მიუხედავად იმისა, რომ გავრცელდა ინფორმაცია, თითქოს დიდი ბრიტანეთი ცდილობდა, რომ რეპარაციები არ მოხვედრილიყო სამეფო ოჯახის წევრებისა და პრემიერ-მინისტრის მიერ დასწრებულ თანამეგობრობის სამიტის ოფიციალურ დღის წესრიგში, ეს საკითხი მაინც აქტუალურია. ბრიტანეთის კონსერვატიული პარტიის ლიდერი ქემი ბადენოჩი იმ კრიტიკოსთა შორისაა, ვინც ამტკიცებს, რომ სწორედ აფრიკის ქვეყნებმა უნდა მოიხადონ ბოდიში ტრანსატლანტიკური მონათვაჭრობისთვის. ეს შეიძლება აღიქმებოდეს როგორც თვალსაჩინო მაგალითი „რა თქმაურსა“ (ასეც არის), თუმცა ამავე დროს ეხება შავკანიანთა ზოგიერთ საზოგადოებაში არსებულ ხანგრძლივ დაძაბულობას, რომელიც აფრიკელთა მონაწილეობას მონების დაჭერასა და დამონებაში უკავშირდება. ამ კვირაში ორი ისტორიკოსისგან ვცდილობ გავარჩიო ფაქტები და მითები.
მონობის განხილვისას „უნდა ვიყოთ გულწრფელები მთელი ისტორიის მიმართ“, — დაწერა ქემი ბადენოჩმა X-ზე გამოქვეყნებულ პოსტში. მისი განცხადება მოჰყვა ბრიტანეთის მონარქიასა და პოლიტიკოსებზე ბოლო თვეებში გაზრდილ ზეწოლას, რომ ოფიციალურად მოიხადონ ბოდიში ტრანსატლანტიკურ მონათვაჭრობაში მონაწილეობისთვის და რეპარაციები გადაუხადონ კარიბის დაზარალებულ ქვეყნებს. ბადენოჩმა დაამატა: „თუ კარიბის ქვეყნები ბრიტანეთს სთხოვენ ოფიციალურ ბოდიშს ტრანსატლანტიკურ მონათვაჭრობაში ბრიტანეთის როლის გამო, იგივე მოთხოვნას დააყენებენ აფრიკული სამეფოების, მმართველებისა და ვაჭრების შთამომავლების მიმართ, რომლებმაც მონები დაიჭირეს, გაყიდეს და სარგებელი მიიღეს ამ ვაჭრობიდან?“
მიუხედავად იმისა, რომ ეს კითხვა არაკეთილსინდისიერად დაისვა, ბევრ შავკანიან საზოგადოებაში მასზე პასუხის გაცემა რთულია. Guardian-ის აფრიკელ და კარიბელ კოლეგებთან საუბრისას, ჩვენგან ბევრს საკუთარ საზოგადოებაში დაყოფა აქვს ამ თემაზე — აფრიკელთა მონაწილეობა მონათვაჭრობაში. საკითხი ძალიან მგრძნობიარეა და რთული გასარჩევია ისტორიისა და ტრანსატლანტიკური მონათვაჭრობის პოლიტიკური ეკონომიკის საფუძვლიანი ცოდნის გარეშე. თუმცა, ექსპერტები, რომელთაც ვესაუბრე, ნათლად განმარტავენ, რატომ არ უნდა დაეკისროს აფრიკულ ქვეყნებს იგივე პასუხისმგებლობა, რაც ევროპულ ქვეყნებსა და აშშ-ს, ისტორიული დანაშაულების გამოსყიდვისას.
მონობა იყო სისტემა, რომელიც ევროპამ და აშშ-მ შექმნეს
მწერალი და ისტორიკოსი პანაშე ჩიგუმაძი ამბობს, რომ მონობის გაგებისა და პასუხისმგებლობის განსაზღვრისას აუცილებელია, მას როგორც სისტემას შევხედოთ. ჩიგუმაძი — კონტინენტური აფრიკის კავშირის რეპარაციების ისტორიული ჩარჩოს ავტორი — განმარტავს, რომ მონათვაჭრობა იყო სტრუქტურა, რომელმაც ყველა შავკანიანი ადამიანი სამართლებრივად მონებად ქცევადი საკუთრების სტატუსში ჩააყენა. ამ სისტემისგან არავინ იყო დაცული — არც კონტინენტზე, არც დიასპორაში, არც მეფე, არც უბრალო ადამიანი. მისი თქმით: „[ბადენოჩი] მიიჩნევს, რომ აფრიკელები არიან ‘თანადამნაშავეები’ და არა ‘თანმოსარჩელეები’ იმ დანაშაულის გასამართლებლად, რომელმაც ფუნდამენტურად შეცვალა მსოფლიო და შექმნა ის, რასაც დღეს თანამედროვე რასობრივი კაპიტალისტური სისტემა ჰქვია.“
ბაიო ჰოლსი, ემორის უნივერსიტეტის აფრიკულ-ამერიკული კვლევების ასოცირებული პროფესორი, რომელიც დასავლეთ აფრიკაზე სპეციალიზდება, ეთანხმება ამ მოსაზრებას. ის ხაზს უსვამს მონათვაჭრობის ეკონომიკის შექმნის სისტემურ საფუძველს — კარიბის და ამერიკის კოლონიზაციას. „ევროპელებმა შექმნეს მონური შრომის მოთხოვნა,“ — ამბობს ჰოლსი. „ტრანსატლანტიკური მონათვაჭრობა არ იარსებებდა ამ მოთხოვნის გარეშე.“
XVII საუკუნის მეორე ნახევარში აფრიკელი ტყვეების მოთხოვნა პლანტაციებზე იმდენად გაიზარდა, რომ მათი დაჭერა მხოლოდ თავდასხმებისა და ომების გზით იყო შესაძლებელი. ამ პირობებში, ბრიტანეთის რეპარაციები არა მხოლოდ მონების შთამომავლებისთვის მიყენებული ზიანის აღდგენას შეუწყობს ხელს, არამედ გამოასწორებს იმას, რასაც ჰოლსი „დასავლეთის ქვეყნების უკანონოდ მიღებულ სიმდიდრეს“ უწოდებს.
აფრიკელებიც მონობის მსხვერპლნი იყვნენ
უნდა შევხედოთ დღევანდელ სიმდიდრესაც — მრავალი ევროპული ქვეყნისა და აშშ-ს ეკონომიკური ზრდა სწორედ მონობის შედეგად გახდა შესაძლებელი. „მონათვაჭრობამ ჩამოაყალიბა ეკონომიკური უპირატესობები, რომლითაც ეს ქვეყნები დღეს სარგებლობენ,“ — ამბობს ჰოლსი. აფრიკაში საქმე ფუნდამენტურად სხვანაირადაა. „მონათვაჭრობიდან მიღებული სიმდიდრე, რომელიც ზოგიერთმა აფრიკელმა ინდივიდმა დააგროვა, კოლონიური მმართველობის დაწყებისთანავე გაქრა,“ — განმარტავს ის.
აფრიკაც იყო მონათვაჭრობის მსხვერპლი. ჰოლსი ამბობს, რომ მიუხედავად იმისა, რომ მცირე რაოდენობის აფრიკელები მონაწილეობდნენ მონათვაჭრობაში და სიმდიდრე დააგროვეს, ბევრად მეტი იყო ამ ვაჭრობის მსხვერპლი. „მათ განიცადეს შიში, სოციალური არასტაბილურობა და საყვარელი ადამიანების დაკარგვა,“ — ამბობს ჰოლსი. Slave Voyages-ის მონაცემთა ბაზის მიხედვით, დაახლოებით 12.5 მილიონი აფრიკელი მონა ძალით ჩასვეს ამერიკისკენ მიმავალ გემებზე, რომელთაგან 10.7 მილიონი გადარჩა გადაკვეთისას. ეს რიცხვები არ მოიცავს მათ, ვინც ჩასხდომამდე დაიღუპა.
ამ დემოგრაფიულმა დანაკარგმა დასავლეთ და დასავლეთ-ცენტრალური აფრიკის სანაპიროები დესტაბილიზაცია მოახდინა და მთელი საზოგადოებები გაანადგურა. ჩიგუმაძი ამტკიცებს, რომ XIX და XX საუკუნეების დასაწყისში აფრიკის დაყოფა, დაპყრობა და კოლონიზაცია იყო „ორიგინალური რასობრივი მონობის დანაშაულის სტრუქტურული გაგრძელება“.
ჰოლსი ამბობს: „დღეს, აფრიკის ქვეყნების უმეტესობა ეკონომიკური დაუცველობის წინაშე დგას, რაც გლობალური ეკონომიკური სისტემის ისტორიული და დღევანდელი უთანასწორობის შედეგია“. „ევროპული ქვეყნებისგან და აშშ-სგან განსხვავებით, აფრიკის ქვეყნებს არ აქვთ მონათვაჭრობაში წარსული მონაწილეობისგან მიღებული მუდმივი სარგებელი. ამიტომ, მათ არ უნდა დაეკისროთ ამ ბოროტი სისტემის მიერ მიყენებული ზიანის გამოსწორების ვალდებულება.“
ბევრმა აფრიკულმა ქვეყანამ გადადგა ნაბიჯები გამოსწორებისკენ
„ბრიტანეთმა უკვე გადაიხადა რეპარაციები რასობრივი მონობისთვის,“ — ამბობს ჩიგუმაძი. „ის გადაუხადა მონათმფლობელებს.“ 1833 წლის მონობის გაუქმების აქტის შემდეგ, ბრიტანეთის მთავრობამ ეროვნული ბიუჯეტის 40% კომპენსაცია გადაუხადა 46,000 მონათმფლობელს — თანხა, რომელიც საბოლოოდ მხოლოდ 2015 წელს დაიფარა.
პასუხისმგებლობის გადაბარება აფრიკულ ქვეყნებზე უგულებელყოფს იმ ფაქტს, რომ ბევრმა მათგანმა სცადა მონათვაჭრობაში საკუთარი როლისა და მისი მემკვიდრეობის მნიშვნელოვნად გააზრება. ბოლო ათწლეულებში ლიბიის, ნიგერიის, ბენინის, განას, კამერუნის და უგანდის ლიდერებმა მოიხადეს ბოდიში მონობისთვის — და რამდენიმე ქვეყანამ დიასპორელებს მოქალაქეობა შესთავაზა. თუმცა, ეს ჟესტები ჯერ კიდევ სიმბოლური ან ინდივიდუალურია და ვერ ახდენს გავლენას მონობის ეკონომიკურ შედეგებზე. „ამ საკითხის გადაწყვეტა ბევრად უფრო რთული ამოცანაა,“ — ამბობს ჰოლსი.
ეს ასევე მოითხოვს დიასპორის ნამდვილ ერთობას. ეს არ უნდა იყოს გამარჯვებულებისა და დამარცხებულების ისტორია, არამედ მონათვაჭრობის დამანგრეველი გავლენის გააზრება აფრიკულ და კარიბის ქვეყნებზე. მარტის ისტორიული გაეროს რეზოლუცია, რომელმაც მონათვაჭრობა „ადამიანობის წინააღმდეგ ყველაზე მძიმე დანაშაულად“ გამოაცხადა და რეპარაციები მოითხოვა, განამ და აფრიკის კავშირმა წარადგინეს — რაც დიასპორის მასშტაბური სოლიდარობის მაგალითია.
„კითხვა, რომელიც უნდა დავსვათ, არ არის: ‘რა უნდა გადაიხადონ აფრიკულმა ქვეყნებმა აფრიკის დიასპორისთვის?’“ — ამბობს ჰოლსი. „ამის ნაცვლად უნდა ვკითხოთ: ‘როგორ შეიძლება აფრიკულმა ქვეყნებმა და აფრიკის დიასპორამ ერთად იმუშაონ უფრო სამართლიანი სამყაროს შესაქმნელად?’“
The Long Wave-ის სრულ ვერსიას ყოველ ოთხშაბათს თქვენს ელფოსტაზე მიიღებთ, თუ აქ დარეგისტრირდებით.
თქვენს საზოგადოებაში თუ შეგიმჩნევიათ დაყოფა აფრიკის როლის გარშემო მონობაში? როგორ ფიქრობთ, რა გზით უნდა წავიდეს დიასპორა? გაგვიზიარეთ თქვენი აზრი ამ სტატიაზე პასუხით ან წერილით thelongwave@theguardian.com-ზე და შესაძლოა თქვენი პასუხი მომავალ ნომერში შევიტანოთ.
