ევროპის კოსმოსური სააგენტოს მისია, რომელიც მიზნად ისახავს სამყაროს ყველაზე მასშტაბური 3D რუკის შექმნას, პირველივე მნიშვნელოვან მონაცემთა გამოქვეყნებაში 900 მილიონზე მეტ გალაქტიკას და დაახლოებით 15 000 პოტენციურ შემთხვევას ავლენს ფენომენისა, რომელიც შესაძლოა „ბნელი სამყაროს“ საიდუმლოების ამოხსნაში დაგვეხმაროს.
2023 წლის ივლისში გაშვებული „ევკლიდეს“ მისია, ევროპის კოსმოსური სააგენტოს ინიციატივით, დაპირებული ჰქონდა, რომ შექმნიდა სამყაროს ყველაზე დიდ კოსმოსურ რუკას, რომელიც ცის მესამედს და 10 მილიარდ წელზე მეტ კოსმოსურ ისტორიას მოიცავს.
მისიის მიზანია ნათელი მოჰფინოს სამყაროს ორ უდიდეს საიდუმლოს: ბნელი ენერგიისა და ბნელი მატერიის ბუნებას. მიიჩნევა, რომ ისინი სამყაროს შესაბამისად დაახლოებით 70% და 25%-ს შეადგენენ.
ედინბურგის უნივერსიტეტის პროფესორი ენდი ტეილორი, რომელიც მისიის ბრიტანული სამეცნიერო სეგმენტის ხელმძღვანელია, ამბობს, რომ მიუხედავად იმისა, რომ არსებობდა უფრო მასშტაბური კვლევები, არცერთს არ ჰქონდა ისეთი დეტალები და ინფორმაციული მოცულობა, როგორიც „ევკლიდეს“. შედარებისთვის, „ჰაბლის“ ტელესკოპმა წარმოუდგენელი გარჩევადობის მქონე გამოსახულებები შექმნა, თუმცა ცის ასეთი დიდი ფართობი მას არ დაუფარავს.
„ტექნოლოგიური ნახტომი, რასაც ევკლიდე წარმოადგენს, ისაა, რომ შეგვიძლია შევინარჩუნოთ მაღალი გარჩევადობა და ამავდროულად დავაფიქსიროთ ცის უზარმაზარი მოცულობები, სამყაროს უზარმაზარი ნაწილები,“ — ამბობს ტეილორი.
ახლა კი, „ევკლიდეს“ პირველი მნიშვნელოვანი მონაცემთა გამოქვეყნება უკვე ხელმისაწვდომია და მკვლევრებს კოსმოსის უპრეცედენტო ხედვას სთავაზობს. „ეს არის ყველაზე დიდი მაღალი გარჩევადობის გამოსახულება სამყაროს შესახებ, რაც კი ოდესმე გვქონია,“ — ამბობს ტეილორი.
ახალი მონაცემები მოიცავს იმ ცის დაახლოებით 14%-ს, რომელსაც საბოლოოდ „ევკლიდე“ რუკაზე გადაიტანს. ამ მონაცემებში ასახულია 900 მილიონზე მეტი გალაქტიკა და 60 მილიონზე მეტი პოტენციური კვაზარი — ესენია კაშკაშა ობიექტები შორეული გალაქტიკების ცენტრში, რომლებიც ზემასიური შავი ხვრელებით იკვებებიან.
ასევე წარმოდგენილია კანდიდატების დიდი რაოდენობა ფენომენისთვის, რომელიც აქამდე იშვიათად მიიჩნეოდა — ძლიერი გრავიტაციული ლინზირება. ეს არის გამადიდებელი ეფექტი, რომელიც მაშინ ხდება, როდესაც ერთი გალაქტიკა, ხშირად გალაქტიკათა გროვაში მოქცეული, წინ უდგას სხვა, უფრო შორეულ გალაქტიკას.
როგორც ტეილორი აღნიშნავს, აინშტაინმა იწინასწარმეტყველა, რომ წინა პლანზე მყოფი გალაქტიკის გრავიტაციული ზემოქმედება სივრცე-დროს დაამახინჯებდა, შორეული გალაქტიკიდან მომავალი სინათლის სხივებს გადახრიდა და გამოიწვევდა ნათელი რგოლების ან რკალების წარმოქმნას. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რომ ეს ეფექტი მნიშვნელოვნად ძლიერდება ბნელი მატერიის არსებობით, რომელიც ზრდის გალაქტიკის მასას და, შესაბამისად, გრავიტაციულ ზემოქმედებას.
ტეილორის თქმით, ძლიერი გრავიტაციული ლინზირების შესწავლით მეცნიერებს შეუძლიათ გამორიცხონ სხვადასხვა თეორია ბნელი მატერიის ბუნების შესახებ, რადგან ლინზირება დამოკიდებულია იმაზე, თუ როგორ არის ეს იდუმალი ნივთიერება განაწილებული გალაქტიკაში — რაც თავის მხრივ მის თვისებებზე მიუთითებს.
სტივენ სერჯანტი, ღია უნივერსიტეტის ასტრონომიის პროფესორი, ეთანხმება ამ მოსაზრებას. „ძლიერი გრავიტაციული ლინზირებით ვიგებთ, როგორ იკვრება ბნელი მატერია და ეს ძალიან მნიშვნელოვანი მაჩვენებელია მისი ტიპის დასადგენად, რადგან სხვადასხვა ტიპის მატერია სრულიად განსხვავებულად შეიძლება იკვრებოდეს,“ — ამბობს ის.
„ასე რომ, თუ ეძებთ, სად შეიძლება breakthroughs მოხდეს ბნელი მატერიის თვისებებში და რა არის სინამდვილეში ბნელი მატერია, დიდი შანსია — ვერ ვიტყვი, რომ ეს აუცილებლად ასე იქნება — მაგრამ დიდი შანსია, რომ ეს სწორედ ძლიერი გრავიტაციული ლინზირებიდან მოვიდეს.“
ტეილორი აღნიშნავს, რომ მაშინ, როცა აქამდე მეცნიერებს დაახლოებით 1 000 ძლიერი გრავიტაციული ლინზირების შემთხვევა ჰქონდათ ცნობილი, „ევკლიდეს“ მონაცემებში დაახლოებით 15 000 სავარაუდო შემთხვევაა, ხოლო მისიის დასრულებამდე მოსალოდნელია, რომ ეს რიცხვი 170 000-ს მიაღწევს.
ტეილორის თქმით, მომდევნო ზაფხულისთვის დაგეგმილია მონაცემების კიდევ ერთი გამოქვეყნება, რომელიც მოიცავს როგორც გალაქტიკების განაწილების შედეგებს, ასევე სუსტ გრავიტაციულ ლინზირებას — ეს არის შორეული ობიექტების მცირე დამახინჯებები წინა პლანზე არსებული ბნელი მატერიის გამო.
„ამ დამახინჯებების ნიმუშის გამოყენებით შეგვიძლია შევადგინოთ რუკა, სადაც სამყაროში ბნელი მატერიაა განაწილებული,“ — ამბობს ტეილორი და ამატებს, რომ მეცნიერებს შემდეგ შეეძლებათ მისი სტატისტიკური თვისებების გამოთვლა და შედეგების სხვადასხვა თეორიებთან შედარება. „ბნელი მატერიისა და ბნელი ენერგიის ტიპის მიხედვით, ველით, რომ ცაზე ოდნავ განსხვავებული ნიმუშები გამოჩნდება.“
და რადგან „ევკლიდე“ სულ უფრო მეტ მონაცემს აგენერირებს, ტეილორი აღნიშნავს, რომ კვლევისთვის უზარმაზარი სივრცეა.
„ეს ხსნის მაღალი გარჩევადობის ხედვას მთელ ცაზე, მთელ სამყაროზე. ეს ნიშნავს, რომ უამრავი ობიექტია, რომელიც აქამდე არასდროს გვინახავს, უამრავი კვლევითი ფენომენია,“ — ამბობს ის. „აღარ არსებობს ადამიანის თვალი, რომელსაც შეუძლია „ევკლიდეს“ ყველა მონაცემი ნახოს — ეს უკვე ძალიან დიდია.“
