ჰარვარდის ნეირომეცნიერი ბალანდ ჯალალი ადამიანის ტვინის გაუგებარ სიღრმეებზე ფიქრობს. „ის საკუთარ თავზე, უსასრულო გალაქტიკებზე, სულებზე, პოეზიაზე, აინშტაინზე ფიქრობს. და მაინც, ხელში რომ გიჭირავს, თითქოს უმნიშვნელოა,“ ამბობს ის. ჯალალის მთავარი გატაცება – თემა, რომელმაც მეცნიერად აქცია – ძილის პარალიზია, ტვინის ხარვეზი, რომელიც მასპინძელს ისეთი მძაფრი შიშით ავსებს, რომ შესაძლოა, ხანგრძლივი ტრავმა გამოიწვიოს. „ძილის პარალიზიაში ძალიან უახლოვდები იმ სუბიექტურ სამყაროს, რასაც გონება ჰქვია. სიტყვებით გადმოცემა ძალიან რთულია.“
მას ეს კარგად ესმის – 271 გვერდი დაუთმო ამაზე საუბარს. მისი ახალი წიგნი, „ფანტომური გონება“, ამტკიცებს, რომ ძილის საზღვარზე, სადაც პარალიზია ხდება, შესწავლით შეგვიძლია უფრო ღრმად ჩავწვდეთ, როგორ მუშაობს ჩვენი გონების ყველა ასპექტი. თეთრ ხალათს ატარებს, ტვინის უბნებსა და ნეიროქიმიკატებს იკვლევს, მაგრამ, როგორც ამბობს, მექანიკის შესწავლა ცნობიერების საიდუმლოებებს არ ამცირებს. „ჩემთვის პირადად, უფრო სულიერი გავხდი და უფრო მეტად დავინტერესდი საიდუმლოებებით, მინდა ვთქვა ზებუნებრივი სამყაროთი, მაგრამ უფრო იმ განზომილებებით, რომლებიც ხელშეუხებელია – სწორედ ძილის პარალიზიის მსგავსი ფენომენის შესწავლით.“
წერს, რომ ყოველი მეხუთე ადამიანი მაინც ერთხელ მაინც განიცდის ამ ნახევრადღვიძილობის, ჰიპერრეალურ ხილვებს. და მაინც, დღეს, ორ ადამიანს, ვისაც ძილის პარალიზიაზე ვესაუბრე, ამის შესახებ არაფერი სმენოდა. ყველაზე შემაძრწუნებელია, როცა პირველად გემართება და არ იცი, რა ხდება.
ჩემს გვიან მოზარდობაში ხშირად მემართებოდა, როცა არც ინტერნეტი არსებობდა და არც მხარდამჭერი Subreddit-ი, რომ რამე გამეგო. ჩემი გამოცდილება საკმაოდ ტიპიურია: ვიღვიძებ, ვწევარ ჩემს ნაცნობ საძინებელში, სადაც სარეცხის სუნი მახალისებს, მაგრამ ვერ ვმოძრაობ. უარესი ისაა, რომ რაღაც ბოროტი და ავი მოახლოვდება ოთახს – თითქოს საშინელებათა ფილმის პიკის მომენტია. ახლა უკვე ოთახშია და მე მხოლოდ დაძაბვა და ნებისყოფით მისი მოგერიება შემიძლია. მაგრამ მონსტრი ქარბორბალასავით მიახლოვდება, გრძნობებს მიტაცებს, სანამ არ მომიცავს და ან ვკვდები, ან მეპატრონება. ბოლოს ვახერხებ მოძრაობას, ოთახი ისევ ჩუმდება, მაგრამ მიჭირს დავიჯერო, რომ ეს რეალური არ იყო. მგონია, რაღაც ბნელი და ზებუნებრივი ვნახე. ერთ ღამეს, ყოველ ჯერზე, როცა ჩაძინებას ვცდილობდი, ისევ მემართებოდა და ბოლოს იმდენად შემეშინდა, რომ ვეღარ დავიძინე. როცა მეგობრებს მოვუყევი, შეუძლებელი იყო გადმომეცა, რამდენად მძაფრი იყო ეს განცდა. მაგრამ ვერ ვწყვეტდი ახსნის ძიებას და ვერ ვიშორებდი შეგრძნებას, რომ ეს რეალური იყო.
ჯალალსაც მსგავსი გამოცდილება ჰქონდა მოზარდობაში. „კოპენჰაგენში, გეტოს მსგავს უბანში გავიზარდე,“ ამბობს ის. „ერთ დღეს, 18 ან 19 წლის ვიყავი, ვიწექი საწოლში და მოჩვენება ცდილობდა ჩემს მოკვლას. შოკში ჩავვარდი.“ მშობლებისთვის თქმა უნდოდა, მაგრამ იცოდა, არ დაუჯერებდნენ. „ვიფიქრე, უნდა გავარკვიო, რა ხდება. ეს ხომ ასე საშინლად რეალურია. ამიტომ გადავწყვიტე ტვინის შესწავლა.“ სწავლა დაიწყო ამერიკულ უნივერსიტეტში, კაიროში. „მიმიღეს სტიპენდიით და დღე-ღამეს ვასწავლიდი ამ ფენომენს.“ შემდეგ კალიფორნიაში წავიდა, მერე კემბრიჯში დოქტორანტურაზე და ბოლოს ჰარვარდში.
არ არის უჩვეულო, რომ ადამიანებმა ეპიზოდის დროს თვალები გაახილონ და ოთახი დაათვალიერონ. ერთ გოგონაზე მიყვება, რომელიც სარკეში საკუთარ თავს ხედავდა. „წევდა, ცხადია, ვერ მოძრაობდა, მაგრამ პირდაპირ დაინახა, როგორ გადაიქცა მონსტრად.“
გგონია, რომ გღვიძავს, მაგრამ ბოლოს „იღვიძებ“ ამ მდგომარეობიდან, ამიტომ ძნელია მიხვდე, სრულად გღვიძავს თუ ოდნავ გძინავს. სინამდვილეში, ხარვეზი სადღაც შუაში ხდება. როცა სიზმარს ხედავ, ფიზიკურად პარალიზებული ხარ, შენი უსაფრთხოებისთვის. „REM ძილში მთლიანად პარალიზებული ხარ თავიდან ფეხებამდე. ეს ტვინის ღეროში ხდება,“ ამბობს ჯალალი. „ხანდახან, როცა სენსორული ქერქი, ანუ აღქმის ნაწილი, იღვიძებს, ეს სიფხიზლე ტვინში იჭრება და ერევა. შეიძლება თავი ძალიან ფხიზლად და გარემოს შეგნებულად იგრძნო. ზოგჯერ კი ყველაფერი ბუნდოვანია. სიზმრისა და რეალობის საზღვარი ძალიან ბუნდოვანია.“
სიფხიზლის დონე დამოკიდებულია პრეფრონტალური ქერქის გააქტიურებაზე – სწორედ აქ ხდება მაღალი დონის აზროვნება და შეგნება. „ეს შეიძლება ძალიან განსხვავდებოდეს ადამიანიდან ადამიანამდე და ერთი ძილის პარალიზიის ეპიზოდიდან მეორემდე.“
ხშირად აღწერენ, რომ ეს არსება მასპინძლის გულმკერდზე ზის და ახრჩობს – ეს, როგორც ფიქრობენ, გამოწვეულია იმით, რომ შეშინებული ტვინი ცდილობს ახსნას, რატომაა სხეული გაკავებული. „როცა პარალიზებული ხარ და ვერ ლაპარაკობ, ფიქრები მიდის პოტენციურ მტერზე, ვიღაცაზე, ვინც ზიანს გაყენებს. თავს ძალიან დაუცველად გრძნობ,“ ამბობს ჯალალი. ტვინი მოთხრობების შემქმნელია, ამბობს ის. ის ერთმანეთთან აკავშირებს ფაქტებს და გვიყვება ამბავს იმაზე, რაც ხდება, არსებული ინფორმაციის საფუძველზე.
მას აქვს რამდენიმე შესაძლო ახსნა, რატომ ხედავენ ასე ხშირად ადამიანები არსებას. „ვფიქრობთ, რომ სხეულის აღქმის სისტემები ირღვევა და ამიტომ ტენდენცია გაქვს, სხეულის ფორმის ჰალუცინაციები გქონდეს. გრძნობ, თითქოს მოჩვენება ოთახშია.“ მაგრამ მოჩვენება, გარკვეულწილად, შენი ტვინის მცდელობაა, სხეული იპოვოს. ზოგჯერ მონსტრის ნაცვლად დოპელგენგერია. „ეს მეც მქონია,“ ამბობს ის.
უფრო დამაბნეველი იყო, ვიდრე საშიში. „მეგონა, თითქოს ჩემი თავი ვიღაცამ მომპარა და საკუთარ თავთან ვსაუბრობდი, რომელი ვარ ნამდვილი – ის ზემოთ თუ ეს ქვემოთ. ასე რომ, მოქმედების შეგრძნება ირევა.“ ძილის პარალიზიაში, „როცა წევხარ, ვერ მოძრაობ და ვერ ლაპარაკობ, შენი თავის შეგრძნება ირღვევა, ძირითადად იმიტომ, რომ ცდილობ მოძრაობას და პარალიზიიდან გაქცევას, ტვინში კი უამრავი არასწორი იმპულსი გადის, რაც სხეულის აღქმის სტრუქტურებს აზიანებს... მერე ამ ფიგურებს ჰალუცინირებ.“
რამდენად საშიშია ეს, დამოკიდებულია ლიმბური სისტემის, კერძოდ კი ამიგდალის გააქტიურების დონეზე. „თუ ამიგდალას ხმას აუწევ, ეს პატარა ნუშის ფორმის სტრუქტურა, ტვინის შიშის ნაწილი, შიში გაძლიერდება და ჩემი ბალანდი იქ შეიძლება დემონურ არსებად გადაიქცეს. ასე რომ, ყველაფერი ემოციურ მდგომარეობაზეა დამოკიდებული. ეს აყალიბებს და აფერადებს ჩვენს ვიზუალურ აღქმებსა და ჰალუცინაციებს.“
შფოთვა, ამბობს ის, შეიძლება ძილის პარალიზიის გამომწვევი და გამწვავებელი იყოს. „ბევრ ადამიანს, ვისაც შფოთვითი აშლილობა აქვს, ეს ფენომენი ახასიათებს. მდგომარეობა, როგორც ჩანს, აძლიერებს შფოთვას და ზოგ შემთხვევაში პოსტტრავმული სტრესული აშლილობის (PTSD) გამომწვევიც ხდება.“ 2004 წლის კვლევას ასახელებს, სადაც მონაწილეებს სტრესის რეაქციებს უზომავდნენ, როცა ისინი უსმენდნენ აუდიოჩანაწერებს, სადაც საკუთარ თავს უყვებოდნენ ძილის პარალიზიის განსაკუთრებით საშინელ ეპიზოდებს. „მოსმენისას, გულისცემა უმატებთ. ძლიერად ოფლიანობენ.“ როცა ეს რეაქციები შეადარეს იმ ადამიანებს, ვინც საკუთარ PTSD ტრავმულ ისტორიებს უსმენდნენ, შედეგები მსგავსად გამოვლინდა.
როგორც თავად ჯალალი ამბობს, მონსტრი რეალურად გეჩვენება. „ეს არის ძილის პარალიზიის ბუნება, რაც მას ასე საშინლად საინტერესოს ხდის.“ მისი აზრით, ეს იმიტომ ხდება, რომ მონსტრები ჰალუცინაციებია და არა სიზმრები. „ეს ნამდვილი ჰალუცინაციაა. გგონია, გღვიძავს, და მაინც რაღაცას ხედავ.“
ეს იმავე რეცეპტორებს უკავშირდება – „ეს არის კარები, რომლითაც უჯრედები ერთმანეთს უკავშირდებიან“ – რასაც ფსიქოდელიური ნარკოტიკები უკავშირდებიან. კერძოდ, რეცეპტორებს „სეროტონინის ერთ-ერთი ქიმიური ტიპისთვის, სახელად სეროტონინი 2A, რომელიც პასუხისმგებელია იმ ძლიერ შიშზე, შფოთვასა და საშინელებაზე. როცა ისინი აქტიურდება, შიში უკიდურესად ძლიერდება და ტვინს სჭირდება წყარო, რომ მიაბას და თქვას: ‘აჰა, ეს აქედან მოდის.’“ გარკვეულწილად, ეს ძალიან ცუდი „ტრიპივითაა“. სიზუსტე, როგორც ვარაუდობს, ამ ყველაფრისა და სიფხიზლის შეგრძნების ნაზავია.
ახლახან რომ მქონდა ძილის პარალიზია, ვცდილობდი თავი შემერყია ან ჩუმად მემღერა, რომ ჩემმა მძინარე პარტნიორმა შეემჩნია და გაეღვიძებინა. ზოგჯერ ჭრიდა კიდეც. ზოგჯერ, ამბობს ჯალალი, „შეგიძლია თავი გამოაფხიზლო. ზოგი თითს ან ფეხის თითს ამოძრავებს და ასე აღწევს.“ თუმცა, ეს შეიძლება უკუშედეგიც გამოიწვიოს. „როცა მოძრაობას ცდილობ, ხშირად ხდება, რომ პარალიზია უფრო მძაფრად ბრუნდება, გრძნობ ზეწოლას გულმკერდზე, ფეხები და ხელები თითქოს სპაზმშია და პანიკა გეწყება. ეს ნამდვილი საშინელებათა კოქტეილია.“
კულტურულ ტენდენციებს დიდი გავლენა აქვს ჰალუცინაციების ფორმირებაზე, რაც ცოტა იმედგაცრუებას იწვევს – თითქოს უიჯის დაფაზე თამაშობ, და მიუხედავად იმისა, რომ იფიცები, არ აწვები მაჩვენებელს, ის მაინც იმას წერს, რასაც ფიქრობ. არაცნობიერი გონება, ამბობს ის, ჩაერთვება და მონსტრებს ფორმას აძლევს. „ქუდიანი კაცი“ ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებულია, რომელსაც მკვლევრები ფრედი კრუგერს ადარებენ. „თუ სამეცნიერო ფანტასტიკა გიყვარს, უცხოპლანეტელს ხედავ. თუ ეგვიპტეში ცხოვრობ, ჯინია, ბოროტი სული.“ ჩემი უფრო Stranger Things-ის Mind Flayer-ს ჰგავდა, მაგრამ მაშინ ის ჯერ არ არსებობდა.
ძილის პარალიზიასთან დაკავშირებული ისტორიები განსაკუთრებით ფესვგადგმულია ზოგ ქვეყანაში, მაგალითად, იტალიასა და ეგვიპტეში, რის გამოც იქ უფრო ხშირად ხდება. „შეიძლება ბებიამ გითხრას: ‘არის ასეთი მონსტრი, ღამით მოდის, ასე გამოიყურება.’“ და აი, მართლაც ხდება. მერე ეს ციკლად იქცევა, ამბობს ის. გეშინია დაძინების, შეიძლება ორ დღეში ისევ შეგემთხვეს, ქრონიკულიც კი გახდეს. „შეიძლება სხვებსაც მოუყვები და ასე ვრცელდება. ეგვიპტეში, კულტურული წარმოდგენების გამო, ადამიანებს უფრო ხშირად და უფრო ხანგრძლივი ეპიზოდები აქვთ.“
ჯალალს უთქვამთ, რომ შეტევა ერთ საათამდე გაგრძელდა, მაგრამ ამბობს, რომ ამის ცოდნა შეუძლებელია და „ძალიან დაუჯერებლად“ ჟღერს. ლაბორატორიაში იშვიათად აქვთ ეპიზოდების ჩაწერის შესაძლებლობა, მაგრამ „რაც გვინახავს, ჩვეულებრივ რამდენიმე წამიდან რამდენიმე წუთამდე გრძელდება, მერე ტვინი ბრუნდება. ამ ლიმბოს მდგომარეობაში დიდხანს ვერ დარჩება. ეს ძალიან არაბუნებრივი მდგომარეობაა და ბოლოს სენსორული ქერქი თავის ადგილს უბრუნდება. მაგრამ შეიძლება ძალიან დიდხანს მოგეჩვენოს.“ ჩემთვისაც მხოლოდ რამდენიმე საშინელი წუთი იყო.
ის მუშაობს სტრატეგიაზე, რომ ქრონიკული ძილის პარალიზიის მქონეებში შფოთვის უკუკავშირი შეამციროს. პირველი ნაბიჯია თვალების დახუჭვა, რომ ოთახიდან შემომავალი სტიმულები მინიმუმამდე დავიყვანოთ, რაც ჰალუცინაციებზე მოქმედებს. შემდეგ იდეაა, სიტუაცია აღიქვა როგორც ჩვეულებრივი, უვნებელი მოვლენა და ემოციურად დისტანცირდე. „შფოთვა არაფერს შეცვლის.“ შემდეგ ყურადღება დადებითსა და დამამშვიდებელზე გადაიტანე და არ ეცადო პარალიზიის დაძლევას – მიიღე მდგომარეობა. მიუხედავად იმისა, რომ მასზე იშვიათად ჭრიდა, იტალიაში ნარკოლეფსიის მქონე პაციენტებზე ჩატარებულმა მცირე პილოტურმა კვლევამ (რომელთაგან ნახევარს, როგორც ჩანს, ძილის პარალიზია აქვს) აჩვენა, რომ „ძალიან ხშირი ეპიზოდების მქონეებში ძილის პარალიზია დაახლოებით 50%-ით შემცირდა. აღარ იყვნენ ასე შეშინებულები, ამიტომ აღარ ჰქონდა იგივე გამაძლიერებელი ეფექტი.“
ჯალალს ძალიან სურს მეტი ექსპერიმენტი ჩაატაროს იმის შესასწავლად, როგორ მოქმედებს ეს გამოცდილებები ადამიანების რწმენებზე. „მე რელიგიური მეცნიერი ვარ, რაც იშვიათია,“ ამბობს ის. მაგრამ ერთხელ ფსიქოლოგმა, რომელიც „მკაცრი ათეისტი“ იყო, ძილის პარალიზიის შემდეგ დაურეკა და უთხრა: „ახლა აზრს ვიცვლი. მგონია, თითქოს რაღაც კარიბჭე იღება მატერიალურ სამყაროზე მიღმა.“ ეს პირველი შემთხვევა არ ყოფილა, როცა ჯალალს ასე უთქვამთ. ურწმუნოები, ამბობს ის, „უფრო გახსნილები ხდებიან ფიზიკურ სამყაროზე მიღმა რაღაცის მიმართ. ასე რომ, იქნებ ტვინში ვიპოვოთ ის, რასაც შეიძლება ‘სულიერების წრე’ ეწოდოს, ძილის პარალიზიის დროს სკანირებისას.“ ყოველ შემთხვევაში, მისი პოზიციიდან, „რაღაც კოსმოსური ხდება.“
„ფანტომური გონება: ხედვები ძილის საზღვრებიდან“ – ბალანდ ჯალალის წიგნი გამომცემლობა Allen Lane-მა გამოსცა (£25) 12 ნოემბერს. Guardian-ისა და Observer-ის მხარდასაჭერად, შეუკვეთეთ თქვენი ეგზემპლარი guardianbookshop.com-ზე.
