პირველი დრონი აფეთქდა ალ-დიბაბის ბაზართან მდებარე გადატვირთულ სატრანსპორტო ჰაბში, სადაც ასობით ადამიანი იკრიბებოდა, რათა სატვირთო მანქანებით საკუთარ სახლებში დაბრუნებულიყვნენ.
ათი წუთის შემდეგ, 18 ოქტომბრის საღამოს, მეორე დრონმა იგივე ადგილი დაარტყა დასავლეთ კორდოფანის შტატის ქალაქში, სუდანში. სულ მცირე 139 ადამიანი დაიღუპა.
„ორმაგი დარტყმის“ თავდასხმიდან რვა დღის შემდეგ – რომელიც მიზნად ისახავდა მსხვერპლის მაქსიმიზაციას, მათ შორის გადარჩენილთა, მოხალისეებისა და გამვლელების მოკვლითა და დაჭრით – დრონმა დაარტყა გადატვირთულ ბაზარს ნიალაში, სამხრეთ დარფურის დედაქალაქში.
სუდანში ძალადობის მონიტორინგის უფლებადამცველმა ჯგუფმა Emergency Lawyers-მა იმ თავდასხმაში დაღუპულთა რიცხვი 103-ად დაასახელა. „დავკარგე ჩემი 19 წლის შვილი,“ – უთხრა ნიალას მცხოვრებმა სააგენტო AFP-ს. „ის 70-ზე მეტ სხეულთან ერთად ერთ ადგილას დავმარხეთ.“
ეს მხოლოდ ორი მაგალითია ბოლო თვეებში სუდანში მომხდარი მასობრივი მსხვერპლის მქონე დრონული თავდასხმების უწყვეტი სერიისა, სადაც უპილოტო საფრენი აპარატების (UAV) გამოყენება მკვეთრად გაიზარდა და სამოქალაქო მსხვერპლის მთავარი მიზეზი გახდა ქვეყნის სამოქალაქო ომში. გაეროს მონაცემებით, მხოლოდ ოქტომბრის პირველ სამ კვირაში დრონებმა სულ მცირე 306 ადამიანი მოკლეს და ასობით დაჭრეს.
სუდანის სამოქალაქო ომი დაიწყო მაშინ, როდესაც შეიარაღებულ ძალებსა და ნახევრადსამხედრო სწრაფი მხარდაჭერის ძალებს (RSF) შორის ძალაუფლებისთვის ბრძოლა ძალადობაში გადაიზარდა დედაქალაქ ხარტუმში, 2023 წლის აპრილში. ამ წლების განმავლობაში ჰუმანიტარული კატასტროფა განვითარდა. დაღუპულთა რაოდენობის შეფასებები მერყეობს 150,000-დან 400,000-ზე მეტამდე. მილიონობით ადამიანი იძულებული გახდა დაეტოვებინა სახლი. მოსახლეობის დიდი ნაწილი მწვავე საკვების დეფიციტის წინაშე დგას.
ომის დინამიკა ბოლო 42 თვის განმავლობაში შეიცვალა. დასაწყისში არმია იყენებდა გამანადგურებელ თვითმფრინავებს, საბრძოლო ვერტმფრენებს, ტანკებსა და შორ მანძილზე მოქმედ არტილერიას. RSF კი დიდად ეყრდნობოდა პიკაპებს, რომლებზეც დამონტაჟებული იყო ტყვიამფრქვევები და ანტისაჰაერო დანადგარები, აგრეთვე ანტიტანკური იარაღი და რაკეტსატყორცნები.
ცენტრ „ინფორმაციული მდგრადობისთვის“ (Centre for Information Resilience, CIR) სუდანის გამომძიებელმა, რომელიც ღია წყაროებზე დაფუძნებულ გამოძიებებს ატარებს, განაცხადა, რომ ორგანიზაციამ პირველად 2023 წლის ივლისში დააფიქსირა შეიარაღებული დრონების გამოყენება კონფლიქტში და მას შემდეგ მათი გამოყენების სიხშირე მნიშვნელოვნად გაიზარდა. „ახლა თითქმის ყოველდღე ისმის დრონული თავდასხმის შესახებ,“ – აღნიშნა მან.
CIR-ის გასულ თვეში გამოქვეყნებულმა გამოძიებამ გამოავლინა 21 უნიკალური UAV მოდელი – როგორც სადაზვერვო-სამეთვალყურეო, ასევე საბრძოლო დრონები – რომლებიც ომის დაწყებიდან სუდანში გამოიყენეს.
აღმოჩნდა, რომ RSF-სა და მასთან დაკავშირებულ ძალებს 10 მოდელი ჰქონდათ, წარმოებული ბელარუსში, ჩინეთსა და რუსეთში; ხოლო სუდანის არმიასა და მის მოკავშირეებს – 5 მოდელი, წარმოებული ირანში, სუდანსა და თურქეთში.
CIR-ის სუდანელმა გამომძიებელმა აღნიშნა, რომ ომის დასაწყისში ფართოდ გამოიყენებოდა FPV დრონები – ხშირად პატარა კვადროკოპტერები, რომლებიც კამიკაძე დრონებად გამოიყენებოდა – თუმცა დაპირისპირებული მხარეები სულ უფრო მეტად მიმართავენ დიდი ზომის, შორ მანძილზე მოქმედ UAV-ებს, რომლებსაც ზუსტი მართვის საბრძოლო მასალების გადატანა შეუძლიათ.
ალი მაჰმუდ ალი, კონფლიქტების მონიტორინგის ჯგუფ Acled-ის სუდანელი ანალიტიკოსი, ამბობს, რომ სუდანის შეიარაღებული ძალები დრონებს ძირითადად RSF-ის ბაზების დასარტყმელად და საწვავისა და სხვა მომარაგების გზების მოსაჭრელად იყენებენ იმ ტერიტორიებზე, რომლებსაც ეს ჯგუფი აკონტროლებს, ხოლო მილიცია ხშირად ესხმის ინფრასტრუქტურას, როგორიცაა ელექტროსადგურები, წყალმომარაგების სადგურები, აეროპორტები და საავადმყოფოები, რათა „მესიჯი გააგზავნოს“, რომ შეუძლია „SAF-ის [არმიის] რეგიონების დესტაბილიზაცია“.
მან დაამატა, რომ დრონები ხელს უწყობენ სახმელეთო ძალების უსაფრთხოებას იმ მხარისთვის, ვისაც საჰაერო უპირატესობა აქვს, რაც სახმელეთო ოპერაციებს ამარტივებს. „პერიფერიულ ომში მთავარი იარაღი დრონია,“ – ამბობს ალი.
გაეროს ადამიანის უფლებათა ოფისის მონაცემებით, 2024 წლის იანვრიდან აპრილამდე დრონული თავდასხმები სამოქალაქო პირებს შორის სულ მცირე 880 სიკვდილს განაპირობებდა – რაც იმ პერიოდში კონფლიქტთან დაკავშირებული სამოქალაქო სიკვდილიანობის 80%-ზე მეტია.
CIR-ის მონაცემებით, ყველაზე ხშირად თავდასხმის ობიექტი ხდება კომერციული სივრცეები, როგორიცაა ბაზრები, საცხოვრებელი უბნები და სამხედრო ობიექტები.
ალი სალიჰი*, ჩრდილოეთ კორდოფანის დედაქალაქ ელ-ობეიდის მცხოვრები, უკვე შეეგუა დრონულ თავდასხმებს ამ რეგიონში და, როგორც სხვა ადგილობრივები, მუდმივი შიშით ცხოვრობს, თუ როდის მოხდება შემდეგი დარტყმა.
მან გაიხსენა, რომ სახლში იმყოფებოდა, როდესაც ქალაქში ბოლო დრონული თავდასხმა მოხდა, რომელმაც მისი თქმით, სამი ადამიანი იმსხვერპლა და რამდენიმე დააზიანა. „მიუხედავად იმისა, რომ ვცდილობთ ყოველდღიური ცხოვრება გავაგრძელოთ, განმეორებადი თავდასხმები ყველაფერს ართულებს, განსაკუთრებით იმ ადამიანებისთვის, ვინც პოტენციური სამიზნეების მახლობლად ცხოვრობს,“ – ამბობს ის.
ნოემბრის დასაწყისში, გაეროს მუდმივმა წარმომადგენელმა და ჰუმანიტარულმა კოორდინატორმა სუდანში, დენის ბრაუნმა, განაცხადა, რომ დრონული თავდასხმების ინტენსივობა არღვევს ელექტროენერგიის, წყლისა და საწვავის მიწოდებას, ასევე აფერხებს ჰუმანიტარული დახმარების მიწოდებას.
„გვჭირდება დახმარება, რომ მივაწვდინოთ ხმა ვისაც ეს სჭირდება – ეს უნდა შეწყდეს,“ – თქვა მან. „ადამიანები, რომლებსაც სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანი დიალიზი სჭირდებათ, ვერ იღებენ მას. ქალები მშობიარობენ საავადმყოფოში განათების გარეშე. ოპერაციები ვერ ტარდება.“
იუნისეფის წარმომადგენელმა ჯეიმს ელდერმა სამშაბათს განაცხადა, რომ სუდანში ბავშვთა ტრავმებისა და სიკვდილიანობის ორი მესამედი წელს დრონების მიერაა გამოწვეული. „ისინი ომს მიაქვთ იმ ადგილებში, რომლებიც ადრე უსაფრთხო იყო,“ – თქვა მან. „აქ ხალხი სამ რამეზე საუბრობს: უსაფრთხოება, განათლება და წყალი. შეიარაღებული დრონები სამივეს ართმევენ.“
დრონული ომი ასევე ზემოქმედებს რეგიონულ დინამიკაზე. 19 ოქტომბერს, დრონული თავდასხმა, რომელიც სავარაუდოდ RSF-ის საწვავის საცავის მიზანში ამოღებას ისახავდა, აბიეიში – სადავო სასაზღვრო რეგიონში სუდანსა და სამხრეთ სუდანს შორის – ბაზარს მოხვდა და სულ მცირე 153 ადამიანი იმსხვერპლა.
სუდანის საგარეო საქმეთა სამინისტრომ გასული თვის ბოლოს განაცხადა, რომ RSF-ის მიერ არმიის მიერ კონტროლირებად ტერიტორიებზე ელექტროინფრასტრუქტურის წინააღმდეგ განხორციელებულ თავდასხმებში გამოყენებული დრონები გაერთიანებულმა არაბულმა საამიროებმა მიაწოდა და ეთიოპიიდან გაუშვეს. როგორც არაბთა საამიროები, ასევე ეთიოპია RSF-ის მხარდაჭერას უარყოფენ.
დრონებმა არა მხოლოდ შეცვალეს სამოქალაქო ომის ხასიათი, არამედ „გაამღვრეს პასუხისმგებლობის განსაზღვრის წყალი,“ – ამბობს CIR-ის სუდანელი გამომძიებელი. NGO Avaaz-ის მკვლევარი კრისტი კუნი აღნიშნავს, რომ დრონები საშუალებას აძლევს დაპირისპირებულ მხარეებს ერთმანეთი უზარმაზარი დისტანციიდან, ფრონტის ხაზის მიღმა დაარტყან და სახმელეთო თავდასხმებთან შედარებით მოულოდნელობის ეფექტი შექმნან. „ცხადია, არანაირი გაფრთხილება არ არსებობს,“ – ამბობს ის.
ნატანიელ რეიმონდი, იელის საზოგადოებრივი ჯანდაცვის სკოლის ჰუმანიტარული კვლევების ლაბორატორიის აღმასრულებელი დირექტორი, ამბობს, რომ RSF-ის მიერ ქალაქ ელ-ფაშერში გასულ წელს განხორციელებული მასობრივი მკვლელობა, რომელსაც გაერო გენოციდის ნიშნებს მიაწერს, ტექნიკურად შესაძლებელი გახდა დრონების არსებობისა და UAV სისტემების ტაქტიკური ინტეგრაციის წყალობით სამოქალაქო „მონადირე-მკვლელი“ სამიზნეების წინააღმდეგ.
მისი თქმით, არმიისა და RSF-ის მიერ გამოყენებული ტაქტიკა და სტრატეგია შეიძლება მომავალში ომის ახალი სტანდარტი გახდეს მთელ მსოფლიოში, თუ საერთაშორისო კონტროლი არ დაწესდება UAV-ების გამოყენებით წარმოებულ ომებზე.
„რაც აქ ხდება, არის მომავლის ანონსი – უკონტროლო, სამოქალაქო მოსახლეობაზე ორიენტირებული, სულ უფრო იაფი და ეფექტური „დაჭირე და დაარტყი“ ომის გამოყენება,“ – ამბობს რეიმონდი. „რაც სუდანში ხდება წელს დრონებით, ომის მომდევნო ათწლეულზე მეტს განსაზღვრავს, ვიდრე ტანკმა და ბიპლანმა პირველ მსოფლიო ომში.“
* სახელი შეცვლილია უსაფრთხოების მიზნით
