელებულ ასოს შეესაბამება.
წერილის შიფრის გასაღები არ შემორჩენილა. მკვლევრებს მხოლოდ 33 ნიშნის მნიშვნელობა ჰქონდათ დადგენილი, ხოლო სიტყვებისა და სამხედრო ტერმინების აღმნიშვნელი სპეციალური სიმბოლოების დიდი ნაწილი კვლავ უცნობი იყო. დოკუმენტის ერთადერთი ცნობილი რეპროდუქცია 1969 წელს ფრანგულ სამხედრო-ისტორიულ ჟურნალში გამოქვეყნდა და ისიც არასწორი თარიღით.
კარტერ ჩერჩის განცხადებით, მან GPT‑6 Astra-ს წერილის მხოლოდ ერთი სკანირებული გამოსახულება და ამოცანა მიაწოდა. AI-მ სამუშაოს რამდენიმე ეტაპი დამოუკიდებლად შეასრულა:
გამოსახულება სტრიქონებად დაყო;
ხელით დახატული ნიშნები ამოიცნო და ერთმანეთისგან განასხვავა;
ერთნაირი სიმბოლოების განსხვავებული ხელნაწერი ვარიანტები დააჯგუფა;
არსებული ნაწილობრივი გასაღები მოიძია;
შიფრის გასატეხად პროგრამული კოდი დაწერა;
შესაძლო სიტყვებისა და ნიშნების კომბინაციები შეამოწმა;
მიღებული ტექსტი ისტორიულ დოკუმენტებსა და სამხედრო ჩანაწერებს შეადარა.
გაშიფვრისას სისტემამ გამოიყენა „სიმულირებული გამოწვის“ სახელით ცნობილი ოპტიმიზაციის მეთოდიც. მარტივად რომ ვთქვათ, ალგორითმი სხვადასხვა შესაძლო ამოხსნას ამოწმებს, მათ ხარისხს აფასებს და ეტაპობრივად უახლოვდება ყველაზე დამაჯერებელ ვარიანტს.
ეს მხოლოდ ძველი ხელნაწერის წაკითხვა არ ყოფილა. AI-ს ერთდროულად დასჭირდა გამოსახულების ამოცნობა, კრიპტოგრაფიული ანალიზი, პროგრამირება, ფრანგული ენის ისტორიული ფორმების გაგება და სამხედრო არქივებთან მუშაობა.
გაშიფრული ტექსტი შეიცავდა ინფორმაციას ფრანგული და მოკავშირე ძალების განლაგებისა და რაოდენობის შესახებ. მასში ნახსენები იყო ბავარიული, პოლონური და ფრანგული შენაერთები, იტალიის ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში განლაგებული არმია, დალმაციაში მყოფი მარმონის კორპუსი და ზურგში ორგანიზებული რეზერვები.
წერილი მარმონს არწმუნებდა, რომ ავსტრია სხვადასხვა მიმართულებიდან აღმოჩნდებოდა ზეწოლის ქვეშ და გენერალს მომავალი გადაადგილებისთვის მზადება ევალებოდა. მას ასევე მოუწოდებდნენ, ბრძანების მიღების შემდეგ მცირე მტრული შენაერთების ან არაორგანიზებული შეიარაღებული ჯგუფების გამო უკან არ დაეხია.
გაშიფრულმა ცნობებმა ჩერჩს დოკუმენტის თავდაპირველი დათარიღების შესწორების შესაძლებლობაც მისცა. წერილი ადრე 1807 წელს მიაკუთვნეს, თუმცა შინაარსისა და სხვა ისტორიული წყაროების შედარებამ აჩვენა, რომ ის 1809 წლის მარტის ბოლოს უნდა ყოფილიყო შედგენილი — ავსტრიის შეტევის დაწყებამდე დაახლოებით ორი კვირით ადრე.
1809 წლის 16 მარტს ნაპოლეონმა ეჟენ დე ბოარნეს მართლაც უბრძანა, მარმონისთვის მოკავშირე ჯარების განლაგების შესახებ დაშიფრული წერილი სანდო ოფიცრის ხელით გაეგზავნა. აღმოჩენილი დოკუმენტი სწორედ ამ ბრძანების შედეგად შექმნილი სამხედრო გზავნილია ან მის საფუძველზე მომზადებული წერილი.
გზავნილი მეხუთე კოალიციის ომის დაწყების წინ გაიგზავნა. ავსტრია ცდილობდა ესარგებლა იმით, რომ ნაპოლეონის ძალების მნიშვნელოვანი ნაწილი ესპანეთში იყო დაკავებული. მარმონის კორპუსი კი დალმაციაში იზოლირებულ მდგომარეობაში იმყოფებოდა.
რამდენიმე თვის შემდეგ, 1809 წლის ივლისში, ნაპოლეონმა ვაგრამის ბრძოლაში ავსტრიის არმია დაამარცხა. თუმცა არასწორი იქნებოდა იმის მტკიცება, რომ გამარჯვება უშუალოდ ამ წერილში აღწერილმა გეგმამ განაპირობა. დოკუმენტი უფრო ფართო სამხედრო მზადებისა და ძალების კოორდინაციის მნიშვნელოვან ფრაგმენტს გვიჩვენებს — ერთგვარ ფანჯარას იმ პერიოდის სტრატეგიულ აზროვნებაში.
ჩერჩის თქმით, ყველაზე შთამბეჭდავი მხოლოდ ის არ ყოფილა, რომ AI-მ რთული კოდი გახსნა. მთავარი ისაა, რომ სისტემამ ერთი გამოსახულებიდან თითქმის მთელი სამუშაო პროცესი შეასრულა — ტრანსკრიფციიდან და ისტორიული კვლევიდან პროგრამის დაწერასა და საბოლოო ტექსტის აღდგენამდე.
ჩერჩმა სრული კვლევითი მასალა, სიმბოლოების ცხრილები, ტრანსკრიფცია და გამოყენებული პროგრამული კოდიც გამოაქვეყნა, რათა სხვა მკვლევრებს შედეგის გადამოწმება შესძლებოდათ. ისტორიული შიფრების მკვლევარმა სატოში ტომოკიომ, რომელიც Cryptiana-ს მონაცემთა ბაზას მართავს, ამოხსნა შეისწავლა და წერილი „გაშიფრულად“ მონიშნა
ეს შემთხვევა აჩვენებს, როგორ შეიძლება ხელოვნურმა ინტელექტმა ისტორიულ კვლევას ახალი შესაძლებლობები შესძინოს. არქივებში ინახება ათასობით ხელნაწერი, დაზიანებული დოკუმენტი, უცნობი ნიშნებით შესრულებული ჩანაწერი და დაშიფრული წერილი, რომელთა დამუშავებას ადამიანების მრავალწლიანი შრომა სჭირდება.
მულტიმოდალურ AI-ს შეუძლია გამოსახულების დანახვა, ტექსტის ამოცნობა, კოდის დაწერა და სხვადასხვა წყაროს ერთმანეთთან დაკავშირება. ამის გამო მკვლევრებს ეძლევათ საშუალება, რამდენიმე საათში გამოსცადონ ჰიპოთეზები, რომელთა შემოწმებას ადრე თვეები ან წლები დასჭირდებოდა.
თუმცა ეს შემთხვევა იმასაც გვახსენებს, რომ AI-ის მიერ მიღებული პასუხი ავტომატურად ისტორიულ ჭეშმარიტებად არ უნდა მივიჩნიოთ. საბოლოო შედეგს სჭირდება წყაროებთან შედარება, სპეციალისტების შეფასება და სხვა მკვლევრების მიერ გამეორება. ნაპოლეონის წერილის შემთხვევაში სწორედ ამიტომ არის მნიშვნელოვანი, რომ ჩერჩმა არა მხოლოდ საბოლოო ტექსტი, არამედ მუშაობის სრული ჩანაწერიც გაასაჯაროვა.
217 წლის შემდეგ გენერალ მარმონისთვის გაგზავნილი საიდუმლო გზავნილი წაკითხულია. ამჯერად ისტორიულ არქივში დაკარგული გასაღები ხელოვნურმა ინტელექტმა აღადგინა — და ამისთვის მას მხოლოდ ერთი სკანირებული გამოსახულება, დავალება და ექვსი საათი დასჭირდა.
